Қатты дәрілер үшін қойлатын талаптар

• мектеп жасындағы балалар үшін сұйық дәрі түрлерінен басқа қатты дәрі түрлері де жасалу керек: таблеткалар, дражелер, капсулалар, еритін таблеткалар, шайнау үшін таблеткалар, тіл астына қойлатын таблеткалар;

• қатты дозаланған жұтуға арналған дәрі түрлері бірнеше дозаларда, кіші көлнемдерде, жұтуды жеңілдететін жылтыр қабықшалармен қапталуы тиіс;

• жеке жағдайларда таблеткаларды бірнеше дозаларға бөлетін кертік салынуы керек.

Ректальды дәрі түрлеріне қойылатын талаптар.

• ректальды енгізілетін дәрі түрлері суппозиторийлер, ректальді жұмсақ капсулалар, микроклизмалар, көбікті аэрозольдар, ректальді жағар майлар және т.б. түрінде шығарылуы керек;

• суппозиторийлер салмағы 1,0-1,5г аспауы керек, көлемдері кіші болуы тиіс;

• негіздер ретінде тек липофильді негіздер қолданылуы тиіс және т.б.

дәл осындай ерекще талаптар басқа балалар дәрі түрлеріне де қойлады.

Гериатриялық дәрі түрлері.

Социальды-экономикалық өзгеріс, профилактикалық және клиникалық медицинадағы үлкен жетістіктер, денсаулық сақтау системасын жетілдіру, біздің елімізде жасы ұлғайған және қарт адамдар санының өсуіне алып келді. Адам жасының өзгеруіне байланысты, әр түрлі органдар мен тканьдердің жалпы организмнің жұмыс істеу қабылеттігіне қарай, жас айырмашылығына қарай әр топқажіктеу қабылданған: 45-тен 59 жасқа дейін орта жастағы адамдар, 60-тан 74 жасқа дейін – жасы ұлғайған, 75 жастан жоғары – қарттар, 90 және одан жоғары жастағы адамдар – ұзақ өмір сүрушілер.

Қазіргі кезде біздің елімізді байқалынатын демографиялық жағдайлар, әр түрлі социальды-экономикалық және медициналық мәні бар проблемалар экономистердің, демографтардың, социологтардың мен дәрігерлердің басты көңілін аударуда.

Денсаулық сақтау комплексінде басты орынды дәрілік терапия алады. З.А. Савельева өзінің әріптестерімен бірге қарт адамдарға арналған дәрілік көмекті жетілдіру, екі жақты жүргізілетін атап көрсетеді.

1. қарттарға арналаған дәрілік заттарды дайындау, сонымен қатар дәрілік препараттардың қасиетін арттыратын және қартайған организмдегі өзгерген реакцияларды қалпына келтіретін қөсымша әсері бар дәрілік заттарды іздестіру;

2. қарттарға арналған өте тиімді дәрі түрлері мен дәрімен қамтамасыз ету әдістерін ұйымдастыру;

3. жасы ұлғайған адамдар дәріханаға дәріханаға қатынайтын аурулардың 60%-тін құрайды. 60-тан асқан адамдардың үлесіне 25% амбулаторияға қатынау және 50%-ке дейінгі үйдегі дәрігерлік көмек тиеді, олардың 25-30% емханадағы аурулар санын құрайды.

4. жасы ұлғайған адамдар организмінің бірқатар өзгешеліктері бар, ол дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етеді, бұл кейбір препараттардың фармакодинамикасын өзгертіп, жағымсыз әсерлер жиі кездеседі. Мысалы, аса маңызды органдар: бауыр, жүрек және мидың салмағы азаяды; клетка структурасының формасы мен клетка сұйықтығының құрамы өзгереді. Дененің құрамы өзгереді: 60 жасқа қарай дененің салмағы 20%--ке кемиді, май көлемі 10-20%-ке көтеріледі, 75-жастан кейін судың мөлшері организмде 18-20%-ке кемиді. Дәрілік заттар метоболизміне қатысатын ферменттер системасы әлсірейді, бүйрек қызметі әлсірейді, организмде энергия бөлінуі нашарлайды, организмнің реактивті касиеті төмендейді, яғни, осындай өзгерістер қарттар организмінде жасы ұлғайған сайын көбейе түседі.

Жасы ұлғайған адамдар мен қарттардың негізгі аурулары: артериальды гипотензия және гипертензия, коронарлық жетіспеушілік, мидағы қан айналымының бұзылуы, өкпе эмболиясы,қан тамырларының варикозды кеңеюі, қан аздылық, пиелонефрит, полиартрит, несеп қышқылы алмасуының бұзылуы, қуық асты бездің аденомасы және басқалар.

Жасы ұлғайған адамдар мен қарттарды емдеуде басты назар дәрілік препаратты дұрыс таңдауға және оның дозасына аударылады.

Гериатриялық фармакологиялық негізгі ережелерінің бірі – қарттарды емдеуде оларға дәрілік препараттардың үлкен салмағын түсірмеу.

Клиникалық практикада дәрігер-терапевт қарттарды емдеуде олардың өзгешіліктеріне көп көңіл бөлмейді, осыдан, көптеген қателіктерге жол беріледі: бұл дозаның көп болып кетуі, антибиотиктерді тиімсіз қолдану, қарт адамдарға қолдануға болмайтын препараттарды қолдану, тамақтану кестесі және дәріні қолданғанда мінез-құлқының өзгеруі.

Қазіргі кезде біздің елімізде арнайы қарттарға арналған дәріханалар ұйымдастырылуда. Оның негізгі қызметі – тек қана қарт ауруларды қамтамасыз етумен шектеледі. Бұл арнайы дәріханада дәрілерді дозалау және белгілеу ерекшеліктері, жасы ұлғайған аурулар тиімсіз дәрілерді қолданбаудың профилактикасы туралы информациялық материалдар жинақталды. Қарттарға арнлған дәріхананың маңызды міндеті – бұл дозалауды және қолдануда қателікті болдырмау мақсатында дәрілердің сыртын комплексті шаралар қолдана атырып, безендіру болып табылады. Солардың ішінде ескертші этикеткаларды, пиктограммаларды және «Дозет-Р» диспансерлерін айтуға болады.

Қарттрға арналғандәріханада ауру дәріні қолданғаннан кейін болатын өзгерістер туралы мәлімет алуы қажет. Мысалы, ол аминазин, апрессин, камфоний, клофелин, редергин препараттарын қолдану кезінде ортостатикалық коллапсқа ұшырамау үшін, қолданғаннан кейін 1,5 сағаттай төсекте жату керектігін білуі қажет. Көптеген жөтелге қарсы препараттарды үлкен көңіл бөлінетін жұмыстар кезінде қолдануға болмайды. Антигистаминді препараттар ұйқы шақырады. Ірімшік, сүзбе, шарап моноксидаза ингибиторларымен бірге инсульт немесе басқа да аурулар туғызуды мүмкін.

Қарт адам дәріханадан бір уақытта бірнеше дәрі алады және ол фармацевтік әсерді қамтамасыз ету және жағымсыз әсерлердің алдын алу үшін, дәріні қосымша ескертуші этикеткалармен босату керек.

Тиімді информация беретін зат – пиктограммалар – боялған, түрлі-түсті суреттер.

Олар қарт адамның берілген дәріні қалай қолдану ерекшелігіне көңіл бөлуіне көмектеседі.

Гериатриялық практикада дәрілерді қолдану мерзімі мен дозасының дәлдігіне ас көңіл бөлінеді. Егер стационар жағдайында медицина қызметкері аурудың дәріні уақытылы ішуін қадағаласа, ал егде тартқан ауруларға дәріні өз қолдарымен беруге тура келеді.

Амбулаториялық ауруларда дәрі қабылдау әртүрлі қиындықтар тудырады. Жасы ұлғайған адамдар көбіне дәріні дәл уақытында қолдануды ұмытып кетеді немесе аз уақыт аралығында бірнеше ретқайталап ішіп қояды. Бұл емдеу тиімділігін төмендетеді немесе улануға алып келеді. Сондықтан, дәріханада қарттарға арналған дәрілерді қолдану санына қарай дозаларға бөлу қажет. Бұл қарттар үшін дәріні бір реттік орауышқа салу міндетін қояды. Гериатриялық практикада түрлі-түске боялған таблеткалар қолайлы болады.

Апта ішінде күннің әртүрлі уақыттарында бірнеше препараттыдәл уақытта қолдану үшін диспансер «Дозет-Р» қолданылады. Ол 7 қатардан тұратын үлкен емес пластикалық қорап. Әр қатар аптаның күндеріне сәйкес келеді және 4 бөлімнен тұрады, барлығы 28 ұяшық түзеді. Бөлім жылжымалы мөлдір қақпақпен жабылады, қақпақты жылжыта отырып, барлық бөлімдерді ашуға болады, таблеткалары мен капсулалары бар ұяның саңылауынан осылайша алдын-ала салынған дозалар алынады. Диспансерді аптасына бір рет аурудың өзі немесе медицина қызметкері қайталап толтырады.

Соңғы кездерде медициналық әдебиеттерде ауруларға информациялар беру жөнінде әртүрлі пікірлер айтылуда. Дәрілерді жасап шығаратын заводтарда өте жиі қосымша беттерде (лист-вкладыш) препарат туралы белгілі ауруға керек емес немесе оған зиянды көп мәліметтер беріледі.

Сондықтан ауруға тиісті терапевтік әсерді қамтамасыз етуге қажетті дәрі туралы мәліметті беру ғана керек. Препараттың фармакокинетикасы, фармакодинамикасы, қолдануы, қолдануға қарсы көрсеткіштері, жағымсыз әсерлері туралы мәліметтер тек дәрігер мен фармацевтке арналған болуы керек және ауруға дәрімен бірге берілмеуі қажет.

Сонымен фармацевтік технология алдында биологиялық тиімді, әсері жоғары сапалы жаңа дәрі түрлері мен жас ерекшеліктеріне байланысты гериатриялық және педиатиялық дәрі түрлерін жасап шығару проблемасы басқы міндет болып тұр.