74. Бет нервісінің невропатиясы

Этиологиясы. Бет нерві невропатияларының себебі инфекциялар, уыттанулар, жарақаттар, суық тию, қан тамырлық үрдістер болуы мүмкін, әсіресе суық тию қатты әсер етеді. Тоңазу бет нервін қанмен қамтамасыз ететін қан тамырларының үұақ ширығуынан (ишемиялық салдану) шартты патогендік немесе тыныштық жағдайындағы инфекцияның белсенділігін арттырады.

Нерв жарғақ қуысына өте жақын орналасқандықтан (одан нерв тек жұқа сүйек пластинкасымен бөлінген), осы маңайда болатын әр түрлі қабыну үрдісі бет нервін оңай зақымдандырады. Бас сүйек қуысынан шығарда бет нерві шықшыт безі арқылы өтеді, сондықтан оның қабынуы кезінде патологиялық үрдіске ілігеді.

Бет нервінің зақымдануы нерв өтетін тұстардағы патологиялық үрдістерге (бастың астыңғы сүйектерінің сынуы, тістердің шіруі, жақ сүйек остеомиелиті, көпір-мишық бұрышындағы ісік және іріңдік, бетте болатын флегмоцелар) байланысты болуы мүмкін.

Клиникасы. Бет нерві невритінің негізгі белгісі- ым бұлшық еттерінің салдануы немесе әлсіреуі (парезі), Ол әдетте шұғыл пайда болады. Өте жиі науқастар ым бұлшық еттерінің салданып қалғанын таңертең ұйқыдан оянғанда бір-ақ біледі. Бетте өзгеше асимметрия пайда болады. Ауыз бен мұрын сау жаққа қисайып, ауыз бұрышы төмен түседі, ауырған жақтағы мұрын, ерін және маңдай әжімдері жазылып, көз саңылауы кеңиді.

Егер сырқат дәрігердің нұсқауы бойынша тісін ақситса немесе күлімсіресе, онда аузы мен мұрнының сау жаққа тартылуы одан әрі күшейе түседі (леп белгісі симптомы). Науқас ұртын бұлтитса, ысқыра, еріндерін алға бұрылта алмайды.

Ым бұлшық еттерінің жоғарғы бөлігін тексергенде, сырқаттың бет нерві зақымданған жағында мандайын тыржита, көзін жұма алмайтындығы, көз саңылауы үңірейгендігі байқалады. Бұл симптом лагофтальм ("қоян көз") деп аталады. Көзін жұмуға тырысқанда көз алмасы жоғары өрі сыртқа бұрылады - Белл симптомы.

75.Бет нервісінің зақымдануына байланысты синдромдар

1. Егер нерв біз-емізік тесігінен өтісімен немесе фаллопий өзегінде, бірақ дабыл шегінен төмен зақымданса, жоғарыда келтірілген ым бұлшық еттерінің салдану симптомдары тегіс білінеді.

2. Нерв дабыл шегі нерві мен үзеңгі нерві бөлінген аралықта зақымданса, жоғарыда келтірген симптомдарға тілдің аддыңғы 2/3 бөлігінде дәм сезілмеуі мен сілекей бөліну төмендеуі қабаттасады.

3. Егер патологиялық үрдіске үзеңгі нервісі мен буынды (вегетативтік) түйін аралығы іліксе, ым бұлшық еттері салдану симптомдарына сілекей бөлінуі төмендеуі, дәм сезу бұзылысы және дыбыстың қатаң естілуі (гиперакузис) қабаттасады.

4. Нервтің өткізгіштігі буынды түйін мен ішкі есту тесігі аралығында үзілсе, онда ым бұлшық еттерінің салдануы, дәм сезу бұзылуы, гиперакузия, сілекей мен көз жасы бөлінуінің азаюы байқалады.

5. Патологиялық үрдіс буынды түйіңді қамтыған жағдайда жоғарыда келтірілген симптомдарға құлақтың сыртқы тесігі мен дабыл жарғағы маңайында білінетін ауырсыну қабаттасады. Сонымен қатар құлақ қалқаны мен құлақ сырғалығының алдыңғы жағында, сыртқы есту

тесігінде, дабыл қуысында, евстахий түтігінде, таңдайдың артқы бөлігінде және тілдің алдыңғы бөлігінде бөрту пайда болады. Осы аталған симптомдар Хент синдромын құрастырады.

6. Нервтің көпір-мишық бұрышында есту нервінің зақымдануына байланысты жоғарыда аталған симптомдар есту қабілетінің төмендеуімен қосарланады.

7. Варолиев көпірінде болатын патологиялық үрдіс бет нервісінің ядросы мен пирамида жолын қоса қамтуы мүмкін. Мұндай жағдайда зақымданған ошаққа қарсы жағында сіреспелі гемипарез, ал зақымданған жағында ым бұлшық еттерінің салдануы (альтернациялайтын синдром) байқалады. Бет нерві ядросының әкеткіш нерв ядросымен көршілестігі патологиялық үрдіске оны де іліктіруі мүмкін. Мұндай жағдайда зақымданған жақта әкеткіш нерв қызметінің бұзылу симптомдары да пайда болады.

Бет нерві невропатиясы ым бұлшық еттерінің сіресуі (контрактурасы) түрінде асқынуы мүмкін. Мұндайда салданған жақ сау сияқты немесе керісінше салданбаған жақ салданғандай қабылдануы мүмкін. Ауыз, яғни ауыз бұрышы ауырған жағына тартылады да, осы жағында мұрын-ерін бұрышы тереңдейді, көз саңылауы тарылады. Оның себебі — салданған бұлшық еттер кері өзгеріске және қысқару үрдісіне ұшырайды (ескі тыртықтың тартылуына ұксас). Ондайда қайта өзгерген бұлшық еттер салданбаған бұлшық еттердің қызметін толығынан немесе жартылай атқарады да, салданбаған жақты өзіне қарай тартады. Сондықтан да салданбаған жақ салданғандай болып білініп, диагностикалық қиындықтар пайда болады. Шындыққа көз жеткізу үшін функционалдық тексерістер (электромиография) жүргізу қажеттігі туады.

76. Тіл-жұтқыншаң нервісінің невропатиясы

Этиологиясы мен патогенезі осы күнгі дейін толық анықталмаған. Аурудың пайда болуына инфекциялар (баспа, созылмалы тонзиллит) және уыттанулар, күре саңылауының периоститі, самай сүйегінің біз тәрізді тесігінің ұзаруы, бас сүйек артқы шұңқырындағы арахиоидит немесе ісік, т.б. әсер етуі мүмкін.

Тіл-жұтқыншақ нервісінің невралгаясы, сирек кездесетін жағдайларды есептемегенде, бір жақты болады. Әдетте 40—50 жастағы адамдар ауырады.

Клиникасы. Тіл-жұтқыншақ нервісінің невралгиясына тілдің түбі мен бадамша без аймағынан басталатын ауырсыну ұстамалары тән. Тартып, сырқырап және шаншып ауырсынулар ұстамасы тандайдың жартысына, көмейге тарап, құлаққа дейін барады. Кейде ауырсыну көз-де, төменгі жақтың бұрышында және мойында білінеді. Кейбір жағдайларда сілекей ағу мен бетінің жартысы қызаратындығы байқалады.

Ауырсыну ұстамалары кейде өте ауыр болады да, мазасызданғанда, сөйлегенде, тағам қабылдағанда, күлгенде, сілекейін жұтқанда, т.б. жағдайларда білінеді. Ауырсыну ұстамасы тілдің арт жағы мен бадамша без аймағын тітіркендіргенде асқынады.

Патологиялық үрдіске тіп жұтқыншақ нервісінің жоғарғы түйіні іліккенде ганглионеврит пайда болады. Мұндайда жоғарыда келтірілген симптомдармен қатар, осы нерв түйіні тарайтын аймақта аса айқын білінбейтін герпестік бөртпелер көрініс береді.

77. МЖС-ң негізгі клиникалық-зерттемелік көрсеткіштері және олардағы өзгерістерді бағалау

Клиникалық тәжірибеде МЖС-ң негізгі бағаланатын параметрлері болып ликворлы қысым, оның түсі, мөлдірлігі, ақуыз құрамы, жасушалық құрамы, глюкоза мөлшері саналады

Мөлдірліктің өзгеруі. МЖС қалыпты күйінде мөп-мөлдір болады. Аз шамадағы тұңбаның өзі ликворда лейкоциттер немесе бөтен элементтердің қанға қосылғанын білдіреді. Біріншісі менингитты сипаттайды, екіншісі – қан құйылуды сипаттайды.

Түстің өзгеруі. Қалыпты жағдайда – сұйық, түссіз. Оның қызыл түсі қан қоспасын білдіреді. Егер пункция кезінде (адасқан қан) орын алған жаралануға байланысты қан ликворға қосылса, онда қан инеден ағып болған соң түссіз болады. Ликворды тұңбалап болған соң эреитроциттер пробирка түбіне жиналады да, ликвор түссізденеді. Егер оның құрамында өрмекасты кеңістіктегі қан құйылудан қан пайда болса, онда ликвор түстізденбейді.

«Жолдық қанды» субарахноилды кеңістіктегі қаннан ажыратуға болады, ол үшін сүзгіленген қағазға пункциялы ликвор тамшысын құяды. Егер дақтың түсі қызғылт немесе қызыл болса, онда қанмен ликвор арасында өрмекасты кеңістікте ұзақ байланыс болған деп білеміз. Қанның осындай жолмен ликворға келгенде дақ екі аймақтан тұрады: ортасында қызыл, шетінде түссіз аймақ.

Қан құйылған соң екі күннен кейін ликвор сарғыш түске (ксантохромия) боялады. Сарғыш түс бас миындағы іркілістер кезінде, әсіресе жұлын ісігі кезінде орын алғанда пайда болады.

Ақуыздың құрамы. Қалыпты ликворда 0,16-0,40 г/л кем емес ақуыз бар болады. Ал сапалы глуболинолды реакциялар (Панди, Ноне-Аппельт реакциясы) теріс болып табылады.

Ақуыз мөлшері Робртс-Стольников әдісі бойынша анықталады. Егер шоғырланған азот қышқылын ликворға тұңбаласақ, онда лайланған жіп секілді сақина пайда болады. Ликворды біртіндеп таратып, үшінші минутта осындай сақинаның пайда болғанын күтеміз. Таралу деңгейін 0,033 көбейтіп, ақуыз мөлшерін анықтаймыз. Егер мысалы таралу деңгейі 10-еселі болса, ликвордағы ақуыз мөлшері 0,033*10 = 0.33% (0.16-0.40 г/л).

Панди реакциясы. Егер шыныға 15% карболон қышқылына ликвор тамшысын құйсағанда лай (помутнение) пайда болса, онда реакция оң болып саналып, 1-ден 4-ке дейінгі + белгісімен анықталады.

Нонне-Аппельт реакциясы. 0,5 мл ащы күкірт аммоний ерітіндісіне осындай мөлшердегі ликворды құйсақ, онда лайланған соң 3 мин кейін глобулин мөлшерін (әлсіз опалесценция, әлсіз лайлану, қатты лайлану, т.б.) сипаттайды және оны -, ±, 1+/4+ арқылы белгілейді.

Ликвордағы ақуыздың өсуі негізінен глобулин есебінен орын алады және мидағы қабыну процестерін немесе мидағы тоқырау процестерін білдіреді.

Глюкозаның құрамы. Нормал ликворда олар 2,3-3,5 ммоль/г құрайды. Осы мөлшердің азаюы туберкулезді менингитте, ал өсуі – эпидемиялық энцефалитте, хорейде, сіреспеде орын алады.

Хлоридтер құрамы. Нормада 7-7,5 г/л құрайды. К – 4,09-5,11 моль/л, Са – 1,25-1,62 г/л құрайды.

Формалы элементтер саны. Бұл сан арнайы Фукс-Розенталь камерасында есептеу арқылы анықталады, камера көлемі 3,2 мм.куб. сондықтан жасушалар санын 3-ке бөледі. Зертханада 3-ке бөлмей, 8/3 бөлшегі түрінде есептейді.

Диагностика үшін ликворды бактериялық зерттеу жүргізіу маңызды. Мұнда бактериоскопия, оны түрлі қоректену орталарында өсіру, туберкулезді таяқшалар, менинго-, стрепто-, стафилокк-, т.б. анықтау орындалады.

Иммунологиялық реакцияларға Вассерман, Закс-Георги, Канн, РИТ, РИФ (сифилис диагностика), боз трепонемалардың иммобилизация реакциясы (РИБТ), Бобров-Возной реакиясы (цистицеркоз), Райт (бруцеллез) реакциялары жатады.

Лангенің коллоидты реакциясы коллоидты ерітінділер ауытқығанда патологиялық ликвордың дисперсияны және түсін өзгерту қабілетіне байланысты. Нормал күйде ерітінді түсі өзгермейді. Патология жағдайында бірнеше өзгеру түрлері байқалады: паралитикалық – дамып жатқан параличте, сифилистік – нейролюистің басқа формаларында, менингиттік – ерітнді түсінің қатар ортасында немесе оң жағцындағы өзгерісі.

Полимдық әртүрлі тізбектік реакция (ПЦР) белгілі инфекциялық агентке сәйкес нуклеиндік қышқылдарды амплификациялау жолымен антигенды (ДНК орнын) анықтауға арналады. Түрлі нейроинфеуцияларда (нейроборрелиоз, кенелік энцефалит, жүйке жүйесінің герпетикалық зақымдалуы, т.б.), этиологиялық диагнозды тексергенде осындай зерттеудің диагностикалық сипаты ерекше болады. ПЦР мониторингі сонымен қатар өткізіліп жатқан емнің тиімділігі мен өткірлігін бағалауға мүмкіндік береді.