3. Паведамленне тэмы і мэты ўрока

Вызначэнне задач урока. Настаўнік звяртае ўвагу вучняў на дзве падзеі: утварэнне ВКЛ і Грунвальдскую бітву, якія пакінулі глыбокі след у гісторыі не толькі беларускага наро­да, але і іншых суседніх народаў.

Увага вучняў звяртаецца на класную дошку. Настаўнік знаёміць вучняў з запісамі на ёй. Іх увага акцэнтуецца на лагічным заданні.

4. Вывучэнне новага матэрыялу

1. Дзве небяспекі.

Для тлумачэння вучням гэтага матэрыялу выкарыстоўваецца карта-схема.

Знаёмства з малюнкам на с. 60.

Звяртаецца ўвага на плашчы і шчыты, на якіх вышыты і намаляваны крыжы. Вучні здагадваюцца, чаму іх называлі крыжакамі. Крыжакі і нават іх коні з ног да галавы былі закаваны ў жалеза і ўяўлялі сабой грозную ваенную сілу.

Вучні шукаюць у слоўніку вызначэнне паняцця «рыцар».

Не меншую пагрозу для краіны ўяўлялі набегі татар. 3 татарскімі набегамі вучні знаёмяцца па малюнку на с. 61. Змест малюнка дапаўняецца дадатковымі звесткамі.

Матэрыял для настаўніка.

Татары былі спрытнымі і ўдалымі воінамі, выдатна валодалі шабляй, трапна стралялі з лука, на 20—30 м кідалі аркан з пятлёй на шыю ворага, каб сцягнуць яго з сядла. Нападалі яны імгненна і хутка знікалі, калі ім пагражала небяспека. У кожнага воіна быў запасны конь. Каб падняць паніку ў стане праціўніка, наступалі татары з гіканнем, свістам і дзікім выццём. Пасля захопу горада палонных выводзілі ў адкрытае поле, адбіралі маладых мужчын і жанчын і адпраўлялі іх у рабства, а ўсіх астатніх секлі шаблямі.

2. Князь Вітаўт.

Барацьбу супраць крыжакоў і татар узначаліў вялікі князь Вітаўт. Настаўнік прымацоўвае да класнай дошкі партрэт князя.

3. Вялікае княства Літоўскае.

Прычынай утварэння ВКЛ была знешняя небяспека. Яна і прымусіла насельніцтва беларускіх і літоўскіх зямель аб'яднацца ў адзіную дзяржаву — Вялікае кня­ства Літоўскае.

На вялікай карце настаўнік паказвае межы ВКЛ у перыяд княжання Вітаўта. Яны цягнуліся ад Балтыйскага да Чорнага мора. ВКЛ была самай вялікай дзяржавай у Еўропе.

4. Грунвальдская бітва.

Расказ настаўніка з выкарыстаннем гістарычных фактаў.

Сустрэча з ворагам.

1. Войска Вітаўта наблізілася да вёскі Грунвальд і застыла ад нечаканасці. Недалёка ў баявым парадку, закаваныя ў браню, нерухома стаялі кліны кры­жакоў. У першым радзе было 5 коннікаў, у другім — 7, трэцім — 9, чацвёртым — 11... Кліны мелі да 20 радоў. За першай паласой войска ішла другая. Здавалася, няма яму канца і краю.

Пачатак бітвы.

2. «I вось загучалі трубы... Вітаўт павёў свае вой­ска ў бой... Шматтысячная хваля вершнікаў неслася на крыжацкія шэрагі. Ад тупату капытаў дрыжэла зямля...»

«Воўчыя ямы».

3. Вялікі князь Літоўскі Вітаўт дзейшчаў рашуча, аддаваў кароткія загады... Раптам з вачэй яго адразу знікла некалькі радоў коннікаў. Як быццам праваліліся скрозь зямлю. Цяпер Вітаўт здагадаўся, чаму крыжакі першымі не пайшлі ў наступлен­не. Яны загадзя падрыхтавалі глыбокія ямы-лавушкі («воўчыя ямы»), абстаўленыя завостранымі каламі, прыкрытыя зверху дзірваном. У гэтыя ямы праваліліся многія коннікі. Іншыя хутка знайшлі праходы паміж ямамі. Атака працягвалася.

Ход бітвы.

4. «Рыцары рвануліся насустрач непрыяцелю... Ворагі сышліся ў сечы. I завярцеўся крывавы клу­бок: цяжка было разлічыць, дзе чужыя, дзе баязлівец, дзе герой. Стаяў немаверны гул ад баявых клічаў, крыкаў, іржання коней, бразгату зброі. Як саломінкі, ламаліся дзіды (коп'і), трашчалі пад ударамі сякер і мячоў шчыты. Гудзелі стрэлы. Падалі забітыя, курчыліся на зямлі параненыя».

Дзіўная зброя.

5. На правым крыле войска князя Вітаўта наступа­ла татарская конніца. Крыжакі з насмешкай глядзелі на дзіўнае войска ў яркім адзенні. Татарскія панцыры і шчыты са скур буйвалаў не маглі вытрымаць удараў рыцарскіх мячоў. Але татары выкарысталі сваю зброю. На адлегласці 20—30 крокаў яны пусцілі ў ход арка­ны. Пярэдні шэраг крыжакоў нібы ветрам здзьмула. Яны апынуліся пад капытамі сваіх коней.

Крыжацкі абоз.

6. Бітва працягвалася ўвесь дзень. Пад вечар крыжакі не вытрымалі і пачалі адыходзіць.

«У руках пераможцаў апынуўся ўвесь крыжацкі абоз. Ордэн паклапаціўся не толькі пра зброю і харч, але і пра кайданы, ланцугі для палонных, пра віно, каб пасля бітвы адсвяткаваць сваю перамогу. Кайданы і ланцугі згадзіліся — у іх закулі палонных крыжакоў».

Настаўнік паказвае вучням на вялікай карце месца бітвы.