1. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны

На досвітку 22 чэрвеня 1941 г. фашысцкія захопнікі абрушылі на гарады і вёскі нашай Радзімы тысячы снарадаў. Пачалася Вялікая Айчынная вайна. Нягледзячы на тое, што вораг значна перавышаў савецкае войска ў жывой сіле і баявой тэхніцы, мужныя воіны ў неверагодна цяжкіх умовах аказвалі супраціўленне фашыстам. Першымі ў смяротную схватку з акупантамі ўступілі пагранічнікі. Яны змагаліся да апошняй кроплі крыві, абараняючы рубяжы Радзімы. Масавы гераізм праявілі абаронцы Брэсцкай крэпасці.

Гэта трэба ведаць.

На ўзяцце крэпасці фашысцкае камандаванне адводзіла ўсяго толькі тры гадзіны. Захопнікі моцна памыліліся. Не такімі былі яе мужныя абаронцы, каб хутка здаць крэпасць. Дваццаць восем дзён і начэй працягвалася гераічная абарона. Ад гіганцкіх выбухау абрушваліся магутныя сцены, плавіліся метал і цэгла, а героі не здаваліся ворагу. Усяму свету вядомыя словы, якія напісалі на сценах крэпасці яе апошнія абаронцы: "Умрём, но из крепости не уйдём!", "Я умираю, но не сдаюсь! Прощай, Родина".

Разам з беларусамі абаранялі нашу зямлю людзі розных нацыянальнасцей. Напрыклад, у Брэсцкай крэпасці змагаліся воіны больш чым трыццаці нацыянальнасцей. Дзякуючы з'яднанасці ўсяго савецкага на­рода абарона Беларусі працягвалася каля двух месяцаў. Ваенныя планы фашысцкага камандавання былі сарваны — вораг адводзіў два месяцы на заваяванне ўсяго Савецкага Саюза! Фактычна ўвесь гэты час ён патраціў на заваяванне адной толькі Беларусі.

Дэманструецца рэпрадукцыя карціны Я. Зайцава "Абарона Брэсцкай крэпасці у 1941 г.". Дзецям прапануецца паспрабаваць расказаць, што паказана на карціне. Потым задача ускладняецца — трэ­ба ўбачыць тое, што сведчыць аб гераічнай абароне крэпасці. Нарэшце, даецца яшчэ больш складанае заданне — паспрабаваць зрабіць апісанне карціны ў вуснай форме.

2. Абарона Радзімы

На захопленай ворагам тэрыторыі Беларусі разгарнулася ўсенародная барацьба. Супраць акупантаў змагаліся не толькі дарослыя, але нават старыя і дзеці. Ва узросце 97 гадоў стаў партызанскім сувязным і разведчыкам Васіль Ісакавіч Талаш (дзед Талаш). У 14-гадовым узросце пайшоў у партызанскі атрад Марат Казей. Трапіўшы ў акружэнне, юны герой апошняй гранатай падарваў сябе і фашыстаў, якія хацелі ўзяць яго ў палон. Ураджэнец Беларусі лётчык Аляксандр Гаравец у час бігвы на Курскай дузе ў адным паветраным баі збіў 9 фашысцкіх самалётаў. Зрабіць такое яшчэ нікому не ўдавалася. Падпольная група мужных патрыётаў Радзімы пад кіраўніцтвам Канстанціна Заслонава на чыгуначнай станцыі Орша ўзрывала фашысцкія паравозы.

Незвычайны подзвіг у імя Радзімы здзейсніў экіпаж самолёта нашага земляка Мікалая Гастэлы. Фашысцкі снарад трапіў у машыну. Капітан Гастэла разам са сваей мужнай камандай прыняў рашэнне: на палаючым самалёце яны урэзаліся ў самую гушчу калоны нямецкіх танкаў. Дарагую цану заплацілі захопнікі за смерць герояў.

Усіх, хто бывае ў Жодзіне, уражвае велічны манумент у гонар Маці-патрыёткі. Правобразам гераіні манумента стала беларуская жанчына Н. Ф. Купрыянава.

Гстарычная даведка.

У Настассі Купрыянавай было пяць сыноў. Усе яны пайшлі на фронт і загінулі у барацьбе з ворагам. Маці так і не дачакалася іх вяртання ў родны дом. Яе малодшаму сыну Пятру было пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. У лістападзе 1944 г. у час бою на тэрыторыі Латвіі Купрыянаў знішчыў гранатамі два кулямёты праціўніка, але агонь варожага дзота не даваў батальёну рушыць наперад. Баец падпоўз да дзота, з якога страчыў кулямёт, і закрыў сваім делам амбразуру. Кулямёт змоўк, рота паднялася ў атаку. Пятру Купрыянаву было у той час 18 гадоў.

Вучні разглядваюць фотаздымак помніка. Настаўнік каменціруе:

— У маці сум на твары — яна праводзіць на фронт пяцёра сваіх сыноў, якім не суджана вярнуцца дамоў. Твары ў сыноў суровыя, у кожнага рашучы погляд. Яны выступілі са зброяй у руках, каб абараніць ад ворага сваю Радзіму-маці. Шкада матулі ўсіх сыноў, але больш за ўсе — малодшага Пятра. Ён зусім яшчэ юнак. Матчын смутак перадаўся сыну. Пётр павярнуўся, каб апошні раз паглядзець на маці...

Мужна змагаўся з ворагам ураджэнец Беларусі В!ктар Талаліхін. Ён першы ў гісторыі авіяцыі ноччу пратараніў фашысцкі самалёт, абараняючы Маскву ад налёту нямецкай авіяцыі. Настаўнік уключае грамзапіс. Вучні слухаюць расказ Віктара Талаліхіна. У дадатак можна зачытаць урывак са звароту Героя Савецкага Саюза Віктара Талаліхіна да лётчыкаў: "Змагацца трэба цвёрда, не адыходзячы ад паветранага пірата, пакуль ён не ўпадзе на зямлю. Калі не хапае патронаў — смела ідзі на таран... Смелага і смерць не бярэ. А калі і загінеш, выканаушы свой абавязак, імя тваё не забудзе наш вялікі народ!.."

Да класнай дошкі прымацоўваецца партрэт Віктара Талаліхіна. На стале настаўніка ляжаць карткі са словамі, якія адпавядаюць і не адпавядаюць характарыстыцы героя. Вучням прапануецца па чарзе падысці да стала, узяць картку і, калі на ей запісана адпаведнае слова, пры дапамозе магніціка прымацаваць яе пад партрэтам. У выніку атрымліваецца даволі поўная характарыстыка лётчыка Талаліхіна. Настаўнік падкрэслівае, што такую характарыстыку можна аднесці да кожнага героя Вялікай Айчыннай вайны.

Настаўнік бярэ з выстаўкі дадатковай літаратуры кніжку "Чатыры тараны ў небе" і рэкамендуе яе вучням для пазакласнага чытання. Галоўны герой твора — Барыс Коўзан, наш зямляк. Ён адзіны ў свеце лётчык, які ажыццявіў чатыры тараны фашысцкіх самалётаў і застаўся жывы. Яшчэ доўгі час пасля Вялікай Айчыннай вайны ён служыў у авіяцыі і лятаў на сучасных самалётах. У Мінску ў Музеі Вялікай Айчыннай вайны ёсць цікавы матэрыял пра Б. Коўзана.

Па карце "Вялікая Айчынная вайна 1941 — 1945 гг." настаўнік паказвае вучням наступленне фашысцкіх войск.