1. Көкөніс дақылдарына зиян келтіретін нематодтар мен кенелер. Олармен күресу шаралары.

Галла (беріш) түзуші нематодалары – Meloidogyne Goel. Беріш түзуші түрлі терілі нематодалар гетеродерид тұқымдасына жатады. Фитогельминттердің ішінде төрт беріш наматодалары: Явандық, арахис немесе құмды, оңтүстік & солтүстік ауыл шаруашылық дақылдарға аса зиян келтіреді. Ол-ң дене құрылысы, өмір сүруі & өс-рді залалдауы ұқсас болып, соңғы екі түрі Қазақстанда кездеседі.Нематодалардың бұл түрлері оңтүстік аудандарда далалы егістікте & жылыжайларда кең таралған. Ал басқа аймақтарда көбінесе ірі қалалар жанындағы жабық жайларда кездеседі.Аналықтарының пішіні алмұрт тәрізді. Аталық особьтары жіп тәрізді,. Құйрығы қысқа & дөңгелек. Жұмыртқалары өте ұсақ (0,01мм) пішіні бүйрек тәрізді.

Зиянкестің жұмыртқалары мен дернәсілдері өсімдік тамырларының қалдықтарында тіршілігін жойған аналық нематоданың тері қабығының ішінде & топырақ арасында қыстайды. Ол-ң дамуы көктемде топырақ температурасы 10–12⁰ С жеткенде басталады. Дернәсілдер қыстап шыққан жерлерінен шығып, өсімдік тамырына еніп, біраз уақыт қоректеніп алған соң жыныс мүшелері жетілген ересек нематодаға айналады. Алғашқы 15 күн ішінде әртүрлі жынысты нематодалардың дамуы бірдей жүреді, одан кейін айырмашылық басталады. Аналықтары беріштердің ішінде қалып ал аталықтары сыртқа (топыраққа) шығады. Нематода мекендеген тамырларда диаметрі 3–5 мм, кейде одан да үлкен беріштер п.б. Нематода жұмыртқаларын беріштің ішіне салады. Оның өсімталдығы өте жоғары–әр аналық нематода салатын жұмыртқаларының саны 2500 жетеді.

Нематодалардың дамуы (генерациясы) сыртқы орта температурасына байл. Жазда 25–40 күн арасында бір генерация беріп, ал температурасы 15С болғанда 67 күнге созылады, температура 25С көтерілгенде – 21 күн. Ұрпақтың саны климаттық жағдайға байл. Бір маусымда 10–12 генерацияға дейін береді. Фитогельминттер ылғалдылығы 40–90% топырақта тіршілік етеді, ал құрғақ топырақта құрттар тіршілігі жойылады. Беріш нематодалары ұсақ құмды топырақта 20 см тереңдікке дейін кездесіп, қарқынды дамиды.Беріш нематодалары–ө-ң ө-ң 300 аса түрлерімен қоректенетін көп қоректілерге жатады. Жабық жайларды олар әсіресе қызанақ пен қиярды қатты залалдайды. & баклажан, салат, аскөк, сәбіз & басқа көкөніс дақылдарына да едәуір зиян келтіреді. Бұл фитогельминттердің әсері жем–шөп, бір жылдық дәнді бұршақ, жеміс–жидек, техникалық, гүл, ағаш тектес дақылдарда байқалады. Беріш нематодалары арамшөптерде жақсы дамиды.

Нематодалардың паразитті тіршілігінен тамырша ішінде үлкен клеткалар п.б. Ол-ң көлемі мен пішіні әртүрлі, ал саны ие–өсімдігіне байл. Жұмсақ, қалың тамырларда пайда болған клеткалардың көлемі үлкен, ал қатты сүректелген тамырларда, мысалы, астық дақылдарында –кішілеу болады.

Оңтүстік беріш, явандық & арахис нематодалары үлкен, бір–біріне ұқсас галлалар түзеді, олар қосылып сыртқы пішіні түсініксіз затты құрайды. Солтүстік беріш нематодасы тамыршаның бүйірінде пішіні кішірек беріштер түзеді. Залалданған өсімдік тамырларында беріштер пайда болу себебінен салмақтары осы жастағы сауларына қарағанда біршама ауыр келеді. Ауа–райы ыстық мезгілде залалданған тамырлар өсімдік транспирациясы жоғарылап, оның жер бетіндегі бөліктері солады. Залалданған өсімдіктің өсуі & дамуы саябырлап, жапырақтары сарғаяды. Өс-р нашар гүлденеді. Нематодалар әсерінен ауылшаруашылық дақылдар өнімі айтарлықтай төмендейді, мысалы, жабық жайларда қызанақтың өнімі 48–49% немесе 3кг/м² кемиді. Ауруға шалдыққан мәдени өс-р әсіресе, қияр уақытынан бұрын солып, қурайды.

Күресу шаралары. Әртүрлі беріш нематодаларымен күресу шаралары үнемі жүргізіліп, ол-ң мекендейтін жеріне қарай жою жұмыстары ұйымдастырылады. Ашық жерлерде күресу шараларынан бірінші орында агротехникалық тәсіл, екінші–химиялық, ал жабық жайларда–керісінше.

Агротехникалық тәсілден ерекше орын ауыспалы егіс үлесіне тиеді. Егіске 4–5 жылдық мерзімде қабылдағыш дақылдарды егуге болмайды. Ауыспалы егіс құрамына мақта, бидай, арпа, жүгері, пияз, бұршақ & т.б беріш нематодаларымен залалданбайтын дақылдар енгізу. Өсімдік қалдықтарын ұқыпты жинап қою, күннің ашық мерзімінде өнімді жинап, топырақты аударып, оны 1–1,5 ай бойы жақсы кептіру керек. Мәдени өсімдіктің өсіп–жетілуі кезінде оған мыс, марганец & бор тыңайтқыштарын беру.

Жабық жайларда топырақты бумен қыздырып, соңынан тоңазыту, кейде оны түгелімен ауыстыру сияқты шаралар жүргізіледі. Көкөніс егілетін жабық жайларда топырақты беріш нематодаларынан зарарсыздандыру үшін 1% формалин, 94–100% базамид түйіршігі (40–60г/м²) қолданылады.

Пияз бен сарымсақтың сабақ нематодасы – Ditylenchus dipsaci Kuhn. Бұл түр тиленхид тұқ жатады. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік–шығысында таралған. Пияз бен сарымсақтың барлық сорттарының пиязшықтарын мекендеп, үлкен зиян келтіреді.

Құрылысы жағынан картоптың сабақ нематодасына ұқсайды. Айырмашылығы: бұл түр денесінің құйрық бөлімі бірден сүйірленген, артқы жатыры (рудименттік) вульвадан анусқа дейінгі аралық қысқа, жұмыртқа безі әдетте доғаша иілген немесе ілмек тәрізді болады. Бұл нематода пияз мен сарымсақтың барлық сорттарын & Allium туысына жататын басқа өс-рді залалдайды. Кейбір жағдайда олар қызанақ, бұршақ, қант қызылшасы & т.б қоректенеді.

Қолайлы жағдайда ол өсімдік тканінде үздіксіз өсіп–өніп көбейе береді. Оның дамуына қолайлы температура 20С шамасында. Ал тіршілік әрекетінің төменгі жылылық шегі 7–9С.Егістікте нематода көбінесе залалданған өсімдік қалдықтарында & топырақта сақталады. Егер ауа–райы жауын–шашынды ылғалды болса, онда паразит тез таралып, оның зияндылығы күшейе түседі. Залалданған топыраққа пияз тұқымын сепкен жағдайда, пияздың өніп шыққан көктеріне нематода енеді де өсімдіктің дұрыс өспеуіне немесе тіршілігінің жоюына себепші болады. Нематода зияндылығы пияз бен сарымсақты сақтау орындарын да жалғасып көп шығын келтіреді.Нематодамен залалданған пиязда тканьдері ісініп, етті қабыршақтары борпылдақ келеді, көбінесе түбіршігі шытынап жарылады да қопарылып тұрады. Нематода мекендеген пияз өсімдігінің көгі нашар өсіп түтікше жапырақтарының ұштары қурайды. Қатты залалданған өсімдік жансызданып жойылып, ал нематодалар топырақта сақталады. Фитогельминттің бұл түрін анабиоз күйіне көшу тән қасиет. Анабиоз күйінде нематода 2–3 жыл тіршілігін жоймай, топырақ арасында сақталады.

Күресу шаралары. Ауыспалы егіс жүйесін дұрыс сақтау, нематодамен залалданған танапқа пияз бен сарымсақты кемінде Ауыспалы егіс жүйесін дұрыс сақтау, нематодамен залалданған танапқа пияз бен сарымсақты кемінде 3–4 жылға дейін қайта егуді жоспарлау. Өнім жинағаннан соң егістік жерді өсімдік қалдықтарынан тазартып, терең сүдігер жырту. Қоймаларда пияз бен сарымсақты сақтау туралы ережені бұлжытпай орындау, ауа температурасын +3С шамасында, салыстырмалы ылғалдылықты 70–75% ұстау; уақытысымен пиязшықтарды іріктеу. Пияз баданасын отырғызу алдында ылғалды тәсілмен жоғары температурада (40–45С температурада 10–15 мин., 50–52C–5–10мин., ал 55–57С–3–5мин) өңдеу.

Картоптың циста түзуші нематодасы. Heterodera rostoch Бұл гетеродерид тұқымдастына жататын кең таралған нематода, бірақ Қазақстанда карантиндіАналық нематоданың пішіні дөңгелек шар тәрізді, қоңырдан қараға дейін. Сыртқы шырыш қабығы болмайды, ұзындығы 0,025–0,03 мм.Картоп нематодасының дамуы басқа да циста түзуші фитогельминттер сиякты өтеді. Цистадан шыққан дернәсілдер топырақта жақсы қозғалып ие өс-рін тауып, оның ұсақ тамырына енеді. Кейін дернәсілдер картоптың жас түйнегіне зиян келтіреді. Картоп тамырына енген дернәсілдер 10 күн өткен соң іп.б, 30–35 күнде нематоданың аталық & аналық особьтары тамырда шыға бастайды. Жас аналық нематодалар лимон тәрізді. Аналықтардың денесі біртіндеп жуандап, дөңгелектеніп іші жұмыртқалармен толады. Цистаның ішінде 1200 дейін жұмыртқа түзіледі. Дернәсілдер активті болып цистадан шығуына тиімді температура мен ылғалдылық & оларды қоректендіретін ие өсімдік қажет. Нематоданың бір ұрпағының дамуы 40–75 күнде өтеді, соған байл бір вегетациялық кезеңде бір, кейде екі генерация түзеді. Сөйтіп картоп нематодасының цисталары топырақта бірте–бірте жиналады. Алғашқы кезде оны көру өте қиынға түседі.Бұл нематода тек алқа тұқымдас ө-ге (картоп, қызанақ, баклажан) зиян келтіреді. Залалданған картоптың өсуі баяулап, бойы ергежейленіп гүл түзбей, сабақтары сарғайып, төменгі жапырақтары қурайды. Фитогельминттердің әсерінен өнім кейбір жылдары 80% дейін төмендейді.

Күресу шаралары. Картоп нематодасына қарсы карантиндік шараларды, ауыспалы егіс жүйесін сақтау. Картоп өсірілген танапқа картопты 3 – 4 жылдан кейін отырғызу. Егіндегі & оның айнласындағы арамшөптермен жүйелі түрде күресу.

Картоптың сабақ нематодасы –Dytilenchus destructor Thorne. Бұл түр тиленхид тұқымдасына жататын, өте кең таралған зиянды организм. Картоп өсірілетін барлық аймақтарда кездеседі.

Ересек нематоданың дене пішіні, алдыңғы & артқы бөліктері сүйірленген мөлдір түсті жіңішке жұмырқұрт тәрізді. Бас бөлігіне қарағанда артқы құйрық бөлігі үшкір келеді. Фитонематоданың бұл түрінің дамуына 20–25С температура қолайлы. Аналық нематода 250 жұмыртқаға дейін салады. Температураға байл бір генерацияның дамуы 20–45 күн арасында өтеді. Топырақта нематода бірнеше ай сақталады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер картоп түйнегінде ересек нематодалармен бірге қоректеніп, тіршілік етеді. Қолайлы температура мен ылғалдылық жеткілікті болған жағдайда, нематодалар залалданған картоп түйнектерінен сауларына жұғады.

Нематоданың дамуы толығымен өсімдік ткані ішінде өтеді. Өсімдік тканіне паразит картоп түйнектері түзілуден бұрын енеді. Нематода мекендеген өсімдік жапырақтары қыртыстанып, ылғалды жылдары сабағы жуандау қысқа болып, жарылып, осы бөліктерде ойық жара п.б.

Нематода кейіннен картоп түйнектері ішіне енеді. Енген бөліктерде түйнектің эпидермисі алғаш бозарып, кейін қара сұр түске айналады. Осы бөлікте картоп түйнегі жұмсарып, ісікке қарай ойықтанып, эпидермисі оңай сыдырылады. Нематода әсіресе, картопты көкөніс қоймаларында сақтау кезінде қатты залалдайды (80% дейін), сақтауға қойылған картоптың едәуір бөлігін көп шығынға ұшыратады.

Картоптың жай пісетін сорттары ерте пісетіндеріне қарағанда аз залалданады. Бұл паразит негізінен картопты (түйнектерін, жер үсті мүшелерін) залалдайды. & сәбіз, бұрыш, қарамық, қызанақ & басқа дақылдарды да залалдайды. Ал шөптерден дала қалуені, қара алқа & бақ – бақ өс-рінде кездеседі.

Күресу шаралары. Ауыспалы егіс жүйесін сақтау. Картоптың жақсы алғы дақылдары– астық, дәнді бұршақ, қант қызылшасы, көпжылдық шөптерден кейін отырғызу. Картоп өсірілген танапта картоп отырғызуды 3– 4 жылдан кейін жоспарлау керек.

Өнімді жинап алған соң егістікті картоп қалдықтарынан тазалау. Картоп түйнектерін сақтау кезінде нематоданың зияндылық дәрежесін азайту үшін қоймадағы ылғалдылықты 85–90%, температурасын 13⁰C деңгейінде ұстау.

Тұқымдық түйнектерді ұқыпты түрде іріктеу. Картопты сабақ нематодасынан қорғаудың негізгі шараларының бірі–сұрыптау, сондықтан тұқымдыққа нематодамен залалданбаған түптер түйнектерін пайдалану қажет.

Қызылшаның циста түзуші нематодасы. Гетеродерид тұқ жатады. Қазақстанда Жамбыл облысының қызылша егістігінде аса зиянды.Аналық нематоданың пішіні лимон тәрізді,. Артқы жағында айқын көрінетін төмпешік вульва (жыныс саңылауы) орналасады. Аналық особьтардың сыртқы тері қабаты едәуір қалың, оның үстіңгң бетінде ақшыл шырышты қалың қабат орналасқан. Нематода жұмыртқаларын денесінің артқы бөлігіндегі жұмыртқа қапшығына салады. Аталық нематоданың пішіні жіпше тәрізді, түсі мөлдір.Цистаға айналған аналық нематода топырақ арасында әр тереңдікте қыстайды. Цистаның ішіндегі жұмыртқалар саны 600 дейін болады. Ішкі қуысы жұмыртқаға толы цисталар қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларында (топырақтың аса құрғауы немесе өте ылғалдануы жоғары немесе төмен температура & т.б) төзімді болып, бірнеше жылға дейін (6 жыл) тіршілігін жоймайды. Цисталардың көпшілігі 30–40 см, кейде 1м тереңдікте топырақ арасында сақталады.

Көктемде топырақ температурасы 5,5–6,5C шамасында дернәсілдер жанданып қозғала бастайды. Дернәсілдердің ұзындығы 0,4 мм, көлденеңі 0,02мм. Олар топырақ арасында жылжып немесе топырақ түйіршіктері аралығындағы судың ағысымен орын ауыстыруы мүмкін. Қызылша нематодасы алабота & шаршыгүлділер тұқымдасына жататын өс-рді залалдайды. Нематода дернәсілдері өсімдік тамырына еніп, паренхима тканімен қоректенеді де, 4–5 аптадан кейін қоректенуін аяқтап, жұмыр құрт тәрізді аталық немесе лимон тәрізді аналық нематодаға айналады. Аталық особьтар белсенді қозғалыста, ал аналықтары бір орында орнықты (қозғалмай) тіршілік етеді. Ұрықтанған соң аналық нематода жұмыртқаларын жұмыртқа қапшығына салады. Дернәсілдер осы жерден шығады да, маңайындағы ө-ң тамырына еніп, қоректенеді. Қызылша нематодасының дамуына қолайлы температура 28С. Дернәсілдер 29 – 36C нашар шығып, ал 36С жоғарылағанда мүлдем тоқтайды. Қазақстанның оңтүстік–шығыс бөлігінде нематода жылына 4 немесе 5 генерация беріп көбейеді.

Қызылша нематодасы әсіресе, қант қызылшасына қатты зиян келтіреді. Залалданған ө-ң жер үсті & жер асты мүшелерінің өсуі баяулайды. Қатты залалданған өсімдік сарғайып қурайды негізгі тамырдың бойында көптеген жанама тамырлар пайда болып, қауға сақал тәрізді көрінеді. Қоректену процесі қалыптан бұзылуы салдарынан қызылша тамыр жемісінің массасы 60% дейін төмендеп, қанттылығы 15% кемиді.

Күрес шаралары. Ауыспалы егісті енгізу & оны меңгеру. Нематода таралған танаптарға алабота & шаршыгүлділер тұқымдастарына жататын мәдени өс-рді егуге тиым салу, ал қызылша дақылын егістікке 4–5 жылдан кейін егу. Өнімді жинаған соң егістік жерді өсімдік қалдықтарынан тазартып, қыртысты аудара терең сүдігер жырту. Егістік, оның айналасы, жол & арық жағаларындағы арамшөптермен жүйелі түрде күресу. Қызылша көктеп шыққан соң азот, фосфор & калий тыңайтқыштарын беру.

Пияздың тамыр кенесі. Ұн кенелері тұқымдасына жатады. Кең таралған зиянкес.Аталық кененің денесі сопақша келеді, түсі ақ, аяқтары ауыз мүшелері қоңыр–қызғылт түсті. Аяқтары қысқа, толық, табанында бір тырнақ & бес қылшықтары бар. Аналық кененің ұзындығы 1,1 мм, аталығынікі 0,78 мм. Жұмыртқалары ақ түсті, сопақ, ұзындығы 0,25 мм. Дернәсілдерінің үш жұп аяғы бар. полифаг. Пиязбен қатар лала тұқымдастардың басқа түрлерін де зақымдайды. Картоптың түйнегі & қызылша мен сәбіздің бұзыла бастаған тамырларымен де қоректенеді. Пиязды вегетация кезінде де, қоймада сақталу кезінде де зақымдайды.

Кене отырғызылатын көшеттермен ілесе келіп, топырақта түршілік етеді. Топырақтан жуашыққа түбіршегі арқылы еніп, жуашық қабыршақтарының арасына орналасады. Зақымданған пияздың алдымен түбіршегі түседі, одан соң жуашығы тұтасымен шіріп кетеді. Жұмыртқаларын жуашықтың ішіне салады. Бір ұрғашы кене 800–дей жұмыртқа салады. Дернәсіл екі нимфалық фазадан өтіп, ересек кенеге айналады. Қолайсыз жағдайларда бірінші жастағы нимфаға гипопусқа айналады. Диапауза тоқтағаннан кейін гипопус үшінші жастағы нимфаға ауысады, олар түлегеннен соң ересек кенеге ауысады. Бір ұрпақтың дамуы 15С жағдайда (диапаузасыз) бір айға созылады, ал 20,6С–14 күн. Ал тіршілік әрекеттерінің төменгі жылылық табалдырығы 9,7С, ал тиімді температура жиынтығы 18,1С.

Кененің дамуы үшін ылғалдылықтың жеткілікті болуы қажет: ауаның ылғалдылығы 60%–дан төмен түскенде оның дамуы тоқталады.

Күресу шаралары. Кенелерге қарсы күресу жұмыстары егістіктерде & қоймаларда жүргізіледі. Ауыспалы егіс жүйесін дұрыс сақтау, отырғызылатын көшеттік пияздарды күрделі сұрыптаудан өткізіп, пайдалану. Жиын–теріннен кейін егістік танаптарын қалдықтардан тазарту немесе терең зябь жырту арқылы оларды жою. Қоймаларды алдын–ала даярлау, оларды әртүрлі қалдықтардан тазалау. & күкіртті газбен дезинфекциялау (48 сағаттық экспозициямен 1 текше метрге 100г күкірт жағу). Пиязды қоймаға салар алдында іріктеп, зақымданған жуашықтарды бөліп алып, қалғандарын 5–6 тәулік 35–37С температурада кептіру. Ал көшеттік пияздарды күкіртті газбен улау (24 сағаттық экспозициямен 1 текше метрге 100г күкірт жағу) & оларға бордың құрғақ ұнтағын сеуіп қою (1 тоннаға 20кг).

Қызанақ кенесі. Эриофиид кенелер тұқымдасына жатады. Жылыжайларда кездеседі.Денесі құрт тәрізді, ұзындығы 0,14–0,21 мм, реңі сарғыштан қоңыр түске дейін өзгеріп тұрады. Екі жұп аяғы бар. Жұмыртқалары шар тәрізді, ақ түсті, диаметрі – 0,05 мм. Дернәсілдердің денесі ересектен кішілеу келеді (0,08–0,1 мм). Нимфаның ұзындығы 0,14–0,16мм.

Қызанақ кенесі–олигофаг. Кенелер қызанақтан басқа картоп, бұршақ & т.б дақылдармен қоректенеді. Зиянкес алдымен дақылдың сабағы мен төменгі жапырақтарын зақымдайды, содан соң жоғарғы жапырақтарға ауысады. Өсімдіктің сабағы жарылады, ал жапырақтары қарайып, артынан солып, түсіп қалады. Бұл кене қызанақ өнімділігін 30–50%ға кемітеді.

Зиянкес жабық жерлерде қыстайды, ал қолайлы жағдайда олар жыл бойы дамиды. Ашық жерлерге қызанақ кенесі көшеттер арқылы тарайды. Жоғары ылғалдылық пен жоғары температура, кененің дамуын бәсеңдетеді, ал жоғары ылғалдылық пен төменгі температура, керісінше зиянкеске ұнамды. Мысалы, кененің бір ұрпағының дамуы қоршаған орта ылғалдылығы 65–72%, температура 17–20C болған жағдайда 12–15 күнге созылады. Ал ылғалдылығы 30%, температура 27С болған жағдайда 6 күннің ішінде толық дамуын аяқтайды. Бір ұрғашы кене 50 дана жұмыртқа салады. Оның өмірінің ұзақтығы 40 күнге созылуы мүмкін.

Күресу шаралары. Жабық жерлерде өнімді жинап алғаннан кейін жылыжайдың ағаштан жасалған бөліктерін 40% формалин (2,5 л/га) & тағы басқа инсекто–акарицидтердің біреуінің қоспасымен бүрку қажет. Ауыл шаруашылығы дақылдарында қызанақ кенесі пайда болғанда мына препараттардың біреуін пайдалануға болады: актеллик, 50% к.э (1,0–1,5л/га), кельтан, 18% к.э (2,0–4,0 л/га) немесе 1% суланатын коллоидты күкірт.

Оранжереядағы жалпақ денелі кене. Өрмекші кенелер тұқымдасына жатады. Көбінесе жылыжайларда кездеседі.

Денесі сопақша немесе жұмыртқа тәсізді. Педипальпасы төрт мүшеден тұрады. Жылыжайларда кене жыл бойы үзіліссіз өсіп дамуы мүмкін. Зиянкес әсіресе қияр мен қызанаққа қатты зиян келтіреді де, басқа дақылдарды аз дәрежеде зақымдайды.

Күресу шаралары. Инсекто–акарицидтерді бірнеше рет ауыстырып қолдану қажет.

Көп қоректі петробия. Өрмекші кенелер тұқымдасына жатады. Қазақстанның оңтүстігінде кең таралған.Денесі сопақша, ал арқасы дөңес келеді, терісі жұқа.Көп өоректі зиянкес. Дәнді, техникалық, көкөніс & жеміс дақылдарымен қоректенеді. Зақымдалған бидайдың сабағы кененің әсерінен ағарып кетеді. Ұрықтанған аналық кенелер өлі қабықтардың астында, жерге түскен жапырақтар мен ағаштын айналасындағы өсімдік қалдықтарының арасында қыстайды. Кене жылына 2–3 ұрпақ береді.

Күресу шаралары. Зябь жырту, арықтар бойы мен жолдардың жағаларын өсімдік қалдықтарынан тазарту, арамшөптерді құрту кененің санын азайтады. Агрохимикаттардан инсекто–акарицидтерді кеңінен пайдалануға болады.

2.Зығыр аурулары.Зығырды аурулардан қорғау шаралары. Возбудитель у в я д а н и я ( ф у з а р и о з а )л ь н а —гриб Fusarium oxysporum поражает только лен во все фазы вегетации.Это один из главных патогенов, вызывающих «льноутомление»почвы. Болезнь проявляется в нескольких формах: увядание, по-бурение коробочек и фузариоз по ржавчине, и имеет широкое распространениево всех районах льноводства.При поражении проростков и молодых всходов льна заболеваниепроявляется увяданием растений, листья опускаются, желтеют,верхушки их поникают, на корне и корневой шейке наблюдаетсязагнивание тканей, растение погибает. В поле болезнь образует«очаги» или «чаши», которые при благоприятных для грибаусловиях (прежде всего влажности) быстро увеличиваются имогут охватить все поле. У основания пораженных растений образуютсярозоватые подушечки — спороношение гриба. Болезньв фазе елочки приводит к пожелтению листьев, которые позжебуреют и отмирают, стебель остается зеленым. Растение легковыдергивается из почвы, так как корни разрушены. Стеблестойизреживается.Позднее поражение взрослых растений начинается с фазы цветенияи продолжается до конца вегетации. При сильном заражении коробочки образуются слабо, буреют, растение дает щуплые семена. Заболевание передается главным образом через почву и семена.При фузариозе по ржавчине вокруг телиопустул отмечается розоватыйналет мицелия и конидий гриба Fusarium.

Возбудитель а н т р а к н о з а — гриб Colletotrichum, (класс Целомицеты). Поражает всходы, листья, стебли, коробочки и семена льна в течение всего периода вегетации. Д иагностические признаки проявления болезни в зависимости отфазы развития льна варьируют. На семядолях наблюдаются небольшие,вначале буроватые или прозрачно-слюдяные пятна,постепенно увеличивающиеся и подсыхающие. На подсемя-дольном колене и на верхних частях корня образуются трещиныи несколько вдавленные светло-оранжевые пятна. Позднее наместе последних появляется перетяжка, растение полегает и

гибнет.На настоящих листьях пятна сначала желтые, потом буреющие.На взрослых растениях болезнь вызывает преждевременное по-бурение и отмирание кончиков и краев листьев. У корневой шейкизаметны оранжевые трещины или в нижней части стебля мелкаямраморная пятнистость, переходящая в сплошное побурениестебля. У взрослых растений болезнь не вызывает гибели.

Возбудитель к о р н е в о й г н и л и — гриб Thielaviopsis basicola. (класс Гифомицеты). Заболевание появляется наочень молодых растениях после образования нескольких листочков.Пораженные всходы начинают бледнеть, теряя зеленую окраску,медленно развиваются, приобретая угнетенный вид, буреюти отмирают. Корни таких растений покрыты темнобурыми иликоричневыми пятнами.Инфекционное начало сохраняется в почве. Кроме льна корневаягниль поражает горох, табак и некоторые сорняки (лебеда,фиалка и др.). Заболевание имеет незначительное распространение.

Возбудитель п о л и с п о р о з а , или л о м к о с т и с т е б ле й , — Aureobasidium pulluIans Arn. f. sp. lini (Laff.) Cooke [Polyspora

Uni Laff., Kabatiella (класс Гифомицеты). Для негохарактерно только конидиальное спороношение. Болезнь распространена

во многих льносеющих районах на растениях, находящихсяв разных фазах развития.Первое проявление болезни наблюдается на молодых всходахльна, когда на семядолях и первых листочках образуются темнобурыепятна с темно-коричневой каймой. Пораженные семядолипоникают и засыхают, а листья буреют, отгибаются вниз, прилипаютк стеблю и засыхают, за что болезнь получила название «бураяприсуха».Стебли взрослых растений покрываются коричневато-бурыми пятнами, окруженными более темной, иногда фиолетовой каймой.Пораженная ткань становится хрупкой и ломкой, особенно внижней части, у корневой шейки. Такие стебли легко обламываютсяпри сильном ветре или дожде.

Качество волокна сильно снижается, оно становится бурым, увеличивается количество костры. Инфекция сохраняется в семенах, почве и растительных остатках.

Возбудитель р ж а в ч и н ы , или «присухи», «мухоседа», — одно-хозяйный гриб Melampsora (класс Урединиомице-ты). Вредоносность болезни сказывается на качестве волокна, котороеиз-за «присухи» плохо отделяется от древесины стебля. В результатеномерность волокна резко понижается, а выход семянснижается на 8...10 %.На всех зеленых органах, но преимущественно на стеблях, листьях,в период всходов и завершения фазы елочки образуетсяспермогониальная стадия желтовато-кирпичного цвета.В период бутонизации формируется урединиостадия. Урединио-споры перезаражают растения, давая за лето 4...5 генераций гриба.Со временем под эпидермисом начинают закладываться выпуклые,черные, блестящие телиопустулы в виде коростинок.Возбудители ржавчины зимуют на растительных остатках вполе, на неочищенных семенах в виде телиостадии.

Возбудитель а с к о х и т о з а — гриб Ascochyta Unicola (класс Целомицеты). Заболевание встречается в северо-западныхи центральных регионах России. В результате болезниснижаются энергия прорастания и всхожесть семян, уменьшаетсягустота стояния растений. В тех местах, где расположены бурыепятна, волокно отстает от древесины и размочаливается.Стебли льна отмирают в любом возрасте, хотя чаще у взрослыхрастений. На стеблях и коробочках заметны прозрачные, буроватые,слегка вдавленные пятна без резких очертаний. На поверхностипятен появляются пикниды. При поражении корневой шейкирастение гибнет.Заражению растений и развитию болезни способствует повышеннаявлажность почвы и воздуха (более 60 %). Если заражениесемян происходит до образования пигментного слоя, то грибницапроникает в зародыш и вызывает его гибель. В том случае, когдапигментный слой уже образовался, грибница развивается в паренхимномслое.Инфекционное начало в виде мицелия сохраняется на семенахи в растительных остатках.

Возбудитель болезни п а с м о — гриб Septoria Unicola Gar.( Phlyctaena linicola Gar.) (класс Целомицеты). Болезнь поражаетвсе части растения в течение всего вегетационного периода, начинаяот всходов и заканчивая коробочками с семенами. Всходывыпадают, волокно ухудшается, снижается сбор семян. Волокностановится непрочным, ломким, а семена в пораженных коробочкахлибо не образуются, либо образуются щуплые, недоразвитые.На семядолях и листьях всходов появляются желто-зеленые пятна, которые постепенно становятся коричневыми и подсыхают.Листья скручиваются, усыхают и опадают.Наиболее типично пасмо проявляется с фазы цветения и позднее.На листьях и стеблях появляются кольцеобразные расплывчатые пятна коричневого цвета, на которых по мере развития болезни формируются пикниды.Из-за чередования здоровых и пораженных участков стебля растения выглядят пестрыми, что служит наиболее характерным диагностическим признаком болезни. Листья при сильной степенипоражения увядают и опадают. По растению болезнь распространяется

снизу вверх.Инфекция сохраняется в семенах в виде мицелия, а на растительных

остатках — в виде пикнид.Возбудитель б а к т е р и о з а — бактерия Clostridium macerans

Schard. Болезнь распространена на высокогумусных, чрезмерноуплотненных или переизвесткованных почвах, в которых медленноидет процесс разложения органического вещества и преобладаютнерастворимые соединения.Различают два типа проявления бактериоза на всходах. Бактериозпервого типа встречается преимущественно на старопахотныхпочвах. Он характеризуется образованием на кончике корнясветло-оранжевых или коричнево-красных пятен. В местах, гдепоявились пятна, корень утончается, а при сильном развитии болезни отмирает. На подсемядольном колене, у корневой шейки и на семядолях образуются язвы, ранки и перетяжки розоватого илиоранжевого цвета. При бактериозе второго типа апикальные частикорней утолщаются, после чего их рост прекращается и они отмирают.Взрослые растения поражаются бактериозом обычно в периодбутонизации — цветения. Прекращается рост стебля, верхняя

часть его желтеет, становится курчавой. Верхние листья приобретаютмедно-красный цвет. Такие растения либо отмирают, либоне образуют коробочек. Когда верхушка растения засыхает, иногдас боков образуются новые ветви, которые могут плодоносить,но коробочки при этом недоразвиты и содержат щуплые семена спониженной всхожестью.Инфекция сохраняется в семенах и в почве. Из почвы бактериипроникают через корневой чехлик и распространяются по сосудам

в стебли. Развитию бактериоза способствуют внесение в повышенныхдозах извести, изреженный посев, недостаток бора.

Система защитных мероприятий против болезней льна. Нужновыращивать сорта льна с комплексной устойчивостью к болезням,соблюдать севооборот с 6...7-летней ротацией.При внесении минеральных удобрений, микроэлементов в соответствиис данными агрохимических анализов почвы повышаетсяустойчивость растений к фузариозу, антракнозу, ломкостистеблей и бактериозу. Применение азотных удобрений без фосфорныхи калийных приводит к усилению развития ржавчины.Лучшие предшественники льна — клеверный пласт и хорошоудобренные пропашные культуры. Корневые выделения клевера,

овса подавляют в почве гриб — возбудитель фузариозного увядания.Известкование целесообразно проводить за 2...3 года до посевальна. Чрезмерное известкование способствует усилению развитиябактериоза. На торфяных и переизвесткованных почвах обязательновносят борные удобрения.При тщательной предпосевной обработке, направленной на создание

рыхлого и выровненного слоя почвы, улучшаются условияпрорастания семян, благодаря чему снижается поражаемость растенийкорневыми гнилями и фузариозом.Проведение полевой апробации посевов льна за неделю до уборки

урожая дает возможность выявить болезни. После уборки семенасразу же следует очистить и подвергнуть сортировке на семяочис-тительных машинах. Недозревшие и убранные во влажную погодусемена нужно подвергнуть воздушно-тепловому обогреву. Влажностьподработанных семян не должна превышать 13 %. Семена,предназначенные для посева, обязательно должны пройти фито-патологическую оценку. В оригинальных и элитных семенах содержаниесемян, зараженных болезнями (в сумме), не должнопревышать 15 %, в репродукционных семенах — 20, в репродукционныхсеменах для производства товарной продукции — 30 %.Заблаговременно проводят протравливание семян с увлажнениемили использованием прилипателя препаратами ТМТД, нормарасхода препарата 2...3 кг/т с добавлением 2...3 л воды; вита-ваксом 200, норма расхода препарата 1,5...2,0 кг/т с добавлением2...3 л воды. Целесообразно совместить с протравливанием семянобработку микроэлементами: бурой (5...10 кг/т) или борной кислотой(12,5... 15,0 кг/т), сульфатом меди (1...2 кг/т), молибдатомаммония и сульфатом цинка (2 кг/т). Протравленные семена хранятв мешках с этикетками, на которых указывают сорт, партию,условия и дату протравливания.Лен сеют в почву, прогретую до температуры 7 °С. Ранние посевысильнее поражаются антракнозом, полиспорозом, а на позднихинтенсивнее развиваются ржавчина, фузариоз, пасмо и др.С учетом сорта и региона выращивания льна норма высева колеблетсяот 20 до 30 млн всхожих семян на 1 га. Глубина заделки семянна тяжелых почвах 1,5...2,0 см, а на легких — не более 3 см.При выявлении первых очагов болезней и после проведенияучетов их распространения и развития осуществляют подкормкурастений калийными, борно-датолитовыми или борно-магниевымиудобрениями (15...20 кг/га), при необходимости совместно собработкой фунгицидами. Очаги повилики выкашивают и сжигают.Уборку товарных посевов льна проводят в фазе ранней желтойспелости, а семенных — в желтой. Запаздывание с уборкой ведет кусилению пораженное™ бактериозом, фузариозом; инфекционноеначало может перейти на семена.После уборки льна необходимо вспахать поле плугом с предплужниками.Своевременная запашка растительных остатковобеспечивает их перегнивание и резкое снижение запаса инфекции.Нельзя расстилать льносолому в полях севооборота, особенно на многолетних травах — предшественниках льна. Следует не допускать перележки тресты. После подъема тресты на участках расстила все остатки сгребают и сжигают.

3 Өсімдіктің қорғаныстық вакцинациясы – ол-ң биологиялық иммунизация тәсілі ретінде. ИММУНИЗАЦИЯ РАСТЕНИЙ, создание искусств, иммунитета, повышение устойчивости или выносливости растений к болезням путём целенаправленного применения определённых химич. в-в или вакцин.И. р. химическая предусматривает использование в качестве им-мунизаторов основных (азотных, калийных, фосфорных) удобрений, микроэлементов, антиметаболитов.Азот, калий и фосфор оказывают существ, влияние на обмен в-в, фи-зиол. функции, анатомич. строение растений и могут способствовать повышению устойчивости или выносливости растений к различным заболеваниям. Например, внесение в питомниках повышенных доз калия и фосфора уменьшает поража-емость сеянцев полеганием, выпрева-нием, мучнистой росой, нек-рыми видами ржавчины. Азотные удобрения в сочетании с калийно-фосфор-ными усиливают рост, повышают продуктивность, устойчивость и выносливость растений. Однако относит. избыток азота или внесение его в поздние сроки может понизить устойчивость растений к болезням.Микроэлементы — медь, цинк, железо, марганец и др. также могут повышать болезнеустойчивость растений. Напр., мн. микроэлементы способствуют утолщению кутикулы и клеточных оболочек, повышению прочности тканей, т. е. формированию механич. защитных барьеров, препятствующих заражению растений и распространению в них патогенов. Микроэлементы входят в состав окислит, и др. ферментов, непосредственно участвующих в защитных реакциях растений. Кроме того, они могут ин-активировать ферменты и токсины патогенов, вызывая у них регрессивные изменения: угнетение роста, лизис и дегенерацию клеток. Напр., цинк, кобальт, медь, бор, молибден угнетают рост мицелия корневой губки и др. фитопатогенных грибов. Микроэлементы играют важную роль и в повышении устойчивости растений к неинфекц. болезням.

Антиметаболиты — органич. соединения, очень близкие по химич. составу, структуре и свойствам к в-вам, участвующим в нормальном обмене в-в растений. Они сходны с метаболитами и поэтому могут замещать их в обменных процессах, вызывая биохимич. изменения, неблагоприятные для патогенов: увеличение кол-ва белков, дубильных и др. защитных веществ, повышение активности ферментов и т. д.. К антиметаболитам относят также аргинин, аденозин, пирити-амин. Предполагают, что свойствами антиметаболитов обладают и нек-рые фунгициды — сера, каптан и др. Осн. способы применения антиметаболитов: обработка семян (замачивание), внесение в почву, введение внутрь растений путём инъекций. Иммунизирующее действие антиметаболитов проявляется в течение 1—3 лет после обработки растений.

И. р. биологическая, или вакцинация, предусматривает использование в качестве вакцин ослабленных и убитых культур фитопатогенных микроорганизмов, вытяжек из них, продуктов их жизнедеятельности (токсинов), антиинфекц. сывороток. Механизм иммунизирующего действия вакцин изучен недостаточно. Есть данные о том, что под их влиянием в тканях растений изменяется обмен в-в; образуются соединения, подавляющие развитие патогена или нейтрализующие его токсины; возникают защитные реакции типа фагоцитоза, подобные тем, какие наблюдаются при активном врождённом иммунитете растений. Действие вакцин чаще специфично: обработка растений вакциной, приготовленной из определ. патогена, повышает их устойчивость именно к нему; известны случаи т. н. перекрёстной защиты, когда введение в ткани растения одного патогена повышает его устойчивость к др. патогенам. Осн. способы применения вакцин: обработка семян, опрыскивание вегетирующих растений, введение внутрь растений путём инъекции.

№ 8