№27 Емтихан билеті

1 Арпа зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені. Швед шыбындары: арпа - Oscinella pusilla Meig., сұлы - O. frit L. ( acтық шыбын тұқымдастары - Chloropidae, қос қанаттылар отряды - Diptera ).Биологиясы & морфологиясы жағынан айырмашылығы жоқ. Ересек шыбын қара, денесі дөңес болып келеді. Денесінің ұзындығы 1,5-2мм. Дернәсілдері қаралау- ақшыл, ұзындығы 3-4мм. Сұлы швед шыбыны сұлыны зақымдайды.

Шыбынның ұшуы 1 айға дейін созылады. Сұлы швед шыбыны көбінесе ылғал сүйгіш. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 50 % дейін болғанда, шыбындар өле бастайды. Сондықан Солтүстік Қазақстанда арпа швед шыбыны кеңінен таралған. Жоғары жастағы дернәсілдер сабақта қоректенген жерінде жалған пілләда қыстап шығады. Көктемде сол жерде қуыршаққа айналады. Аналықтары жұмыртқаларын колеоптиль үстіне немесе астына, жапырақтың қынабына біреуден немесе екеуден салады. Барлығы орташа есеппен 30 жұмыртқа салады. 3-4 ұрпақ беріп дамиды. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер сабақтың ішіне енеді. Дернәсілдер арпа, бидайдың жас сабақтарына ғана зиян келтіреді. Қара бидай, жүгері, ас-тық тұқымдас шөптер де зақымдануы мүмкін. Сабақ ішінде эмбриональды ұлпалармен қоректенеді, & ортаңғы жапырағы сарғаяды & солып қалады. Зақымдану фазасында 2-4 жапырақтар өсімдіктің қурап кетуіне әкеп соқтырады.

Арпа бітесі - Brachycolus noxius Mord. ( Aphidinea -отряд тармағы, Homoptera - отряды). Арпа бітесі сарғыш жасыл түсті & кішкентай шырынды түтікшелері бар; ұзындығы 2-3 мм. Аталықтарында қанаттары болады. Жыл бойы 10 & одан да көп ұрпақ береді. Ұрықтанған жұмыртқалары күздік дақылдарының жапырақтарында, жабайы астықтарда қыстайды. Жұмыртқалардан негізгі аналықтар туады. Кейін қанатты біте таратушылар п.б, олар көп

жылдық шөптерден & күздік дақылдардан жаздық дақылдардың егіндеріне ұшып барып, шоғырларын (колонияларды) құрайды. Бітелер вегетация кезеңінде партеногенетикалық (ұрықтанбай) әдісімен көбейеді. Күзде аталықтары мен аналықтары п.б. Аналықтар ұрықтанған жұмыртқаларын топтап салады, жалпы 12 жұмыртқа салады.

Астық тұқымдасқа жататын мәдени & жабайы өс-р зақымданады. Дернәсілдер мен ересек бітелер жапырақтың, сабақтың, масақтың шырынын сорып зақымдайды. Зақымдалған жапырақтар түссізденеді, ширатылады, солады. Егер бітелер өс-рді масақтану кезеңіне дейін мекендесе, масақтар формасын өзгертеді не болмаса өсімдік масақтанбайды. Ылғалды, жылы ауа-райы бітелердің сандық көбеюіне қолайлы.

Күресу шаралары. Ө-ң қалдықтарын жою, сыдыра жырту. Бітелердің егінді мекендеуінің санын 10 сабақтағы & масақтағы 10 –16 үлгіде санайды. Егер егінде 10 біте/сабақта болса, 50 % тік мекендеушілік не болмаса 20-30 біте/масақта тұтас мекендегенде, инсектицидтерді қолдану қажет.

Сүлікше қоңыздар – қызылкеуделі – Oulema melanopus L., көк - Lema lichensis Voet. (Coleoptera – қатты қанаттылар отряды, Chrуsomelidae – жапырақ жемірлері тұқымдасы). Біріншісі – түсі жасылдау көк қоңыз, алдыңғы арқасы мен аяқтары сарғылт-қызыл, жоғарғы қанаттарында параллелді орналасқан нүктелер болады. Дене ұзындығы – 4 - 4,8 мм. Екіншісі – алдыңғы арқасы кеуденің басқа бөліктерінен айырмашылығы жоқ, дене ұзындығы – 3-4мм. Дәрнәсілдің құрсақ жақ бөлігі көтеріңкі, қара қоңыр шырышпен қапталған, үш жұп кеуде аяқтары бар. Дәрнәсілдің дене ұзындығы 5мм-ге дейін болады.

Жылына бір ұрпақ береді. Қоңыздар топырақта немесе өсімдік қалдықтарында қыстайды. Өсіп-өну & көбею үшін көктемгі-жазғы мерзімдегі ылғалды & жылы ауа райы өте қолайлы. Аналықтары жұмыртқаларын жапыраққа 3-7 данадан тізбектеп салады, барлығы 200 жұмыртқа. Дәрнәсілдер 12-14 күннен кейін п.б. Олар 3 жастық кезеңнен өтіп дамиды. Қуыршақтану топырақтың жоғарғы қабатында өтеді. Дәрнәсілдер сұлыға, арпаға, қатты бидайға едәуір зиян келтіреді. Жапырақ жұмсағымен қоректенеді, жапырақ талшықтары мен эпидермиске көп тимейді. Қоңыздар жапырақтарды саңылау & ұзынша келген ақ жолақтар жасап зақымдайды. Зақымданған жапырақтар сарғайып қалады, ассимиляция барысы төмендейді.

Күресу шаралары. Сүлікше қоңыздарды & ол-ң дернәсілдерін 8-16 үлгілерде (әр үлгі 0,25м²) өс-рді қарап есептейді. Жаздық астық дақылдарының түптену кезеңінде 10-15 қоңыз/м², күздік дақылдарында 40-50 қоңыз/м², түптену кезеңінде 1 сабақта 0,5-1 дәрнәсіл табылса, химиялық күрес жұмыстарын жүргізу керек. Инсектицидтермен бүрку «Тізім...» регламенты бойынша жүргізілуге тиіс (Қосымшаны қараңыз).

Ақ жолақты немесе мүсінді саяқ шегіртке Chortippus albomarginatus. Кең таралған, әсіресе Қазақстанның солтүстік дала дала, орман-дала аудандарында, жайылымдарында әртүрлі астық дақылдас шөптерде кездеседі. Денесінің ұзындығы аталықтарында 13-18 мм, аналықтарында 18-23 мм. Бояуы әртүрлі - қоңыр, сұр, сары немесе көк, сондай-ақ ақ жолақтары көлденең орналасқан. Бергі арқасы жалпақ, түзу кеудедегі жолақтарымен сәл ажырасқан. Үстіңгі қанаттары артқы жамбасының үстінен асады. Күбіршігі цилиндрге ұқсас, төмен жағы толықтау, ұзындығы 6-10 мм. Қабырғасы жұқа, топырақтары сәл жабысқан. Жұмыртқалары 4-14 дана, үш қатарға орналасқан, сарғыштау көпірген сұйықтықпен құйылған. Шығатын тесіктері жұқа қабықпен жабылған. Дернәсілдері кештеу шығады, әдетте маусым айының бірінші онкүндігінде. Дернәсілдері төрт жас өтеді. Дамуы 25 күнде аяқталады. Аналықтары күбіршіктерін жұмсақ топыраққа салады.

Сібірлік саяқ шегіртке Comphocerus sibirus. Солтүстік аймақтарда ең көп зиян келтіретін шегіртке. Астық дақылдас өс-рді зақымдайды. Жылы жерлерді таңдайды, көбінесе сирек өсетін шөптерді, ескі айдалым жерлерде, мал жайылымында қоныстайды. Аталықтарының денесінің ұзындығы 15-20 мм, аналықтарында 19-25,9 мм. Бояуы сұр немесе көкшіл. Аталықтарының мұртшалары шетінде тіреуіштей жуан. Бергі арқасында ақшыл жолақтары орналасқан, ішінен қарайған, аталықтарының бас жағы қампиған. Үстіңгі қанаттары сұр, қанаттары түссіз. Алдыңғы балтыры алмұрт сияқты. Артқы балтыры сұр түсті немесе қызыл сары. Күбіршік ортасында бүгілген, жартысынан жоғары немесе төмен жағы жіңішкеленген, асты жағы үшкірленген. Күбіршіктің ұзындығы 8-16 мм, диаметрі 4-6 мм. Қабырғасы топырақтан құралып, сұйық массамен цементтелген. Ішкі жағы жұмыртқалармен толған, саны 9-18 дана үш қатардан тұрады. Шығатын тесігі жіңішке, қабықпен жабылған. Дернәсілдері мамырдың басында & ортасында шығады. Дамуы 24-28 күн, 4 жас өтеді. Қанаттанғаннан кейін ересек зиянкестер күбіршік салады. Ересек саяқ шегіртке онша алысқа ұшпайды. Астық тұқымдас дақылдастар & жайылымға зиян келтіреді. Қазақстанның оңтүстік батысында сібір саяқ шегірткесі басқа түрімен кездеседі. Олар таулы жердегі шабындарға зиян келтіреді.