1. Бүлдірген зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені.

Бүлдірген-таңқурай бізтұмсығы- Anthonomus rubi Hrbst.(Coleoptera отряды, Curculionidae тұқымдасы). Бүлдірген мен таңқурайдың жапырақтары мен шанақтарын, сондай-ақ қожақатты, итмұрынды & басқа өс-рді зақымдайды.

Қоңыздары сұрғылт-қара түсті, ұзындығы 3 мм дейін. Құрты ақ түсті, қоңыр басты, С-түріндегі формада, ұзындығы 3,5 мм дейін.

Жыныстық жетілмеген қоңыздар өсімдік қалдықтары мен топырақ үйінділерінің астында қыстайды. Көктемде, бүлдірген қайта көктей бастағанда қоңыздар егіс алқабында п.б. Ересек дарақтар жапырақтармен, сағақтармен қоректенеді, сондай-ақ шанақ тозаңдықтарын жей алады. Ұрғашылары бүлдірген шанақтарының ішіне бір жұмыртқадан салады & гүл сағағын кеміріп тастайды. 6-8 күннен соң жұмыртқадан құрт шығады да, шанақтың солып, шіріп бара жатқан ұлпаларымен қоректенеді. Осы жерде дернәсілдер қуыршақтанып, 8-10 күннен соң жаңа ұрпақ қоңыздары п.б. Олар жапырақтарда кішігірім тесіктер жасап, сонымен қоректенеді. Қоңыздар таңқурайға ұшып барып, оның шанақтарын зақымдауы мүмкін. Жылына бір ұрпақ береді.

Күресу шаралары. Бүлдірген алқабы таңқураймен қатар болмағаны жөн. Өсімдік қалдықтарын жинау & жою. Өс-рді мұқият қарау. Шанақтау кезінде & жидектерді жинап алғаннан кейін қоңыздар жаппай байқалған жағдайда «Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен өңдеу жүргізіледі.

Бүлдірген кенесі - Tarsonomuspallidus Banns.(Arachnoideaкласы, Acariformesотряды, Tarsonemidaeтұқымдасы).

Денесі ұзын сопақша ақшыл-сары, ұзындығы 0,2 мм. Баланқұрттары тым ақшыл, ұзынша формалы.

Ұрғашы жәндіктер жапырақтардың басында қыстайды. Көктемде олар жас жапырақтарға жұмыртқа салады да, 8-10 күннен кейін жапырақ шырынымен қоректенетін баланқұрттар п.б. Нәтижесінде жапырақтары бүрісіп, майлы жылтыр сары түске айналады. Тіршілік кезеңінде кененің 4-5 ұрпағына дейін дамиды.

Күресу шаралары. Бүлдіргеннің сау көшетін отырғызу. Екпе материалды 45-46 °С температурадағы суға 15 минут салу арқылы залалсыздандырады. Өс-рді мұқият қарау. Жидектерді жинап алған соң зақымданған учаскеде дегелектерді зақымдамай, жапырақтарды қырқиды, одан кейін «Тізіммен...» рұқсат етілген препараттармен өңдейді.

Бүлдіргеннің сабақ нематодасы –Ditylenchus dipsaci Kuhn. Бұл түр фитонематодалардың тиленхид тұқымдасына жатады. Қазақстанда кең таралған. Дене құрылысы картоп & пияз бен сарымсақтың сабақ нематодасына ұқсас. Нематода бүлдірген өсімдігінің өзекшесінде, кейде жапырағында қыстайды. Бұл нематода өсімдіктің жақсы өсетін жер бетіндегі бөліктерінде көбейеді. Өнім пісетін мерзімде фитогельминттер өсімдіктің гүл сабағында көп жиналып, ал жемісінде аз кездеседі. Қатты зақымдалған өсімдікте 17 мыңға дейін нематода жинақталады. Көктемде фитогельминттер популяциясы өсе бастайды, ал бүлдірген гүлдеген & оның өнімі піскен мерзімде ол-ң саны шегіне жетеді. Кейін нематода саны азайып, күзде жаңбыр молайған мерзілде қайта көбейеді. Нематоданың өсіп-өніп, дамуы үшін қолайлы температура 15-24⁰С. Әртүрлі даму кезеңіндегі фитогельминттер өсімдік тканінде қыстап шығады, бірақ көктемде тек IV жастағы дернәсіл тірі қалады. Бүлдіргеннің сабақ нематодасы мекендеген өсімдіктің өсуі бәсеңдеп, әлсірейді, сабағында, жапырақ сағағғында & жүйкелерінде ісік тәрізді қабынған бұлтықтар п.б. Жапырақ сағағы мен гүлсидамы қысқа & бұралып өседі, жапырақ тақтасы кеңірдектеніп, оның эпидермисі жарылады. Нематода мекендеген жапырақ тканьдері жансызданып, залалданған бөлік күреңденеді. Жапырақ сағағы мен гүлсидамы ісінген бөліктен алғаш морт сынғыш келіп, кейін жұмсарып шірікке айналады. Басқа сабақ нематодалары сияқты бұл түрдің көбеюі мен дамуы сыртқы ортаға шықпай, өсімдік тканьінде өтеді. Нематоданың бұл түрі бүлдіргеннің барлық сорттарына қатты зиян келтіреді. Кейбір мәліметтер бойынша ол өс-рді орташа дәрежеде залалдағанда плантацияның өнімін 2-3 есе, ал қатты залалдаса 6-7 есе төмендетеді. Бүлдіргеннің сабақ нематодасы басқа да дақылдарға (қызанақ, қияр, темекі, пияз, астық & т.б.) зиянды болып саналады.

Күрес шаралары. Ерте көктемде бүлдірген плантациясын өсімдік қалдықтарынан тазалау, оның қатар аралықтарын қопсыту & мүмкіндігінше жиі орналасқан өс-рді сирету. Бүлдірген нематодасын жою үшін танапты 6 ай қара сүрі жерде ұстау немесе көшеттерді отырғызудан бұрын температурасы 48⁰С суда 15 минут ұстау.

Бүлдірген нематодасы – Aphelenchoides fragariae Ritz Bos. Фитогельминттердің афеленфоидид тұқымдасына жататын, кең таралған түрі. Қазақстанда қарантинді. Бұл паразит бүлдіргеннің сабақ нематодасы сияқты бүлдірген өсімдігінің өзекшесінде қыстайды. Өсімдіктің вегетациясы басталуынан жаздың ортасына дейін фитогельминттер саны жаппай өседі. Бір ұрпақтың дамуы екі аптада өтеді. Кейін фитонематодалардың саны төмендейді. Жауынды күндері бүлдірген нематодасы жақсы қозғалады & зияндылығы артады. Топырақта нематода ұзақ уақыт сақталады. Бұл паразит отырғызылатын материал арқылы таралады & онымен бүлдіргеннің барлық сорттары залалданады. Нематода басқа мәдени ө-де кездеспейді. Бүлдірген нематодасы негізінен өсімдіктің бүршіктері мен жапырақ қуысында кездеседі. Залалданған бүлдірген бойы қысқа, сабақшалары жіңішкеріп, жапырақтары бұралып, түсі сарғыш жасыл болады. Паразит әсерінен өнім 32-78% төмендейді.

Күрес шаралары.бұл фитогельминтпен күресу шаралары бүлдіргеннің сабақ нематодасына ұқсас.