1 Бақша дақылдарының зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені.

Бақша дақылдарының зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені. Қызылша бүргесі: оңтүстік (Chaetocnema breviuscula Fald.), кәдімгі немесе қарақұмық (Chaetocnema concinna Marsch.) (Coleoptera отряды, Chrysomelidae тұқымдасы). Қант & асханалық қызылшаны, рауғашты, қымыздықты, шпинатты, т.б. дақылдарды зақымдайды. Бүргенің денесінің ұзындығы 1,4-2,3 мм, денесінің түсі қара металды реңі бар.Қанаттың үстінгі жағы кең, аралықтары жаншылған. Кәдімгі қызылша бізтұмсығының дене пішіні домалақ, ал оңтүстік бүргесінің денесі жұмыртқа тәрізді болып келген. Дернәсілдерінің денесінің түсі ақшыл сары реңді, басы қоңыр, ұзындығы – 1,5-2,2 мм.ЗияндылығыҚоңыздар топырақтың беткі қабатында немесе өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Егістіктен орман алқабтарына, арамшөпті жерлерге ұшуы мүмкін. Ерте көктемде ауаның температурасы 8-9°С болған кезде қыстап шыққан бүргелер шыға бастайды. Алғашқы кезде олар арамшөптердің алабұталар & қарақұмықтар тұқымдасымен, содан соң қызылша егістігіне ұшып сол жерде қоректенеді. Қоңыздар тұқымжарнақ & нағыз жапырақпен қоректенеді. Жас өскіндер күшті зақымданған кезде жойылып кетуі мүмкін. Күресу шараларын ұйымдастыру барысында міндетті түрде мына мәселені ескерген жөн: көктемнің бұлтты күндерінде бүргелер нашар қоректенеді & айтарлықтай зиян келтіре қоймайды, ал ауа-райының ыстық, құрғақ күндерінде зияндылығы бірнеше есеге көбейеді. 1-1,5 ай қосымша қоректену жалғасқаннан кейін аналықтары жұмыртқаларын тереңдігі 3-6 см топырақ астына салады. Эмбрионалдық даму 10-14 күнге жалғасады. Дернәсілдер 30-80 күн шамасындай қарашірікпен, қызылшаның ұсақ қабықшаларымен қоректенеді, сонан соң топырақ қабатының 10-15 см тереңдігінде қуыршақтанады. Қоңыздардың жаңа ұрпағы шілде айының соңы мен тамыз айының басында п.б. Олар аса қауіпті зиян келтірмей арамшөп & қызылша жапырақтарымен 1-2 апта қоректенеді де, кейін қыстауға кетеді. Жылына 1 ұрпақ береді.Күресу шаралары. Жақсы дайындалған жерге кеш егілген егіс бүргелерден аз шығынға ұшырайды. Вегетация кезеңінде қызылша бүргесі қоректеніп, дамитын арамшөптерді міндетті түрде жою қажет (әсіресе алабұталар мен қарақұмықтар тұқымдасы). Көктеу кезеңінде – 3 жұп жапырақ болған жағдайда 8-12 үлгіден 20 см қатар өсімдікті бақылайды. Егер кәдімгі себілген егісте 1 өсімдіктен 1 қоңыз & дәл себілген егісте 1-2 қоңыз табылса, онда инсектицидпен өңдеу қажет болады. (Қосымша). Қоңыздар қоныстануды егістің шетінен бастайды, осыған байл қызылша өскінін қоңыздардан қорғау үшін өңдеу жұмыстарын егістің шетінде жүргізу қажет.

Қызылша бізтұмсықтары: кәдімгі (Bothynoderes punctiventris Germ.), жолақты (Chromoderus fasciatus Mull.), ақшыл (Chromoderus declivis Ol.), шығыс (Bothynoderes foveicollis Gebl.) & сұр (Tanymecus palliatus F.) (Coleoptera отряды, Curculionidae тұқымдасы). Соңғы екеуі Қазақстанда көп тараған.Кәдімгі қызылша бізтұмсығы қара түсті, денесі сұр қабыршақпен & түктермен жабылған. Қанатының үстінде екі қара қисық дақтары & де екі ақ дөңесі бар. Бастүтігі қысқа. Дене тұрқы 10-15 мм. Жолақты қызылша бізтұмсығы түсі қара, денесін сұр–қара қабыршақтар & түктер жапқан. Қанаттың үстінде көмескі бұлдыр қара дақтары бар. Дене тұрқы 7-11 мм. Ақшыл қызылша бізтұмсығының түсі қара, денесін ақшыл-сұр, ақ дерлік түктермен жабылған. Бүйірінде иректі жіңішке сызығы бар. Дене тұрқы 8-10 мм. Шығыс қызылша бізтұмсығының түсі қара, қанаттың үсті сұр-қара қабыршақпен жабылған & де көмексі бұлдыр қара дақтары бар. Дене тұрқы 9-10 мм. Ақшыл қызылша бізтұмсығының денесі түгелімен сұр қабыршақтармен жабылған. Дене тұрқы 7-10 мм.Бізтұмсық дернәсілі – денесінің түсі ақ, басы қоңыр, аяғы жоқ. Кәдімгі қызылша бізтұмсығы дернәсілінің дене тұрқы 27-30 мм, ал қалғандарынікі – 20-25 мм.Зияндылығы.Қоңыздар топырақта қыстайды, ал егер күз суық жаңбырлы болса, онда дернәсілдер мен қуыршақтар да қыстауға кетуі мүмкін. Алайда Солтүстік Қазақстанның ауа-райы жағдайына байл, дернәсілдер мен қуыршақтар қыс мезгілінде өліп қалады. Көктемде топырақ қабаты 8-10°С қызған кезде қоңыздар п.б. Бұл уақытта қоңыздар топырақ бетінде жорғалайды. Температура 20-25°С жеткен жағдайда ұша бастайды. Қызылша бізтұмсығы арамшөптердің алабұталар тұқымдасымен қоректенедіде, кейін қант қызылшасының өскініне ауысады. Қоңыздар жапырақтарды жеп, қызылша сабақтарын кеміреді. Температура +8 °С төмен болса, қоңыздар қоректенбейді, ал 8-12°С әлсіз мөлшерде зақымдайды. Есейген дараларында қосымша қоректену 35-40 күнге созылады. Аналықтары жұмыртқаларын өсімдік тамырының маңайына, тереңдігі 3-10 см топыраққа салады. 7-11 күннен соң дернәсілдер туады, кейін олар ұсақ қабықшаларды & қызылшаның орталық тамырын тереңдетіп жеп, тамырдың кем-тарлығын тудырады, ал күшті залалданған кезде өсімдіктің жойылуына әкеледі. Сұр қызылша бізтұмсығының дернәсілі арамшөптерде (қалуен, дала шырмауығы, ошаған) дамуына байл, қызылша өсімдігін зақымдамайды. Дернәсілдер 45-90 күннің ішінде төрт жас шағын өткізеді & топырақта қуыршақтанады. 15-20 күннен кейін жаңа қоңыз пайдаболады да, сонан соң ол топырақта қыстауға қалады. Жолақты қызылша бізтұмсығының қоңызы жұмыртқаны қызылша тамырының мойнына салады, ал дернәсілі тамыржемістің ішіне еніп, камералар мен жолдар жасайды да, тамыр мойнының ісінуін тудырады. Мұндай зақымдалу өсімдіктің жойылуына әкелуі мүмкін. Тамыржемістің ішінде дернәсілдер қуыршақтанады. Жылына 1 ұрпақ береді.Күресу шаралары. Ауыспалы егісті қатаң сақтау, жоғары сапалы тұқыммен қолайлы мерзімде себу, топырақты сапалы өңдеу, минералды & органикалық тыңайтқыштарды енгізу, егінді сепкеннен кейін топырақты тығыздаса, зиянкестердің санының азаюына & өсімдіктің өсу тұрақтылығын реттеуге мүмкіндік туғызады. Топырақты қатараралық қопсытса, жыртқыш жәндіктердің әрекетін күшейтеді. Арамшөптермен міндетті түрде күресу керек. Сәуір айының аяғынан бастап көлемі 1 м 2 20 үлгі алаңқайда зиянкестерге көзбен шолу есебін жүргізеді. Көктеу кезеңінде кәдімгі қызылша бізтұмсығы қоңызының 0,2-0,3, басқа түрлердің 0,3-0,5 данасы 1 м2 жерде, ал 2-4 жұп жапырақ шыққан кезеңде 0,5-0,6 дана/м2 кездессе, онда инсектицидпен өңдейді (Қосымшаны қараңыз).

Қызылша сауытты қоңызы – Cassida nebulosa L. (Coleoptera отряды, Chrysomelidae тұқымдасы). Бунақденелілер қант & асханалық қызылшада,көбінесе көкпекте, алабұта тұқымдасы арамшөптерінде дамиды. Сауытты қоңыз жапырақтарды кеміреді де, оның негізгі жүйкесін қалдырады.Қоңыздардың денесінің түсі қоңыр-сары немесе жасыл ұсақ қара дақтармен, дене тұрқы 6-7 мм. Қанат үсті & алдыңғы арқа денеге қарағанда кең болып келген & қоңызды басымен бірге сауыт жапқан. Аяқтары қоңыр, жамбасы қаралау. Қанаттың үстінде түзу қатарлы нүктелері бар. Қанат үстінің бүйір қырларының орта бөлімі жуан болып келген. Дернәсілі сары-жасыл жалпақтау, дененің бүйірінде айтарлықтай ірі тісшелі өсінділер бар, осы өсінділердің артқы екеуі едәір ұзын болып келген. Дернәсіл құрсағының ұшы жоғары қарай иілген.Зияндылығы.Бунақденелілер ерте көктемде шыға бастайды. Сәуір айында аналық даралар жұмыртқаларын үймелеп, арамшөптердің, алабұталылар тұқымдасының жапырағына салады да, жұмыртқалардың үстін өзінен бөлініп шығарылған жартылай мөлдір шажырқаймен жабады. Бір аналықтың орташа өсімталдығы 200жұмыртқа. Эмбрионалдық даму 10-12 күнге созылады. Дернәсілдер 2-3 апта ішінде дамиды, содан соң жапырақтардың арасында сары жалпақ тікенекті қуыршаққа айналады. Қоңыздардың бірінші ұрпағы шілде айында, ал екінші ұрпағы тамыз айының аяғында п.б. Қоңыздардың екінші ұрпағы қыстауға қалады.Күресу шаралары. Алабұталылар тұқымдасына жататын арамшөптерді жою қажет. Қолмен отау кезінде арамшөптерді егістіктен алып тастау керек. Сауытты қоңыздар мен ол-ң дернәсілдеріне қарсы инсектицидті тізім бойынша пайдаланған дұрыс. Қызылша сауытты қоңызының ЭЗШ саны өскін кезеңінде 0,7-1 дана/м2, ал 4-5 жұп кәдімгі жапырақ кезеңінде 1 өсімдікте 10-нан артық дернәсіл болады.

Қызылша қандаласы – Poeciloscytus cognatus Fieb. (Hemiptera отряды, Miridae тұқымдасы). Қант қызылшасын, жоңышқаны, сояны (қытайбұршақ), асбұршақты, күнбағысты, көкнарды & т.б. өс-рді зақымдайды.Бунақденелілердің дене тұрқы 3-5 мм, сары-қоңыр түсті. Арқаның алдыңғы жағында екі қара дағы бар. Қанаты мөлдір, ал үстіңгі ортасында сына тәрізді қара дақ орналасқан. Дернәсілдері үлкен дараларына ұқсас, жасыл, қылшықтармен жабылған, сауытында екі қара дақ орналасқан. Зияндылығы.Мәдени ө-ң & арамшөптердің (көкпек, қызылқұйрық, жусан, т.б.) сабағына, жапырақ кесіндісіне салынған жұмыртқалар қыстайды. Ұрықтың дамуы күзде басталады, ал қыс мезгілінде тоқтатылады да, келесі жылдың көктемінде қайтадан басталады. Ерте көктемде сәуір айының екінші жартысында – мамыр айының басында дернәсілдер туа бастайды. Қандаланың дернәсілі бір айдың төңірегінде дамиды, осы уақыттың ішінде бес жас өтеді де, ересек жәндікке айналады. Ересек жәндік 3 км-дей аралықты игере алады. Аймақтың жағдайларына байл зиянкес 3-4 ұрпақ беріп дами алады. Аналықтары маусым айының аяғында жұмыртқаны топ қылып, мәдени ө-ге & арамшөптерге салады. Эмбрионалдық даму 10-16 күнге созылады. Қандала өсімдіктің шырынын сорып, жапырақтың солуын & түр өзгеруін тудырады. Өсу нүктесінде қоректенген қандала төмен қантты тамырдың көпбастылығына, ал күшті залалданған кезде мүшенің зақымданып жойылуына әкеліп соғуы мүмкін. Бұдан басқа, қызылша қандаласы вирустық аурулардың таратушысы болып табылады. Зиянкес 3-4 ұрпақ беріп дамиды.Күресу шаралары. Арамшөптерді құрту, ауыспалы егісті қатаң сақтау, зиянкестерге қарсы инсектицид қолдану керек.

Қызылша бітесі – Aphis fabae Scop. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Қызылшаны, күнбағысты, асқабақты, бұршақ & алқа тұқымдастарын зақымдайды, & арамшөптермен (көкпек, ақ алабұта, қызылқұйрық & т.б.)қоректенуі мүмкін. Есейген дараның денесін балауыз қабаты жапқан. Дене тұрқы 1,5-3 мм, ал түсі жасыл реңді қара. Жамбасы мен сирағы ақ түсті.Зияндылығы.Қызылша қандаласы таралатын түрге жатады. Жұмыртқалары шәңкіштің бұтақшасының жоғарғы басында қыстайды. Ерте көктемде температура 8-9°С жеткенде негізгі ө-де дамитын аналық-орналастырушы туады. 2-4 ұрпақтан кейін бітелер мекенінде қанатты даралар пайда бола бастайды, кейін олар мәдени ө-ге, & қызылшаға ұшып қонады. Бітемен залалданған жапырақтар пішінін өзгертеді, сондықтан қызылша тамыржемісінің салмағы мен қанттылығы төмендейді, ал тұқымдықта тұқымның шашылуы & оның сапасының төмендеуі байқалады. & олар қауіпті вирустық аурулардың таратушысы болып табылады. Күзде бітелер негізгі азықтық өсімдігіне қайтып келеді & қос жынысты ұрпақ береді. Ұрықтанған аналықтар қыстауға жылтыраған қара жұмыртқалар салады. Бітелер тіршілік аралығында 14-ке жуық ұрпақ береді. Күресу шаралары. Ауыспалы егістікті қатаң сақтау & минералды тыңайтқыштарды енгізу керек. Тұқымды отырғызғаннан кейін жаңбырлатып суару зиянкестердің санын төмендетуге мүмкіндік береді. Арамшөптерді жою & гүлдейтін өс-рді себу энтомофагтарды тартуға жағдай туғызады. 3 жұп нағыз жапырақ кезеңінде 10 жерде 10 өсімдікті қарап, ө-де жәндіктер қоныстануы 20-30 % асып кетсе, инсектицидтерді «Тізім ...» бойынша пайдаланған дұрыс.

Қызылша тамыр бітесі – Pemphigus fuscicornis Koch. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Қызылшада & алабұта тұқымдасы арамшөптерінде қоректенеді.Есейген даралары сары түсті, нәзік балауыз қабатымен жабылған. Дене тұрқы 1,5-2,5 мм. Дернәсілдері сарылау – сұр түсті, ұзындығы 0,7-0,8 мм.Зияндылығы20-70 см топырақ тереңдігінде қанатсыз аналықтары қыстайды. Көктем мезгілінде пайда болған дернәсілдер топырақ бетіне шығып, азықтық ө-ге қоныстануы мүмкін. Олар ұсақ түптерге жабысады, дернәсілдер & дернәсілдердің терісінен түзілген металл ақшыл реңді қабат п.б, сол себептен зиянкестердің саны артқан кезде өсімдіктің жанындағы топырақ ақшылданып кетеді. Қызылша тамыр бітемен зақымдалынған өсімдік тамырлары құрып қалады, жапырақтар сарғайып кетеді,ө-ң өнімі & қанттылығы төмендейді. Өсіп-өну кезеңінде 8-10 ұрпақ беріп дамиды. Күресу шаралары. Ауыспалы егісті қатаң сақтау; арамшөптерді құрту; минералдық & органикалық тыңайтқыштарды енгізу; өнімді шығынға ұшыратпай дұрыс жинау; өсімдік қатарлары тегіс жабыла бастаған кезеңде тамыр жүйесін қарап, топырақ тереңдігі 5 см болатын 20 үлгі (әр үлгіде 5 өсімдік) қарайды. Тамыр бітесімен 20-30% өс-р қоныстанса, инсектицидтерді «Тізім ...» бойынша пайдаланған дұрыс.

Картопты көп қоректілермен қатар, бейімделген зиянкестер де зақымдайды. Жер бетіндегі мүшелерін гамма көбелектердің жұлдызқұрттары, карадриналар, колорад қоңызы, бітелер, цикадалар, қандалалар зақымдайды. Картоп түйнектерін бұзаубастар, сымқұрттар, жалған сымқұрттар, тақтамұртты қоңыздардың, кеміргіш көбелектердің жұлдызқұрттары, егістік шырышы & сабақ нематодасы зақымдайды.Көп қоректі болып табылатын бітелердің, қандалалар мен цикадалардың көптеген түрлері картопты зақымдайды & вирустық ауруларды таратушылар болып табылады.

Картоптың колорад қоңызы - Leptinotarsa decemlineata Say. (Coleoptera отряды, Chrysomelidae тұқымдасы). Картопты, қызанақты, баялдыны, бұрыш пен темекіні зақымдайды, сондай-ақ олар жабайы өсетін алқа тұқымдастарымен де қоректенеді.Қоңыз сопақша пішінді, ұзындығы 9-12 мм, алдыңғы арқасы мен қанатының үсті сарғыш түсті. Басында үшбұрышты қара дақ, алдыңғы арқасында он бір қара дақ болады, ортасындағы дақ V рим цифріне ұқсайды, ал әрбір қанат қабығында бес-бестен ұзынша қара жолақтар орналасқан. Дернәсілдің ұзындығы 15-16 мм, бүкір денелі, басы мен аяқтары & денесінің бүйіріндегі ұзынша екі қатар дөңестер қара түсті. Бір жастағы дернәсіл қара-сұр, екі жастағы – қызыл, үш пен төрт жастағылар – қызғылт-сары түсті болады.Зияндылығы.Қоңыздар топырақта 15-25 см тереңдікте қыстайды. Көктемде 20 см тереңдіктегі топырақ 14-15°С дейін қызғанда, қоңыздар оның бетіне шығады. Олар картоп пен басқа ө-ң жер үсті бөліктерімен қоректенеді. Қорек іздеген қыстап шыққан қоңыздар ұша алады, олар 1-1,5 км қашықтыққа дейін жете алады. 17 °С жоғары температурада жұптасып, жұмыртқа салады. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын картоптың жоғарғы жапырақтарының астына, әрбір ұяға 30-40 жұмыртқадан салады. Өсімталдығы 900-ден 2000 жұмыртқаға дейін өзгеріп тұрады. Ұрықтық даму қоршаған орта жағдайына қарай 7-14 күнге созылады. Колорад қоңызының құрттары 20-30 күн бойы жапырақтармен қоректенеді. Даму кезеңі аяқталғанда, олар топыраққа, 8-10 см тереңдікке кетіп, сонда қуыршақтанады. 1-2 аптадан кейін жаңа ұрпақ қоңыздары п.б, олар картоп жапырақтарымен қоректенеді. Бірінші-екінші жастағы құрттар жапырақта қисық формадағы саңылаулар тесіп шығарады. Ересек жастағы құрттар мен қоңыздар жаппай жапырақтар мен сабақтарын жейді де, нәтижесінде өсімдіктің өсуі баяулап, картоптың түсімі төмендейді. Күн қатты ысып құрғақшылық болғанда жекелеген қоңыздар диапаузаға кетеді, ал кейбіреулерінің 2-3 жылдан 5 жылға дейін диапаузаға кете алатын қабылеттері бар. Тіршілік циклінің өзгергіштігі колорад қоңызының әр түрлі қолайсыз жағдайларға төзімділігін арттырады. Таралу аймағына байл колорад қоңызы жылына 1-3 ұрпақ бере алады.Күресу шаралары. Картоптың аз зақымданатын сұрыптарын пайдалану. Тыңайтқыштар енгізу, топырақты уақытылы қопсыту, картопты түптеу & арамшөптерді отау. Әр түрлі мерзімдерде қатарлар арасына сөлді өс-р егіп, пайдалы энтомофагтарға қолайлы жағдайлар туғызу. Кішірек алқаптарда қоңыздарды, құрттарды & колорад қоңызының жұмыртқаларын қолмен жинап, жоюға болады. Гендік инженерия әдістерімен инсектотоксикалық белок синтезін бақылайтын, геномында Bacillus thuringiensis бактериялы гені бар картоптың трансгендік формаларын алу бойынша зерттеулер жүргізілуде. Вегетация кезеңінде әрбір сынамада 10 қатар түптен 100 ден 500 сынамадан немесе алқап диагоналі бойынша қатарда 2 түптен келеді. ЭЗШ саны - 5-8 % қыстап шыққан қоңыздар мен құрттар орын алған түптер, шанақтау – гүлдену кезеңінде 1 түпке 20 құрттан келетін 10% түп. Картоп егістерін «Тізімде...» келтірілген инсектицидтердің бірімен өңдейді.

Картоптың сабақ нематодасы – Ditylenchus destructor Thorne. (Nemathelminthes типі, Nematoda класы, Tylenchida отряды, Tylenchidae тұқымдасы). Картопты, шамалы түрде асбұршақты, сәбізді, қызанақ пен кейбір басқа дақылдарды зақымдайды. Ересек нематодалары құрт тәрізді формада, алдыңғы & артқы жағына қарай кішірейіп келетін жұқа шыны тәрізді түссіз денесі бар. Ұзындығы 0,7-1,3 мм. Личинкалары кішірек. Нематода бірнеше ұрпақ береді. Бір ұрпағы 15 тен 45 күнге дейін дамиды. Нематодалар картоп түйнектерінде сақталады.Зияндылығы.Картоп екпе материалы арқылы зақымданады. Нематодалар жас сабақтарға еніп, өсімдіктің өсуін тоқтатады. Зақымданған ө-де жапырақтар өте кішкентай & толқынды. Түптің төменгі қабатындағыжапырақтар өліп қалады, қалғандары солып, сарғайып кетеді. Нематодаларқалыптасып келе жатқан түптерге енеді. Бұдан кейін түптерде қисық формалы сұр дақтар п.б, ал сақтау кезеңінде – түптердің жоғарғы бетінде бастапқыда татты-қоңыр ұсақ жарықшалар. Одан кейінрек түптердің толықтай бұзылуына & құрғақ шіріктің дамуына әкеліп соқтырады. Күресу шаралары. Тек сау түйнектерді ғана отырғызу қажет. Сақтауға жіберу алдында тиянақты іріктеу жүргізіледі. Түптерді сақтау ережелерін орындау қажет (85-90% ылғалдылық, температура +1..+3 °С деңгейде).

Сәбіз шыбыны - Psila rosae L. (Diptera отряды, Psilidae тұқымдасы). Шыбынның түсі қара, жылтыр, басы қоңырқай қызыл, төбесінде қара үшбұрышты дағы бар, мұртшалары мен аяқтары күрең қара түсті. Қанаттары түссіз, жасыл реңді болып келеді. Денесінің ұзындығы 4-5 мм. Дернәсілдері жұқа, жылтыр, қоңыр-сары түсті. Денесінің ұзындығы 7 мм. Зияндылығы.Дернәсілдер топырақтың жоғарғы қабатында пупарийлерде (пілләда), кейде көкөніс қоймаларында тамыр-жемістерде қыстайды. Шыбындардың ұшу мезгілі шетен мен алма ағашының гүлдеуімен сәйкес келеді. Ересек шыбындар гүлдеп келе жатқан шатыргүлдер тұқымдасына жататын ө-ң шырынымен қоректенеді. Ұрғашы шыбын ұшып шыққан соң көп кешікпей жұмыртқа салуға кіріседі. Жұмыртқаларын 10 данадан & одан да көп мөлшерде топыраққа қоректік ө-ң түбіне жақын жерге салады. Арада 4-17 күн өткен соң дернәсілдер жұмыртқадан шығып тамыр-жемістің ішкі етті бөлігімен қоректенеді. Зақымданған ө-ң жапырақтары қызғылт түске боялады, ал дернәсілдер көп болғанда жапырақтар тез сарғайып қурап қалады. Дернәсілдің өсіп-жетілу мерзімі 20-25 күн. Бұдан кейін дернәсілдер топырақта қуыршақтанады да, 15-20 күннен кейін шыбынның екінші ұрпағы ұшып шығады. Олармен зақымданған сәбіз ащы, пайдалануға жарамсыз болып қалады. Сақтау кезінде тез бұзылады. Сәбіз шыбыны бір жылда 1-2 ұрпақ береді. Күресу шаралары. Ауыспалы егісті пайдалану. Арамшөптерді уақытылы отау & сәбіз өскіндерін сирету. Топыраққа сапалы түрде жүргізілген өңдеу жұмыстары көктемде шыбындардың ұшып шығуын қиындатады. Сәбіз жер бетіне көктеп шыққаннан кейін 2-3 апта өткен соң әр қайсысы 10 өсімдіктен құрайтын 10-12 үлгі алынады. Бір өсімдікте 3-4-тен көп жұмыртқа табылған жағдайда химиялық күресу шаралары қолданылады. Инсектицидтерді «Тізім...» бойынша қолданады.

Пияз шыбыны – Hylemyia antiqua Mg. (Diptera отряды, Muscidae тұқымдасы).Шыбынның ұзындығы 5-7 мм, түсі сұрғылт, арқа жағы жасыл реңкі. Еркек шыбынның құрсағында қара түсті, ұзынша келген жолағы болады. Дернәсілдерінің ұзындығы 10 мм шамасында, түсі ақ, пішіні цилиндр тәрізді, бас жағы жіңішкерген.Зияндылығы.Топырақта 10-20 см тереңдікте қуыршақтары қыстайды. Ұшып шыққаннан кейін (мамырдың екінші жартысында) ұрғашысы жұмыртқаларын жапырақтарға, бадананың қабықшасының астына & пияз бен сарымсақтың айналасындағы топырақ түйірлерінің астына салады. Жұмыртқадан 5-7 күннен кейін дернәсілдер шығып, баданаға түпше жағынан енеді. Дернәсілдер 15-25 күн қоректенгеннен кейін топырақта қуыршақтанады. Зақымданған баданалар тез шіриді, ол-ң жапырақтары сарғайып қурап қалады. Пияз шыбыны 1-3 ұрпақ береді.Күресу шаралары. Дақылдарды кезек орналастыру, өсімдік қалдықтарын жою. Өткен жылы пияз егілген жерлермен ара-қашықтықты сақтау. Пиязды ерте отырғызу. Пияз бен сәбізді қатар егу. Егер пияз жуасының өсуі кезінде зиянкестер саны ЭЗШ- тен (1 өсімдікте 3 жұмыртқадан болса & пияз егістігінің 25% қоныстанылса немесе аулағышты 100 рет сілтегенде 50-80 данадан астам шыбын түссе) асып кетсе, онда химиялық өңдеу жүргізу қажет (Қосымша).

Пияздың ызылдақ шыбыны – Eumerus strigatus Fall. (Diptera отряды, Syrphidae тұқымдасы).Шыбын жасыл-қола түстес. Құрсағының екі жағында үш-үштен ашық жартылай ай тәрізді дақтары болады. Оның ұзындығы 5-9 мм. Құрттары сұрғылт-сары, ұзындығы 7-11 мм. Денесінің артқы жағында қоңырқай түтік тәрізді өскіні бар, екі жағында бір-бірден ірі терісі болады.Зияндылығы.Құрттар егістік танаптағы жуашықта немесе сақтау қоймаларында қыстайды. Шыбындардың ұшуы мамырдың ортасында байқалады. Ұрғашы жәндіктер жұмыртқаларын жуашықтың үстіне, қабыршақтарының астына, жуашық мойнына немесе жуашық маңындағы топыраққа салады. Құрттар жуашық мойны мен жуашықтың өзіне кіріп, ішкі бөліктерін түгел жеп қояды. Зақымданудың салдарынан түтік тәрізді жапырақтар сарғаяды, ал пияз мойны шіріп кетеді. Одан кейін жуашық түгелдей шіриді де, едәуір зақымдануы нәтижесінде қара шіріген массаға айналады. 18-25 күннен кейін екінші ұрпақ шыбындары ұшып шығады. Көбінесе 2 ұрпақ дамиды.Күресу шаралары. Пияз шыбынымен күресуге ұқсас.

Бақша бітесі – Aphis gossypii Glov. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Бұл жәндік қиярды, асқабақты, патиссонды, кәдіні зақымдайды. Бақша бітенің ұзындығы 1,2-2 мм, түсі сарыдан бастап қара-жасыл, тіпті қара болып келеді. Баланқұрттары сары & жасыл. Зияндылығы.Ересек бітелер немесе баланқұрттар арамшөптерде қыстайды. Көктемде 12° С температурада бітелер ұрықтанбаған күйінде көбейе бастайды, бастапқыда арамшөптермен қоректенеді, одан кейін екпе ө-ге көшеді. Ашық алаңда біте қиярда шілде-тамыз айларында, ал жабық алаңда – көктемде п.б. Бітелер тобы жапырақтардың төменгі бетінде, өскіндерінде, гүлдері мен түйіндерінде орнығады да, ол-ң бүрісуіне, қатпарлануына & кеуіп қалуына әкеп соқтырады. Кейде жапырақтар бетінде, бітелердің тәтті шырынына күйе саңырауқұлақтары орнығады.Күресу шаралары. Арамшөптерді жүйелі түрде жойып отыру, себебі біте екпе дақылдарына тек арамшөптерден ғана көшеді. Түскен жапырақтардың астындағы қыстап жатқан қанқызын жинап, оларды жылыжайларға жіберу; сілті (10 л суға 200 г күл мен 50 г сабын араластырып) бүрку. Инсектицидтерді «Тізімге...» сәйкес қолдану.

Кәдімгі өрмекші кене – Tetranychus urticae Koch. (Arachnida класы, Acariformes отряды, Tetranychidae тұқымдасы)Өрмекші кене өте ұсақ, ұзындығы 0,4-тен 0,6 мм дейін болады. Кененің денесі сопақша келген, оның түсі бозғылт сарыдан янтарь түске дейін немесе қызғылт реңкті жасыл түске айналады. Ересек дарақтарында 4 жұп аяқ, ал баланқұрттарда – 3 жұп аяқ болады. Зияндылығы.Ұрықтанған аялдаушы ұрғашы жәндіктер өсімдік қалдықтарының астында, топырақ кесектерінің астында немесе құрылыс саңылауларында қыстайды. Ашық алаңда олар жыртылған жерлерде өліп қалады & кенелер жолдың житегінде, сондай-ақ ағаштар мен бұташықтар түбінде сақталады. Кене бәрінен де жаздың ыстық уақытында қарқынды түрде дамиды. Өрмекші кененің ұрғашысы өрмек астына жұмыртқа (140-600 дана) салады. Жұмыртқалары дөңгелек шыны тәрізді мөлдір, анықтап қарамаса, көрінбейді. Ұрықтың дамуына қарай жұмыртқалар көмескіленеді & құрттар шығар алдында інжу тәрізді түске енеді. Кенелер жапырақтың төменгі бетіне орнығады & өсімдіктің клетка шырынымен қоректенеді. Зақымданған жапырақтар түссізденеді де, қурап, түсіп қалады. Орныққан жері мен температуралық жағдайға байл зиянкес 6-дан 18-ге дейін ұрпақ бере алады, ал кененің бір ұрпағының дамуы 7-ден 20 күнге дейін уақыт алады.Күресу шаралары. Кенемен аса көп зақымданатын дақылдарды (қияр) аз зақымданатын (қызанақ) & зақымданбайтын дақылдармен (гүлді қырыққабат) араластырып отырғызу қажет. Жабық алаңда қорғау шараларын бірлі-жарым дарақтар байқала бастағанда жүргізеді. Зиянкестің алғашқы ошағы біліне бастағанда, өсімдікке жыртқыш кенені – фитосейулюсті, яғни жыртқыштың 15-60 дарағын бір өсімдікке шаққанда жібереді, бірақ жыртқыш пен оның құрбанының арақатынасы 1:80 кем болмауы тиіс. Өрмекші кене өс-рді жаппай басып кетсе, фитосейулюсті есеппен 50-100 дарағын 1м2 алаңға жібереді. Акарицидтермен өңдеу «Тізім...» регламенті бойынша жүргізіледі. Ашық алаңда өндірістік себу үшін өткен жылғы егістерден, жылыжайлардан, асқабақ дақылдарынан 1000 метрден аса ара қашықтықты сақтау қажет. Егін орағынан кейінгі егістердегі арамшөптер мен өсімдік қалдықтарын жою. Ашық алаң үшін ЭЗШ саны 10% отырғызылған өс-р өрмекші кенесімен қоныстанылса & кененің даму дәрежесі 1 баллдан жоғары болса (кенелер тобы жапырақ бетін 25%-ке дейін алып жатады).

Жылыжай аққанаты – Trialeurodes vaporarium Wstw. (Homoptera отряды, Aleyrodidae тұқымдасы). Қиярды, қызанақты, бұрышты, салат жапырақтарын, бүлдіргенді & басқа өс-рді зақымдайды.Ересек аққанаттың сары денесінің ұзындығы 1,5 мм дейін жетеді & көлемі жағынан бірдей болып келетін екі жұп аппақ қанаттары болады. Бір жастағы дернәсілдері мөлдір болып келеді & дамудың жалғыз-ақ жылжымалы сатысы болып табылады. Ересек дернәсілдері ұзындығы 0,8-0,9 мм-ге дейін жетеді, ол ақшыл жасыл & қызыл көздері бар, үстін қысқа түктер басқан, денесінің шетінде 2 жіпшесі болады.Зияндылығы.Ұрғашылары ақшыл жасыл кішкене жұмыртқаларын тобымен салады, жас жапырақтардың төменгі бетіне көбінесе дөңгелек түрінде 10-20 данадан салады. Жұмыртқалары жапырпақ бетіне сабақшалар арқылы орнығады & бастапқы кезде өсімдіктен оларды көру мүмкін емес. 1-2 күннен соң жұмыртқалар қоңыр түске енеді. Ұрықтық даму 7-13 күн ішіндегі температураға байл жалғасады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдері, одан кейін ересек дарақтар өсімдік шырынымен қоректеніп, ол-ң өсуін қатты әлсіретеді. Қою шырынды (қанттанған) сұйықтықта күйе саңырауқұлақтар дамиды, олар жапырақтың фитосинтетикалық қызметін әлсіретеді. Сондай-ақ саңылаулары толықтай немесе жартылай балауызды сұйықтықпен жабылады. 7-15 тәуліктен кейін құрттар қозғалыссыз нимфаларға, 10-16 күннен кейін ересек жәндіктерге айналады. Жылыжайларда аққанат жыл бойы 10-15 ұрпақ беріп дами алады.Күресу шаралары. Өткен жылғы егін орағынан кейін қалған барлық өсімдік қалдықтарын жою. Өсіп келе жатқан арамшөптерді жүйелі түрде жойып отыру. Аз зақымданатын дақылдарды (қызанақ) өсіру. Жылыжайлардың желдеткіштері мен есіктерін бір қабат дәкемен жабады, желімді торлар құрады. Ол үшін фанер кесіндісін алып, оны сары немесе ақ түске бояйды, бұлар жәндіктерді тартады & оларды вазелинмен, бал қосылған канифольмен немесе касторамен майлайды. Жәндіктер оған қонады да, жабысып қалады. Көшетте аққанат байқалған жағдайда 1:10 арақатысында энкарзиялар жібереді. Тіршілік кезеңінде «Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен өңдеу жүргізеді.

Темекі бітесі – Thrips tabaci Lind. (Thysanoptera отряды, Thripidae тұқымдасы). Темекі өс-рін, қозаны, қытай бұршағын, қиярды,

Қырыққабаттың ақ көбелегі - Pieris brassicae L. (Lepidoptera отряды, Pieridae тұқымдасы). Қырыққабатты, шомырды, шалғамды, тарнаны, рапс пен басқа крестгүлді дақылдарды зақымдайды. Көбелегі қанатын жайғанда 50-60 мм дейін жетеді, қанаттары ақ, алдыңғы қанаттарында жоғарғы бұрыштары қара, артқы қанаттарында – ішкі жақтарын бойлай қара жұғындылар бар. Еркек жәндікке қарағанда ұрғашысында алдыңғы қанаттарының үстіңгі бетінде екі дөңгелек дақтар болады. Ересек жұлдызқұрттың ұзындығы 40-45 мм жетеді, құрттың үсті сұрғылт-жасыл, асты сары, қылшықтармен, түкпен қапталған; денесінің үстінде көлденең қатарларға топтасқан қара дақтар мен нүктелерден тұратын сурет бар; екі жағы мен артында үш көлденең сары жолақтар өтеді.Зияндылығы.Қырыққабаттың ақ көбелегі қуыршақ сатысында талдарда, шарбақтарда, құрылыс қабырғаларында немесе арамшөптерде қыстайды. Ол субстратқа жібек белдікшесімен бекітіледі. Сәуірдің аяғында – мамырдың басында көбелектердің ұшуы байқалады. Ұрғашылары лимон-сары түсті бөтелке тәрізді жұмыртқаларын қырыққабат жапырақтарының төменгі жағына 15-200 данадан салады. 8-12 күннен соң жұлдызқұрттар п.б. Кіші жастағы жұлдызқұрттар жапырақтардың жоғарғы қабығына тиіспей, төменгі жұмсағын жейді, ересек жастағы жұлдызқұрттар жапырақтарды жуан тарамыстарын ғана қалдырып тегіс жеп қояды. Құрттар 15-30 күн бойы қоректеніп, одан кейін қуыршақтанады. Қолайлы жағдайларда 10-20 күннен кейін жаңа ұрпақ көбелектері п.б. Жаз бойы қырыққабат ақ көбелегінің 2-4 ұрпағы дамиды.Күресу шаралары. Арамшөптермен күрес жүргізу қажет, кішігірім учаскелерде жұлдызқұрттарды қолмен жинау керек. Жұмыртқа салу кезінде үш рет трихограммалар жібереді (1 га жерге 45 мың дарақтан). Жапырақ дегелек кезеңінде әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынама тексеріледі. 5% астам ө-де жұмыртқа табылған жағдайда немесе қауданның түйнектелуі кезеңінде кем дегенде 5-10% егіс танабында 1 өсімдікке шаққанда 5-10 жұлдызқұрттан келсе, не болмаса жапырақ үсті 25% зақымданғанда инсектицидтерді қолдану қажеттілігі туындайды. Қырыққабат ақ көбелегінің әрбір ұрпағының кіші жастағы жұлдызқұрттарына қарсы инсектицидтермен өңдеуді ЭЗШ саны асқанда «Тізім...» регламенті бойынша жүргізеді.

Шомырдың ақ көбелегі – Pieris rapae L. (Lepidoptera отряды, Pieriidae тұқымдасы). Крестгүлді дақылдарды, әсіресе қырыққабатты қатты зақымдайды.Көбелегі қырыққабаттың ақ көбелегіне ұқсас, бірақ одан кішірек – қанатын жайғанда 40-50 мм жетеді. Көбелектің қанаттары сарғыш, ұрғашы көбелектің алдыңғы қанаттарының үстіңгі жағында екі қара дақ бар, ал еркек көбелекте – бір ғана дақ болады. Артқы қанаттарының алдыңғы жағында қара дақ орын алған. Шомырдың ақ көбелегінің ересек жұлдызқұртының ұзындығы 20-28 мм. Ол барқыт-жасыл арқасын бойлай сары жолағы бар, денесін қалың қысқа түк басқан.Зияндылығы.Шомырдың ақ көбелегі қуыршақ кезінде өсімдік қалдықтарында, арамшөптерде, ағаш діңгектерінде, шарбақтарда, үй қабырғаларында қыстайды. Көбелектер қырыққабат ақ көбелегіне қарағанда ертерек п.б. Ұрғашылары ақшыл-сары бөтелке тәрізді жұмыртқаларын крестгүлді ө-ң жапырақтарына бір-бірден салады. Бірінші ұрпақ арамшөптерде дамиды, ал зиянкестің кейінгі ұрпағы – крестгүлді дақылдарда дамиды. Ұрықтық даму 7-11 күнге созылады. Жұлдызқұрттар жапырақтарды жеп, қырыққабат қауданының ішіне кішігірім тесікшелер жасап, оларды шірітіп жібереді. Жұлдызқұрттар үш апта шамасында дамиды, одан кейін қуыршақтанады. 8-15 күннен соң жаңа ұрпақ көбелектері п.б. Бір жыл ішінде 3-4 ұрпаққа дейін дамиды.Күресу шаралары. ЭЗШ саны 3-5 жұлдызқұрт/өсімдік немесе жапырақтардың зақымдану дәрежесі 25%-ті құрайды. Қырыққабат ақ көбелегіне қарсы қолданылатын шаралар ұсынылады.

Қырыққабат қоңыр көбелегі – Barathra brassicae L. (Lepidoptera отряды, Noctuidae тұқымдасы). Жұлдызқұрттар көп қоректі, олар қызылшаны, асбұршақты, салатты, пиязды, темекіні зақымдай алады, бірақ көбінесе қырыққабатты артық көреді.Көбелек қанатын жайғанда 40-50 мм, көбелектің алдыңғы қанаттары қара-қоңыр, ішкі жағына қарай екі толқынды көлденең жолақтары бар; қанатының ортасында екі қара жиектелген дақтар орын алған, ол-ң сыртқы жағындағысы ақшыл бүршік тәрізді, ал ішкісі – қара дөңгеленген болып келеді. Ересек жұлдызқұрттың ұзындығы 35-45 мм, екі жағында сұрғылт-жасыл, сарғыш-қоңыр, кейде қара түсті жуан кіршең-сары жолақтары & арқасында үш ақшыл көлденең жолақтары болады.Зияндылығы.Қуыршақ топырақта 5-10 см тереңдікте қыстайды. Көбелектердің ұшып шығуы сәуір-мамыр айларынан бастап тамыздың соңына дейін байқалады; көбелектер ымырт түскенде, әсіресе кешкі 10-нан түнгі 12-ге дейінгі кезеңде белсенді түрде ұшады. Ұрғашылары жапырақтың төменгі жағына бір ұяда 10-40 данаға дейін сұр жартылай шар тәрізді жұмыртқа салады. Құрттар 5-12 күннен кейін п.б. Жұлдызқұрттар бастапқыда бірге өмір сүріп, үшінші жастан бастап жапырақтың астыңғы жағындағы жұмсақпен қоректенеді, олар өсімдікке өрмелеп шығып, жапырақтарға қисық формадағы тесіктер жасайды. Ересек жұлдызқұрттар қырыққабат қауданында өз нәжістерін қалдыратын терең жолдар тесіп шығады. Жұлдызқұрттар 25-50 күнде дамиды да, топыраққа еніп, сонда қуыршақтанады. Қуыршақтану кезеңі 12-30 күнге созылады & шілденің аяғында – тамыздың басында екінші ұрпақ көбелектерін кездестіруге болады. 1-2 ұрпақ дамиды.Күресу шаралары. Қыстап жатқан қуыршақтарды жою үшін терең сүдігер жырту қажет. ЭЗШ саны 1-3 жұлдызқұрт/өсімдікте 5% егіс танабында табылса немесе 5-8 жұлдызқұрт/м2. Мөлшерден көп болған жағдайда зиянкеске қарсы жою шаралары қажет. Өңдеуді «Тізімге...» сәйкес препараттармен жүзеге асырады.

Қырыққабат күйесі - Plutella maculipennis Curt. (Lepidoptera отряды, Plutellidae тұқымдасы). Жұлдызқұрттар крестгүлді дақылдарды: қауданды & гүлді қырыққабатты, мал азықтық шалқанды, шомырды, рапсты, қышаны зақымдайды.Көбелек қанатын жайғанда 14-17 мм жетеді. Алдыңғы кіші сұрғылт-қоңыр немесе қара-қоңыр қанаттарының ішкі жағында ақ толқынды жолағы бар; артқы қанаттары сұр ұзын шашақты. Ересек жұлдызқұрттар жасыл түсті, ұзындығы 9-12 мм, ол-ң денесі аяқ жағына қарай кішірейіп келген & сирек ұзынша қылшықтар басқан.Зияндылығы.Жәндік қуыршақ кезінде ақ ұзынша жұмсақ пілләда түрлі арамшөптер мен өсімдік қалдықтарында қыстайды. Көбелектер сәуірдің аяғында – мамырдың басында ұшып шығады. Көбелектер сопақша ақшыл-сары жұмыртқаларын жапырақтың төменгі бетіндегі тарамыстарды бойлай бір-бірден немесе 4 данадан салады. 3-7 күннен кейін жұлдызқұрттар п.б, олар әуелі жапырақ жұмсағымен қоректенеді, 2-3 күннен кейін жапырақ бетіне шығып, «кішкене терезе» қылып жеп қояды. Ересек жұлдызқұрттар жапырақтарда тесіктер жасайды. Қатты зақымданған ө-де қаудандар дамымай қалады. Жұлдызқұрттар 12-15 күнде дамып, қуыршақтанады. 1-2 аптадан соң жаңа ұрпақ көбелектері ұшып шығады. Жаз бойы қаракүйе үштен сегіз ұрпаққа дейін бере алады.Күресу шаралары. Қыстау сатысын жою үшін топырақты күзде терең қопсыту. Арамшөптермен күресу, шірне беретін өс-н көкөніс дақылдарын жақын отырғызу. Жапырақ дегелек немесе қауданның түйінделуі кезінде әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынама тексеріледі & кем дегенде 10% егіс танабында әр өсімдікте 2-5 жұлдызқұрт табылса «Тізімге...» сәйкес инсектицидтермен бүрку жүргізеді.

Көктемгі қырыққабат шыбыны - Delia brassicae Bouche. (Diptera отряды, Athomyiidae – гүлшілер тұқымдасы). Қырыққабат, тарна, шомыр, шалғам мен басқа екпелер мен тұқымдықтарды зақымдайды. Көктемгі қырыққабат шыбынының ұзындығы 6-6,5 мм. Денесі сұр түсті, арқасында үш жіңішке жолағы бар, құрсағының жоғарғы жағында қара жолақ өтеді. Қанаттары түссіз, қара тарамысты. Құрты ақ түсті, ұзындығы 6-8 мм. Артқы жағында 14 төмпешіктері бар, ол-ң төменгі төртеуі өте ірі & барлық денесінде екі-екіден орналасқан.Зияндылығы.Қуыршақ кезінде топырақта 10-20 см тереңдікте жалған пілләларда қыстайды. Шыбындардың ұшып шығуы қайың мен беде қышаның гүлдеу кезеңімен сәйкес келеді & бұл сәуір айында болатын құбылыс. 7-10 күннен кейін ұрғашылары ақ ұзынша жұмыртқаларын топыраққа, әсіресе топырақ пен өсімдік сабағының арасындағы тесікке, кейде топырақ бетіне, сирек жағдайда крестгүлді дақылдардың төменгі жапырақтарының ішіне салады. Жұмыртқадан шыққан құрттар көшеттердің тамырларын, сабақтарының негізі мен тамыржемістерін жеп қояды, бұдан кейін бұралаң жолдар жасайды. Құрттар 20-30 күн қоректенеді, бұдан кейін қуыршақтанады да, 15-20 күннен соң жаңа ұрпақтың ересек шыбындары п.б. Құрттар шырышты бактериозға ұшырайды, осының салдарынан кейде қырыққабат тұқымдықтары түгелдей жерге түсіп қалады. Қырыққабат шыбынының крестгүлді дақылдарда қоректенуі нәтижесінде өсімдіктің өсуі баяулайды, жапырақтары солып, көкшіл-қызғылт түске боялады, қатты зақымданған өс-р өліп қалады. Екінші ұрпақ шыбынының ұшып шығуын мамырдың үшінші онкүндігінде – маусымның басында байқауға болады. Екінші ұрпақ құрттары шілде мен тамыз айларында зиян келтіреді, одан кейін топырақта қуыршақтанып, сонда қыстап шығады. 2-3 ұрпақ береді.Күресу шаралары. Қырыққабат шыбынының жұмыртқаларын жою үшін жерді өсімдіктің тамыр мойнынан 15 см алысырақ қазып тастайды да, оның орнына қатар аралықтарындағы жаңа топырақтан салады. Түптеу қосымша тамырлардың пайда болуына & өсімдіктің төзімділігінің артуына негіз болады. Төзімді & сау көшеттерді отырғызу. Қырыққабат пен басқа айқышгүлді дақылдарды жинап алғаннан кейін учаскеден қабықшаларды алып тастау & топырақты қайта қазу. Көшеттерді отырғызып болған соң 4-5 күні сабақтың тамырлы бөлігі мен өсімдік айналасындағы топырақты тексереді. 10% өсімдікте 1 өсімдікке шаққанда 5-10 жұмыртқа немесе 5-6 құрт табылса, «Тізімге...» сәйкес препараттарды іріктеп алып, зиянкестерге қарсы химиялық өңдеу жүргізеді.

Жазғы қырыққабат шыбыны - Delia floralis Fall. (Diptera отряды, Athomyiidae – гүлшілер тұқымдасы). Қырыққабатты, шалғамды, шомырды, тарнаны, мал азықтық шалқанды, ақжелкекті зақымдайды.Жазғы қырыққабат шыбынының ұзындығы 7-8 мм. Денесі сарғыш-сұр. Қанаттары қоңыр немесе сарғыш, сары тарамыстары бар. Құрттары ақ, аяқсыз, ұзындығы 7-9 мм. Соңғы анальдық буынтығында бір-бірінен тең қашықтықта орналасқан алты төмпешіктер байқалады.Зияндылығы.Қуыршақтар топырақта жалған пілләларда қыстайды. Шыбындардың ұшып шығуы ерте пісетін қырыққабатты жинаудың бастапқы кезімен (маусымның аяғы) сәйкес келеді. Ұрғашысы ұшып шыққаннан кейін бірнеше күннен соң тамыр мойнына, сабақтың төменгі бөлігіне, өсімдіктің айналасындағы топыраққа ұсақ ақ жұмыртқалар салады. Ұрықтық даму 5-14 күнге созылады. Жұмыртқадан шыққан құрттар топыраққа еніп, өсімдіктің жер асты бөлігіне тесіп кіреді де, сонда өздеріне жолдар жасап алады. Құрттар 24-32 күн ішінде дамып шығып, топырақта 10-30 см тереңдікте қуыршақтанады. Жазғы қырыққабат шыбыны жылына бір ұрпақ беріп дамиды.Күресу шаралары. Көктемгі қырыққабат шыбынына қарсы күресу шараларымен бірдей.

Қырыққабат бітесі – Brevicoryne brassicae L. (Homoptera отряды, Aphididae тұқымдасы). Қырыққабат бітесі қырыққабатты, тарнаны, рапс пен басқа да айқышгүлді өс-рді зақымдайды. Сұрғылт-ақ балауызды өңезбен қапталған жәндіктің ұзындығы 1,5-2,0 мм құрайды. Жәндіктер колониялармен өмір сүреді.Зияндылығы.Жұмыртқалар өсімдік қалдықтарында (мысалы, қабықшада) немесе айқышгүлді арамшөптерде қыстайды. Көктемде 10-12°С температурада жұмыртқалардан құрттар шығады, олар 4 жастан өтіп, ұрықтанбай-ақ 40 дерңәсіл дейін туа алатын қанатсыз негіз салушы ұрғашыға айналады. Жаздың ортасында, қанатты негіз салушы ұрғашылар пайда болғанда, бит азық-түліктік айқышгүлді дақылдарға ауысады. Қырыққабат жапырақтарының зақымданған жерлері ауырып, қауашақтанады. Өс-рді биттер шамадан тыс басып кеткенде, нашар қаудан түзіледі немесе ол мүлдем қалыптаспай қояды. Тұқымдықтардағы зақымданған жапырақтар ширатылып, кеуіп, түсіп қалады, түйіндер дамымай қалады. &, біте өзінің кілегей нәжістерімен қаудандардың бетін ластайды. Бір жыл ішінде біте 15 ұрпаққа дейін береді (бір ұрпақ жағдайға байл 4-12 күнде дамиды). 3 немесе 4 ұрпақта басқа айқышгүлді ө-ге ұшып кететін қанатты негіз салушы ұрғашылар п.б. Осы жерде олар бірнеше ұрпақ беріп, едәуір жиынтық-колониялар құрады. Қыркүйек айында жынысты ұрғашылар п.б. Олардан еркек жәндікке айналып, ұрықтанған ұрғашы жәндіктерге айналатын дернәсілдер туады. Ұрықтанған ұрғашы жәндік арамшөптерге, қабықшаларға & қырыққабаттың ширатылмай қалған жапырақтарына бар болғаны 2 немесе 4 жұмыртқа салады.Күресу шаралары. Айқышгүлді арамшөптерді, қабықшалар мен басқа жинаудан қалған қалдықтарды жою. Топырақты терең сүдігер өңдеу. Энтомофагтарды тарту үшін крестгүлді дақылдардың тұқымдықтарының айналасына шатыр тәрізді дақылдарды (сәбіз, аскөк & т.б.) отырғызу қажет. Егістерді тексеруді қаудандар түйінделе бастаған кезеңде, әрқайсысы 5 өсімдік құрайтын 20 сынама қарастырып, жүргізеді. Экономикалық зияндылық шегі - 5-10% өсімдікте уақ биттер колониясы табылуы. Бітеге қарсы екпелер мен егістерді өңдеуді зиянкестер саны ЭЗШ жоғары болғанда «Тізімге...» сәйкес жүргізеді.

2 Астық тұқымдас шөптердің аурулары.Аурулар кешенімен күресу шараларының жүйесі. . С н е ж н а я п л е с е н ь встречаетсяна посевах всех многолетних злаковых трав. Возбудитель —гриб Fusarium nivale Ces. (класс Гифомицеты). Болезнь проявляется сразу после схода снега. Листья пораженных растений поникают,покрываются розовым налетом — гифами и конидиями, становятся

тонкими, приобретают соломенно-желтую окраску. Пораженные растения погибают очагами.Развитию болезни способствуют холодная и сырая осень, теплаязима с обильными снегопадами, холодная затяжная весна,несбалансированноевнесение азотных удобрений, кислые почвы,неубранные остатки соломы от покровной культуры и избыточноеувлажнение почвы.При благоприятных для развития болезни условиях гибель растенийможет достигать 20 % и более.Возбудитель болезни сохраняется в почве, семенах, на растительныхостатках и на сорняках.

Г о л о в н е в ы е з а б о л е в а н и я встречаются на посевах всехзлаковых трав: могара, овсяницы, ежи сборной, тимофеевки, лисохвостаи др. Возбудители — грибы родов Tilletia, Ustilago, Urocystis и др.(класс Устомицеты).

У овсяницы головня проявляется на листьях и влагалищах в виде удлиненных полос бархатисто-черного цвета. После разрыва эпидермисаиз этих полос легко распыляется черная споровая масса.На растениях овсяницы могут паразитировать два вида грибов— Urocystis macrospora Liro и Ustilago festucarum Liro. Заражение

происходит во время прорастания зерновок.У ежи сборной признаки головни проявляются на листьях ввиде полосок темно-бурого или черного цвета (первый тип) и ввиде темных или коричневых двусторонних пятен размером0,5...4,0 мм (второй тип)Головневое заболевание первого типа вызывают грибы Urocystisdactylidina М. Chochr. и Ustilago selvei Berk, et Br. Заражение этимигрибами происходит во время прорастания зерновок.Возбудитель головни второго типа — гриб Entyloma dactylidisCiff. Заражение растений может происходить на протяжении всейвегетации.На посевах тимофеевки и лисохвоста наиболее типична листоваяформа проявления головневой болезни в виде черных пятен

размером 0,3...0,5 см, расположенных с обеих сторон листа.На растениях тимофеевки паразитирует гриб EntylomacamussianumНаг., лисохвоста — гриб Ustilago alopecurivora Liro.Заражение происходит во время прорастания семян.У могара головневая болезнь проявляется на завязях соцветий.При этом завязи вздуваются, принимают овальную или шаровиднуюформу. Эти вздутия заполнены рыхлой черно-бурой массой,состоящей из телиоспор. Колосковые и цветочные чешуи остаютсянеразрушенными. Заболевание вызывает гриб Ustilago crameriKoern. Заражение происходит во время прорастания семян. Грибможет поражать также чумизу.Головневые болезни злаковых трав приводят к снижению урожаязеленой массы и семян, ухудшению их качества. При скармливании

скоту растений, пораженных головней, возможны случаиотравления животных.

Источниками инфекции могут быть послеуборочные остаткипораженных растений, больные растения, почва, семена, дикорастущиезлаки.

К о р н е в ы е г н и л и — распространенные заболевания. Ихвызывают грибы, относящиеся к классам Гифомицеты (Fusarium,Cercosporella), Оомицеты (Pythium ), Агономицеты (Rhiioctonia) идр. Возбудители сохраняются в почве, на растительных остатках исеменах.У больных растений буреют корни, подземное междоузлие,узел кущения. На листьях нижнего яруса появляются бурые пятна.Загнивание и отмирание корней, подземного междоузлия и основаниястеблей вызывают изреживание посевов и снижение семенной

продуктивности на 30...40 %.Корневые гнили развиваются на ослабленных растениях.Многолетние злаковые травы поражают различные виды

р ж а в ч и н ы : стеблевая, желтая и корончатая. Известны и специфичные

виды ржавчинных грибов из класса Урединиомицеты, поражающие

непосредственно злаковые травы. Так, на растенияхежи сборной паразитируют желтая ржавчина (возбудитель Pucciniadactylidina Bubak) и листовая ржавчина (возбудитель Uromycesdactylidis Otth.), овсяницу поражает корончатая ржавчина (возбудительPuccinia festucae Plowr.), мятлик — обычная ржавчина(возбудитель Uromyces роае Rabh.), кострец — бурая ржавчина (возбудительPuccinia altem ans Arthur.) и др.Болезнь проявляется на листьях, стеблях, влагалищах листьев в

виде пустул ржаво-бурого, к концу вегетации — темно-бурого, почти

черного цвета.Стеблевая ржавчина кроме основного растения-хозяина паразитируетна промежуточном растении — барбарисе.

Семена развиваются щуплыми, число их в соцветииуменьшается, снижаются кормовые качества сена. Сбор сена и семяннередко снижается на 60...70 %.Возбудитель ржавчины сохраняется на сорняках, дикорастущих

злаках, декоративных растениях — промежуточных хозяевах и непосредственно

на больных растениях.При сильном проявлении ржавчины на злаковых травах иногдацелесообразно преждевременно скосить пораженные растения.соцветий на побегах в виде беловато-серых, а затем золотистожелтых плотных грибных сплетений, которые плотным кольцомохватывают стебель и препятствуют выметыванию соцветия. Свозрастом болезнь усиливается, нарушается процесс образованиясемян, снижается сбор сена и ухудшается его качество.

Б у р а я п я т н и с т о с т ь поражает различные кормовые злаки,особенно часто обнаруживается на посевах житняка, овсяницы,

костреца безостого и тимофеевки; встречается во всех районах

возделывания злаковых трав.Возбудители болезни — грибы рода Drechslera Ito (класс Гифомицеты).Болезнь проявляется на листьях в виде удлиненных и сетчатыхбуро-коричневых пятен, покрывающихся во влажную погоду слабым

оливково-черным налетом. Заболевание вызывает массовоезасыхание листьев, загнивание всходов, корневой шейки и корней.Зараженные семена имеют низкую всхожесть, из них развиваетсядо 75 % больных проростков.Патогены сохраняются в виде грибницы и конидий на растительныхостатках и семенах. Некоторые возбудители могут образовыватьпосле перезимовки сумчатую стадию. Болезнь нередко становитсяпричиной выпадения всходов, невыколашивания растенийи приводит к резкому снижению продуктивности злаковых трав.

Возбудитель м у ч н и с т о й р о с ы — гриб Blumeria graminis, (класс Эуаскомицеты). Заболевание проявляется навсех надземных частях растений, на которых вначале образуетсябелый налет, располагающийся отдельными участками. Позднееналет приобретает серую и бурую окраску, которую придают вмассе образующиеся плодовые тела — клейстотеции.При сильном поражении растений сбор сена и семян снижаетсяна 30 %.Наиболее сильное развитие болезни наблюдается в годы, когдасухая жаркая погода чередуется с дождливой.Возбудитель перезимовывает в узлах кущения озимых в виде

плотных подушечек

Возбудитель с е п т о р и о з а — грибы рода Septoria Fr. (.S'.graminum Desm., S. nodorum Berk, и др.) (класс Целомицеты).

Заболевание встречается на посевах всех злаковых трав. В годыс обильными осадками потери урожая от болезни могут быть весьмазначительными.Признаки септориоза проявляются на листьях, стеблях в видепродолговатых узких пятен, вначале буроватых, а позднее буро-се-рых с темным ободком (часто без него). На фоне инфекционныхпятен просматриваются черные точечные пикниды с пикноспорами.Возбудитель септориоза сохраняется на пораженных растительныхостатках и семенах в виде грибницы и пикнид.

Возбудитель с п о р ы н ь и — гриб Claviceps purpurea Tul. (классЕуаскомицеты). Поражаютсявсе злаковые травы, особенно сильно райграс, кострецбезостый, житняк, овсяница.Симптомы заболевания проявляются в период цветения. На зараженныхколосках, где развивается грибница возбудителя, можнонаблюдать капельки сладковатой липкой жидкости желтоватогоцвета, часто называемой «медвяной росой», в которой содержитсябольшое количество конидиальных спор гриба.Конидии распространяютсянасекомыми, привлекаемыми медвяной росой, с больныхцветков на здоровые. Попав на цветки здоровых растений,конидии дают начало, как сумкоспоры при первичном заражении,грибнице, которая разрастается и к моменту созревания семянтвердеет, превращаясь в черно-фиолетовые слегка изогнутые рожки(склероции) довольно большого размера. Они выступают изколосковых чешуй и хорошо заметны. Содержимое рожков спорыньиядовито для животных.Сильному развитию болезни способствуют прохладная погода впериод цветения, растянутое цветение, изреженный травостой инасекомые, питающиеся медвяной росой.Система защитных мероприятий против болезней злаковых трав.

Успешная защита злаковых трав от болезней возможна лишь привыполнении комплекса приемов, предусматривающих:

• подбор и внедрение устойчивых сортов, главным образомпротив ржавчинных болезней;

• соблюдение севооборота (размещение злаковых трав послепропашных культур, рапса, гороха). Смешанные посевы злаковыхтрав с бобовыми способствуют меньшему развитию заболеваний.Не рекомендуется сеять злаковые травы по зерновым культурам;

• использование здорового семенного материала. Не допускаютсяпримеси головневых мешочков и их частей, склероциев спорыньии других возбудителей болезней в семенах суперэлиты иэлиты;

• своевременное и качественное проведение агротехническихмероприятий, направленных на укрепление растений, быстрое идружное их отрастание. Для повышения устойчивости злаковыхтрав к болезням проводят весеннюю подкормку, боронование, известкование