2 Күріш аурулары Күрішті аурулардан қорғау шаралары.

Күріштің пирикуляриозы

А.қ- Piricularia oryzae Br. Саңырауқұлағы. Жіпшумағы перделі, түссіз, клетка аралығында орналасқан. Қоңыр түсті конидия тасушылар устицадан шығып, жапырақтың астыңғы бетінде өңез түзеді. Пішіні цилиндр тәрізді 2-4 данадан топтасқан конидия тасушылардың төменгі бөлігі кеңейеді де төбесінде тісті өскіндері болады. Конидиялары түссіз, алмұрт тәрізді,1-3 перделі, көлемі 20-22 х 10-12 мкм саңырауқұлақ конидияларымен таралады. А.қ өсімдіктің жер үсті бөліктерін барлық вегетация кезінде зақымдайды. Жапырақ бетінде ұзынша, ақшыл-сұр жиегі қара қоңыр дақтар п.б, оның астыңғы бетінде дақ тұсында сұр өңез түзеді. Сабақтағы дақтар ұзынша түсті қоңырлау, буындары қарайып тармдалып, ыдырап, осы бөліктен сынады. Кейде сабақтың жоғарғы бөлігінде түзілген шашақ басы залалданып, түсі қоңырланып шіриді. Залалданған барлық шашақ немесе жеке масақшалар дән салмайды. Қоздырғыш 15-35 ⁰ С температура мен 80% ауа ылғалдылығында жақсы дамиды. Саңырауқұлақ жіпшумағы өсімдік қалдықтарында, тұқымында қыстап, келесі жылы ауру таралады. Бұл кеселге күріштен басқа тары, бидай, арпабас, & т.б. шалдығады. Аталған өс-р ауру қоры болып табылады. Кесел әсерінен тұқымның өнгіштігі төмендеп, өскіндер мен жеке өс-р жойылып, түзілген дәндер әлжуазданып, дамымайды.

Күресу шаралары- агротехникалық, химиялық & карантиндік шараларды қолдану керек.

1. Ауыспалы егістікті қолдану. Дақылдарды дұрыс алмастыру, егу нәтижесінде топырақыты инфекциядан тазартып, тамыр шірігі, қара күйе, тат, гельминтоспориоз & т.б, ауруларының зияндылығын төмендету.

2. Аймақта аса зиянды, кең таралған ауруларды ескере отырып астық дақылдырының аудандастырылған төзімді сорттарын енгізу.

3. Астықты егістіктерін бір-бірінен оқшау егу. Аттас дақылдарды көп жылдық астық тұқымдас шөптерден, ал тұқымдықты шаруашылық егістіктен кемінде 1 км алшақтау нәтижесінде тозаңды қара күйе, ақ ұнтақ, тат бактериоз,вироз, ауруларын тарлуын тежеу.

4. Жол жиектегі нсекомдармен, арамшөптермен, жабайы астық тұқымдас өс-рімен күресу.

5. Дақылдың ауруларға төзімділігін арттыру фосфор, калий тұқымды себер алдында топыраққа еңгізу.

6. Ерте көктемде танаптарыд тырмалап, егінді жинағана соң аңызды терең сүдігер жырту

7. Тұқымды дұрыс кептіру, сақтау арқылы өсімдіктің ауруларға төзімділігін арттыру.

8. Астық дақылдарын ауруларддан химиялық қорғау тұқымды себер алдында өңдеу & өсмідіктің вегетация кезеңінде бүрку арқылы жүзеге асырылады.

3 Зиянкестермен күресуде биологиялық белсенді заттарды қолдану. Жәндіктердің гормондары & оларды алмастырғыш аналогтар. Ювеноидтар,экдизиодтар,антиювинильді препараттар,хитин синтезінің ингибиторлары,димилин 25пайыз ы.ұ.(қырыққабат егістігінде қоңыр ,ақ көбелектерге,күйеге),эйм 12пайыз к.э.(мақта егістігенде мақта коңыр көбелегіне)

Негізгі биологиялық белсенді заттектерге гормондар мен феромондар жатады.Соңғы жылдары бұлардан басқалары анықталуда.Гормондар (гр.hormao қозғалысқа келтіремін,оятамын) барлық тірі организмдер тіршілігінде аса маңызды рөл атқарады.Бұл биологиялық белсенді заттар.Оның химиялық құрылымдық құрылысы күрделі.Эндокриндік бездердің секреттерінен түзіліп,тікелей қанға өтетін заттектерін гормон дейді.Гормондар қанмен дененің барлық бөлімдеріне таралып,зат алмасу үрдісі мен бунақдененің дамуын реттейді.Олар өзіндік қасиеттілігі мен әсерінің бағыттылығына байл клеткалық зат алмасу үрдістерін бақылап,реттеп,нәтижесінде ұлпалардың & жалпы организмнң қалыпты өсуін,гендердің белсенділігін арттырып,клеткалық фенотипін қамтамасыз етеді.

Ювениль гормоны (ЮГ) торшалар мен ұлпалардың жіктеліп,саралануына жол бермей,дернәсілдің ересек бунақденеге айнаулына кедергі келтіреді,яғни түрленіп дамудың ингибиторы қызметін атқарушы.Ювениль гормоны қанға оқтын-оқтын қосылып тұрады,осыған байл өзгереді де бунақденеге түлейді.осы кезде ювениль г-ң ювеноидтар деп аталатын аналогтары түзіліп алынды.

Экдизоидтар-дернәсілдік гормон әсерін еліктетуші заттек.Көпшілік экдизоидтар ө-ден алынған.Мыс,папортниктердің біренеше түр өкілдерінен жоғары белсенді понастерон-А,тисс ағашының қабығынан понастерон –В алынған.

№ 10