3 Трихограмма мысалында энтомофагтарды жаппай көбейту әдістері.

Трихограммаларды зертханаларда қойма зиянкесі – дән күйесін (Sitotroga cerealela Oliv.) жұмырытқаларында өсіріп көбейтеді. Ситотроганы жыл бойы үздіксіз арпа & жүгері дәндерінде өсіріп, икемдейді. Дән күйесінің өсімталдық дәрежесі жоғары болатын дарақтарын алу үшін астық дәндерін дұрыс сақтап, ол-ң залалдау ережесін бұлжытпай орындау керек.

Дән күйесін құрылымы әр түрлі жәндікханаларда өсіреді. Ең қолайлысы 20 кг астық сиятын немесе көлемі 50х60х30см жәндікханалар. Жәндікхананың негізгі қаңқасы ағаштан (қалыңдығы 10 мм тақтайдан ) , түбі фанерадан немесе ағаштан, ал қабырғалары мен үстіңгі беті капрон тормен керііліп жасалады. Алдыңғы жағынан көбелекті ұстау үшін қол сиятындай тесік жасалады(терезе), оған мата жең қондырылады. Қойма зиянкестерінің басқа түрлерінен тазартылған арпа немесе жүгері дәндерін дән күйесімен залалдау үшін қалыңдығын 10 см етіп, жәндікхананың түбіне төгеді.

Залалдау алдында дәндердің ылғалдылығы 15-16 пайыз болуы керек. Аса кеуіп кеткен (11-14 пайыз) дәнге көбелектің жұлдызқұрттары кұшпен енеді де онда нашар дамиды.

Залалдандыру үшін 1 центнер астық дән күйесінің 10 гр жұмыртқасы, яғни астықтың 1 кг 1гр немесе 50 мың жұмыртқа керек болады. Жәндікханаларда көбелектердің үздіксіз ұшып жүруі үшін дәндерді 6-7 күн сайын 2-3 рет залалдандырады.

Трихограмманы қолдануда жақсы нәтижеге жеткізу үшін оны жаппай өсіріп көбейткен кезде тіршілік қабілеттілігі, белсенділігі & қолайсыз жағдайға төзімділігі жоғары дәрежеде болатын тоғышарларды алуға тырысу керек. Ондай тоғышар трихограмманы табиғи жағдайларға (яғни ауаның өзгермелі температура мен ылғалдылығына) бейімделгенде ғана алуға болады. Трихограммаларды бейімдеп өсіру орындарында температура күндіз, яғни тоғышардың ең белсенді сағаттарында 25-29С, түнде 14-6С жылы болуға тиіс. Трихограмалардың дамуын баяулатпай үшін тәулік бойындағы орташа температура +22С, түнгі ең төменгі температура +11С, ал күндізгі ең жоғарғы температура +30С аспауы керек.

Жаз шығып, ауа райы жылына бастасымен ( тәуліктік орташа температура 17С-дан төмен болмаған жағдайда) трихограмманы өсіріп көбейту жұмысын табиғи жағдайға көшіреді. Бұл ретте тоғышарды шыны ыдыстардың ішіне орналастырып, инсектариде немесе дәлізде бейімдейді.

№11

1 Жабық грунттағы көкөніс дақылдарының зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені.

Жылы жайларда өсірілетін көкөніс дақылдары зиянкестерінің фаунасы 2 топтан тұрады: ашық алаңдарда үнемі кездесетін қолайлы жағдайда еніп кетеін кәдісгі жергілікті түрлер ( капуста шыбыны, крестігүлділердің бүргелері,бұзаубас, қара шегірткелер, сымқұрттар, жалаңаш шырыштар, бітелердің бірқатар түрлері, темекі трипсі, өрмекші кенелер) басқа жерлерден,көбінесе оңтүстік аудандардан алып келінген , жылы жайларды мекендеуге бейімделген жылу сүйгіш түрлер ( теплица ақ қанаты , беріш нематодалары & т.б)

Теплицаларда & басқа жылы жайларда өсірілетін көкөніс дақылдарын зақымдауға маманданған зиянкестердің барлығының дерлік ауыз аппараты шаншып- сорғыш, полифагтар & кобею потенциялы жоғары дәрежеде көтерілген поливольтинді түрлер. Мұндай ерекшеліктерде ол-ң теплица жағдайында ( температура мен ылғалдылықтың жоғары болуы, дақылдардың ұзақ уақыт, кейде жыл бойы үзіліссіз өсірілуі) ол-ң қарқынды түрде жаппай өніп-өсіп көбеюіне мүмкіншілік тудырады.

Бітелер - Аphididae. Қазақстан жағдайында теплицаларда өсірілетін қияр, томат, бұрыш, салат, балдыркөк, ақ желек & басқа көкөніс өс-рін бітелердің бірқатар түрлері зақымдайды. Жиі кезедесетін түрлері- шабдалы бітесі, бақша бітесі, кәдімгі картоп бітесі, үлкен картоп бітесі. Зиянкестердің сорып қоректенуі әсерінен ө-ң жапырақтары ширатылып калады. Бітелердің денесінен шығатын желім тәрізді тәтті заттарды саңырауқұлақтар мекендеп, жапырақ бетінде жұқа қабықша пайда болады. Осының салдарынан жапырақта ассимиляция & зат алмасу қиындайды. Зақымдалған өсімдіктің өсуі тежеледі, гүлдері қурап калады, жемістері пісіп жетілмейді. Кейбір бітелер вирус тасымалдайды.

Теплица ақ қанаты –trialeurodes vaporariorum Westw. Тең қанаттылар отрядының ақ қанаттылар тұқымдасына жатады. Тропикалық насеком, Казақстанда теплицалар мен оранжереяларда мекендейді. Ересек насекомның денесінің ұзындығы 1,5 мм жетеді, жалпы түсі сары, қанатарының түсі ұн тәрізді ақ. Ақ қанаттылардың өздері & ол-ң личинкалары жапырақтың шырынын сорып & оны денелерінен бөліп шығатын желім тәрізді сұйық заттармен ластап, қатты зиян келтіреді. Зақымданған жапырақтарда күйе саңырауқұлағы мекендеп, ауруға шалдығады. Нәтижесінде жапырақтар мерзімінен бұрын түсіп қалады да өсімдік әлсіреп, түсімі кемиді.

Темекі трипсі-Thrips tabaci Lind. Трипсілердің теплицаға енуінін негізгі көздерінің бірі- көшет пияздары. Пияздың етті қабыршақтарының арасында қыстап шыққан трипс көктемде көшет пиязбен біоге теплицаға енеді. Трпсінің 1 ші ұрпағының дамуы теплица жағдайында 22-30 күнге созылады. Қиярдың бір вегетациялық кезеңінде ол тез-тез өсіп, 6-8 ұрпақ бере алады. Трипсілер қоректенген жапырақтардың астыңғы бетінде көптеген ұсақ қара нүктелер ( зиянкестің экскременттері) бар ақшыл-сары дақтар пайда болады. Қатты зақымданған өсімдіктің жапырақтары қарайып қурап қалады.

Кәдімгі өрмекші кене- Tetranychus uritica Koch. Ұрықтанып диапаузаға кеткен ұрғашы кенелер теплица мен парниктердің рамаларының жапырақтарында, сабаннан немесе қамыстан жасалған төсеніштерде, өсімдік қалдықтарының астында қыстап шығады.ол-ң реактивация кезеңі 0-10 С дейінгі температурада 45-60 күнге созылады, яғни киярдың тұқымын себу немесе көшетін отырғызу кезінде кенелер өсіп-өніп көбеюге қабілетті болады. Көкөністерден қияр, қауын, асқабақ, қабақша дақылдарына қатты зиян келтіреді де қызылша, шпинат, аскөк, балдыркөк, ақжелек, бұрыш, томат өс-рін аз зақымдайды. Пияз, сарымсақ, капустаға ешқандай зиян келтірмейді.

Беріш нематодалары-Meloidogyne Goeld. Түрліше терілі нематодалар тұқымдасына жатады. Қазақстанда оңт.беріш нематодасы мен солт.беріш нематодалары кездеседі. Ұрғашыларының пішіні алмұрт тәрізді 1,5 мм жетеді. Денесінің бас бөлігі сүйір келеді. Еркектер жіп тәрізді, ұз-ы 1,7мм жетеді. Жұмыртқалары өте ұсақ бүйрек тәрізді. Беріш нематодасы- ө-ң 300 ден астам түрімен қоректен алатын көп қоректі жәндіктер. Теплицаларда олар томат пен қиярды қатты зақымдайды. Сонымен қатар баклажан ,салат , аскөк,сәбіз & басқа көкөністерге едәуір зиян келтіреді.

Күресу шаралары: өнімді жинап алғаннан кейін өс-рді & теплицаның ағаштан жасалған бөліктерін 40% формалин( 2,5л/га) мн исекто-акарицидтердің біреуінің қоспасын бүрку. Бұдан соң теплицаны өсімдік қалдықтарынан ұқыпты түрде тазалап, исекто-акарицидтердіңм біреуімен екінші рет бүрку керек. Бұл бүркуді күкіртті (1 текше мертрге50г) жаққан кезде бөлінетін күкіртті газбен түтіндету тәсілімен алмастыруға болады. Теплицаның ішін дезинфекциялағаннан кейін 7 күн өткен соң , бірақ дақылдардың тұқымын себуден немесе көшет өс-рді отырғызудан кем дегенде 30 күн бұрын, беріш нематодасына қарсы топырақты мына препараттардың біреуімен дезинфекциялайды:10% туйірлі бидат, карботионның судағы 40% ертіндісі, ДД 50% техникалық сұйықтығы. Дезинфекцияланған жерді міндетті түрде 5-7 күн пленкамен бүркеп қою керек.