№29 Емтихан билеті

1 Күріш зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені. Сүлікше қоңыздар – қызылкеуделі – Oulema melanopus L., көк - Lema lichensis Voet. (Coleoptera – қатты қанаттылар отряды, Chrуsomelidae – жапырақ жемірлері тұқымдасы). Біріншісі – түсі жасылдау көк қоңыз, алдыңғы арқасы мен аяқтары сарғылт-қызыл, жоғарғы қанаттарында параллелді орналасқан нүктелер болады. Дене ұзындығы – 4 - 4,8 мм. Екіншісі – алдыңғы арқасы кеуденің басқа бөліктерінен айырмашылығы жоқ, дене ұзындығы – 3-4мм. Дәрнәсілдің құрсақ жақ бөлігі көтеріңкі, қара қоңыр шырышпен қапталған, үш жұп кеуде аяқтары бар. Дәрнәсілдің дене ұзындығы 5мм-ге дейін болады.

Жылына бір ұрпақ береді. Қоңыздар топырақта немесе өсімдік қалдықтарында қыстайды. Өсіп-өну & көбею үшін көктемгі-жазғы мерзімдегі ылғалды & жылы ауа райы өте қолайлы. Аналықтары жұмыртқаларын жапыраққа 3-7 данадан тізбектеп салады, барлығы 200 жұмыртқа. Дәрнәсілдер 12-14 күннен кейін п.б. Олар 3 жастық кезеңнен өтіп дамиды. Қуыршақтану топырақтың жоғарғы қабатында өтеді. Дәрнәсілдер сұлыға, арпаға, қатты бидайға едәуір зиян келтіреді. Жапырақ жұмсағымен қоректенеді, жапырақ талшықтары мен эпидермиске көп тимейді. Қоңыздар жапырақтарды саңылау & ұзынша келген ақ жолақтар жасап зақымдайды. Зақымданған жапырақтар сарғайып қалады, ассимиляция барысы төмендейді.

Күресу шаралары. Сүлікше қоңыздарды & ол-ң дернәсілдерін 8-16 үлгілерде (әр үлгі 0,25м²) өс-рді қарап есептейді. Жаздық астық дақылдарының түптену кезеңінде 10-15 қоңыз/м², күздік дақылдарында 40-50 қоңыз/м², түптену кезеңінде 1 сабақта 0,5-1 дәрнәсіл табылса, химиялық күрес жұмыстарын жүргізу керек. Инсектицидтермен бүрку «Тізім...» регламенты бойынша жүргізілуге тиіс (Қосымшаны қараңыз).

Швед шыбындары: арпа - Oscinella pusilla Meig., сұлы - O. frit L. ( acтық шыбын тұқымдастары - Chloropidae, қос қанаттылар отряды - Diptera ). Биологиясы & морфологиясы жағынан айырмашылығы жоқ. Ересек шыбын қара, денесі дөңес болып келеді. Денесінің ұзындығы 1,5-2мм. Дернәсілдері қаралау- ақшыл, ұзындығы 3-4мм. Сұлы швед шыбыны сұлыны зақымдайды.Шыбынның ұшуы 1 айға дейін созылады. Сұлы швед шыбыны көбінесе ылғал сүйгіш. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 50 % дейін болғанда, шыбындар өле бастайды. Сондықан Солтүстік Қазақстанда арпа швед шыбыны кеңінен таралған. Жоғары жастағы дернәсілдер сабақта қоректенген жерінде жалған пілләда қыстап шығады. Көктемде сол жерде қуыршаққа айналады. Аналықтары жұмыртқаларын колеоптиль үстіне немесе астына, жапырақтың қынабына біреуден немесе екеуден салады. Барлығы орташа есеппен 30 жұмыртқа салады. 3-4 ұрпақ беріп дамиды. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер сабақтың ішіне енеді. Дернәсілдер арпа, бидайдың жас сабақтарына ғана зиян келтіреді. Қара бидай, жүгері, ас-тық тұқымдас шөптер де зақымдануы мүмкін. Сабақ ішінде эмбриональды ұлпалармен қоректенеді, & ортаңғы жапырағы сарғаяды & солып қалады. Зақымдану фазасында 2-4 жапырақтар өсімдіктің қурап кетуіне әкеп соқтырады.

Обыкновенная злаковая тля — широко распространенный вре­дитель сельскохозяйственных культур. На рис она летит с сорня­ков и суходольных злаковых культур. Время заселения риса тлей совпадает с созреванием озимой пшеницы. Массовое размноже­ние тли на посевах риса наблюдается в фазах кущения и выхода в трубку. Пораженные листья приобретают желтоватый оттенок и засыхают. У таких растений увеличивается пустозерность метелки.

  Меры борьбы с вредителями: соблюдение севооборотов, посев в оптимальные сроки, сбалансированное внесение минеральных удобрений, своевременное уничтожение сорняков, заделка семян в почву во время посева, строгое соблюдение режима орошения, высококачественная планировка, обработка инсектицидами.

Рисовый ручейник — Limnephilus stigma Curt. (отр. ручейники — Trichoptera, сем. лимнефилиды — Umnephilidae). Этот и другие виды ручейников вредят во всех районах рисосеяния, чаще на Дальнем Востоке и в Средней Азии. Их личинки длиной 12—14 мм, с тремя парами ног и пучками нитевидных жабр, находящиеся в чехликах из частиц растений, ползают под водой по дну чеков, обгрызают проростки у самой оболочки семени, вызывая изреживание всходов.

Рисовая огневка — Cnaphalocrocis medinalis Gn. (отр. чешуекрылые, сем. огневки — Pyralidae). Ранее ее неправильно называли рисовой листоверткой. Второстепенный вредитель риса на юге Дальнего Востока; повреждает также кукурузу и сорго.Зимует куколка в свернутом листе риса. Зеленоватые гусеницы длиной 15—17 мм свертывают листья в трубку, скрепляя их паутиной и выскабливая изнутри; снаружи видны продольные беловатые полупрозрачные полоски.

Туркестанский рисовый долгоносик — Hydronomus sinuaticollis Fst. (отр. жесткокрылые, сем. долгоносики — Curculionidae). Жук длиной 4,5—7 мм, почти черный с бледно-буровато-серыми чешуйками. Личинка длиной 7—8 мм, белая с рыжеватой головой.Распространен в Средней Азии. Зимуют личинки в почве и здесь же окукливаются весной. Жуки питаются всходами риса; в прикорневой части стебля имеются мелкие отверстия. На поздних посевах повреждают и прорастающие семена. Личинки выгрызают ходы в корнях.

2 Пияз бен сарымсақ аурулары. Вегетация кезіңде & қоймада пияз бен сарымсақты ауру­лардан қорғау шаралары. Пияздың жалған ақ ұнтағы (пероноспороз). Қоздырғышы: Peronospora destructor Casp. (Oomycetes класы, Peronosporales қатары). Аурудың әсерінен жапырақтар мезгілінен бұрын қурап қалады да өнім түсімі мен оның сапасы төмендейді. Бастапқыда пияз жапырақтарында ақшыл-жасыл дақтар п.б. Кейін оларда сұрғылт немесе сұр-күлгін түсті өңез п.б. Жапырақтардың жоғарғы бөлігі сарғайып, өліп қалады.

Аурудың қатты дамуына ылғалдылығы мол жылы ауа-райы қолайлы. Саңырауқұлақ өсіп даму кезеңінде конидийлерімен ауа ағысы & жаңбыр тамшылары арқылы тарайды. Аурудың қоздырғыштары топырақта, жиналмай қалып қойған ө-де & сақтауға қойған пияздарда ооспоралар түрінде сақталады. Ауру қоймаларда дамымайды.

Күресу шаралары: ауыспалы егісті пайдалану; күзде іштегі аурудың қоздырғыштарына қарсы баданалы пиязды қыздыру қажет; көктемде екпе пиязды 40-45 С температурада 8-16 сағат бойы қыздыру керек; арамшөптер мен өсімдік қалдықтарын жояды; себер алдында «Тізім...» бойынша тұқымды, екпе пиязды дәрілейді; керек болғанда өсіп даму кезеңінде фунгицидті пайдаланады.

Пияздың қара күйесі. Қоздырғышы: Urocystis cepulae Frost. (Basidiomycetes класы, Ustilaginales қатары). Пияз өскіндері мен бірінші жылғы екпелері залалданады. Ауру жапырақтарда эпидермисі күлдіреген, ұзынша қара-сұр жолақтар түрінде байқалады. Кейінірек эпидермис ұзына бойына жарылады да, саңырауқұлақ споралары шашылады. Үлкен баданалар сирек ауырады. Мұндайда ауру сыртқы етті қабықтарында байқалады.

Саңырауқұлақтың хламидоспоралары тұқымда, екпе пиязда & топырақта сақталады, өнгіштігін 15 жылға дейін жоғалтпайды, бірақ 4-6 жылдан кейін зияндылығы төмендейді. Өс-р ауаның температурасы 22 С шамасында болғанда қатты зақымданады.

Күресу шаралары: ауыспалы егісті пайдалану; өсіп даму кезеңінде фитотазалау жүргізу; баданалы & екпе пиязды 40-45 С температурада 8-16 сағат бойы қыздыру; арамшөптермен күресу; өсімдік қалдықтарын жою; «Тізім...» бойынша фунгицидтерді пайдалану қажет.

Пияз таты. Қоздырғыштары: Puccinia allii Rud. и P. Porii Wint. (Basidiomycetes класы, Uredinales қатары). Пияз бен сарымсақтың барлық түрлерін залалдайды. Алғашқыда жапырақтарда эцийлері бар ашық сары дақтар, ал кейін урединийлері бар қоңыр күлдіреуік п.б. Саңырауқұлақтың споралары эпидермис жыртылғаннан кейін босап шығады да, сау өс-рді зақымдайды. Кейін қара түсті телиопустулалар дамиды. Телиоспоралар қысқы уақытта өсімдік қалдықтарында сақталады. Ауру қатты дамығанда жапырақтар мезгілінен бұрын қурап қалады.

Күресу шаралары: өсімдік қалдықтарын жою; ауыспалы егісті қолдану; әртүрлі жастағы пияздарды бір бірінен алшақ орналастыру; «Тізім...» бойынша фунгицидтерді пайдалану қажет.

Пияз мойынының сұр шірігі. Қоздырғышы: Botrytis allii Munn. (Deuteromycetes класы, Hyphomycetales қатары). Негізінен баданалы & екпе пияздар залалданады.

Ауру сақталу кезінде байқалады, пияздың сыртқы қабығында аздаған қыртыстар п.б, мойынның ішкі қабықшалары сирек ашық сұр өңезбен қапталады. Кейін бадана жұмсарады, мойыны кілегейленіп саңырауқұлақ споратүзгіштерінің, қара қатты склероцийлері бар сұр өңезімен

қапталады. Саңырауқұлақ конидийлермен өсіп даму кезеңінде & қоймада тарайды. Аурудың қоздырғыштары баданада & тұқымда сақталады.

Күресу шаралары: ауыспалы егісті пайдалану, тыңайтқыштар енгізу, арамшөптер мен өсімдік қалдықтарын жою, пиязды жапырақтары толық сарғайғаннан кейін ауа-райының құрғақ кезінде жинау, сақталатын пиязды +25-26 С температурада он екі күн, кейін бес күн +30-35 С температурада кептіреді, сақтау ережелерін орындау, «Тізім...» бойынша фунгицидтерді пайдалану қажет.

Пияз мозаикасы. Аурудың қоздырғышы Allium virus I вирусы. Оның вириондары жіпше түрінде болады. Алғашқыда ауру өсімдіктің жапырақтарында ұзынша келген ақ-сары жолақтар п.б, кейін ол-ң түстері ақшылттанып қатайып кетеді. Ауру өс-р нашар өседі. Аурудың қоздырғыштары баданада сақталып, бітелер, кенелер арқылы тарайды.

Күресу шаралары: ауыспалы егістікті пайдалану, тыңайтқыштар енгізу, арамшөптер мен өсімдік қалдықтарын жою, фитотазарту жүргізу, пиязды құрғақ ауа-райында жапырақтары сарғайғаннан кейін жинау, жинап алғаннан кейін баданаларды он сағат бойы 40-42 С температурада қыздыру қажет.

3.Өсімдік сұрыптарын төзімділікке бағалаудағы инфекциялық жадығаттарды жинау & сақтау.