3.Вирусты препараттар, ол-ң сипаттамасы & қолдану ерекшеліктері.

Вирусты энтомопатогенді препараттардың негізі – бакуловирустар.

Бакуловирустар туысы- Baculoviridae. Бұл таяқшалы вирионнан тұратын вирустың белокты қабықшасын жарық микроскопта жақсы көруге болады. Бакуловирусты морфологиясы бойынша екі топшаға бөлуге болады: А-топшасы & Б – топшасы. Энтомопатогенді вирустардың диагностикасы жарық & электронды микроскоп , & серологиялық & молекулалық –биологиялық әдістермен іске асырады. Бакуловирустар негізіндегі препараттардың жалпы атауы – вириндер. Препарат негізінен күздік көбелекке арналғандықтан ВИРИН-ОС деп аталады. Вирусты препараттардың түрлері:Вирин –ЭКС –қырыққабат көбелегіне арналған.Вирин- ЭНШ- жұпсыз жібек көбелек құртына арналған.Вирин- ГЯП-алманың жеміс жебірі жұлдызқұртына қарсы.Вирин- ОС- күздік көбелекке, қарағайдың жирен егеуіші, сібір жібек көбелегіне арналған.Вирин- липрион- қарағайдың жирен егеуіші үшін жасалғанВирин- ГЛМ- шалғындық көбелекке арналған сұйық препарат.

№ 6

1 Қарақат, тұшала зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені.

Қарақаттың мөлдір қанатты көбелегі – Synonthebon tipuliformis Cl. Қабыршақ қанаттылар отрядының (Lepidoptera) мөлдір қанаттылар (Aegeriidae) тұқымдасына жатады. Қазақстанның батыс, оңтүстік – шығыс & солтүстік аймақтарында таралған.

Көбелектің денесін көкшіл қара түсті қабыршақтар басқан. Құрсағында сақина тәрізді орналасқан ақшыл – сары түсті жіңішке жолақтар болады. Ол-ң саны еркектерінде 4, ұрғашыларында 3. Қанаттарының түсі шыны тәрізді мөлдір. Алдыңғы қанаттарының сыртқы жиегінде қызғылт – сары түсті көмкерме орналасқан. Қанаттарының өрісі 20 – 28 мм. Жұлдызқұрттарының жалпы түсі ақ, басы мен көкірек бөлімдері & аналь қалқаншалары қоңыр. Ұзындығы 30 мм жетеді.

Зиянкестің жұлдызқұрттары қарақат өсімдігі сабағының ішінде (түбіне таяу бөлігінде) қыстап шығады да көктемде сонда қуыршаққа айналады. Көбелектер мамырдың аяғы мен маусымның бас кезінде шығып, көп кешікпей – ақ өсіп – өніп көбеюге кіріседі. Олар жұмыртқаларын бір – бірлеп қарақаттың (кейде қарлығанның) сабағындағы бүршіктердің жанына орналастырады. Әрбір ұрғашы көблектің салатын жұмыртқаларының саны 40 – 60 болады. Жаңа шыққан жұлдызқұрттар өркенді кеміріп жеп, оның ішіне енеді. Одан соң сабаққа өтіп, оның ішінде жоғарыдан төмен қарай жылжып жол салады. Сөйтіп, ол сабақтың төменгі бөлігіне жетіп, сол жерде қыстап шығады. Генерациясы бір жылдық.Мөлдір қанатты көбелектің жұлдызқұрттары зақымдаған өсімдік сабақтары тіршілігін біржола жойып, қурап қалады.

Қызыл қарақат бітесі (Cruptomyzus ribis). Бұл зиянкес топ – топ болып тығыз шоғырланып, өсімдік жапырақтарының астыңғы бетінде & өркеннің ұшында тіршілік етеді. Бітелердің зақымдануынан жапырақтар бүрісіп, пішінін өзгертеді, ал өркендер қисық – қыңыр болып бұралып өседі. Қызыл қарақат бітесі зақымданғанда жапырақтың үстіңгі бетінде қызғылт немесе сарғылт түсті ісік тәрізді төмпешіктер п.б.

Қарақаттың бүршік кенесі (Cecidophyes ribis Westw.). Өсімдік қоректі кенелердің төртаяқтылар (Eriophyidae) тұқымдасына жатады. Қарақат өсетін, әсіресе ылғалдылығы мол аймақтарда кең таралған. ұрғашы кененің дене пішіні құрт тәрізді, түсі сүттей ақ, ұзындығы 0,3 мм, арқа қалқаншасында кенелердің басқа түрлерінде кездесетін бұдырлар мен қылшықтар мұнда болмайды. Аяқтарының саны төртеу, сондықтан бұл тұқымдасқа жататын түрлерді төрт аяқты кенелер деп те атайды.Қарақаттың кене мекендеген бүршіктері бірқалыпты өспей, көбінесе күзден бастап пішіні шар тәрізді болып өзгереді де, көктемде ашылмай тіршілігін біржола жояды. Кенелердің бүршік ішінде қоректенуі салдарынан өсімдіктің жапырақтары қиқы – жиқы болып, көріксіз өседі, гүлдері мүлде жеміс салмайды. Кенелер жаппай өсіп – өніп қатты зақымдаған жағдайда қарақат плантацияларының беретін өнімі күрт төмендейді.

Кәдімгі өрмекші кене – Tetranychus urticae Koch. Қазақстанда тегіс таралған, бірақ жидек дақылдарын Солтүстік Қазақстанда көбірек зақымдайды.Ересек кенелер жерге түскен жапырақтарда қыстайды. Көктемде жидек бұталары бүршік атқан кезде олар қысқы мекендерінен шығады да біраз күн қоректенген соң өсіп – өніп көбейе бастайды. Кенелердің өздері & ол-ң личинкалары өсімдік шырынын сорып, оның беретін өнімін едәуір дәрежеде төмендетеді. Бұл зиянкес жылына 4–5 ұрпақ беріп, өсіп – өніп көбейеді.Күресу шаралары: Ерте көктемде жидек бұталары бүршік атпай тұрғанда ол-ң зақымданған бұтақтары мен өркендерін кесіп алып өртейді. Одан соң түбіндегі топырағын қопсытамыз.

Тұшала мұр көбелегі – Abraxes grossulariata L. Сымбат денелі, шамасы орташа немесе ұсақ көбелектер. Алдыңғы қанаттары үшбұрыштылау, артқы қанаттары дөңгелектеу келеді де, құрсақтың жарты бөлігіне дейін жетеді, немесе құрсақ ұшынан асып тұрады. Қонып отырған көбелектің қанаты арқасында жайылып, кейде үшбұрыштана жиналып жатады немесе жоғары көтеріліп тұрады. Кейбір түрлерінің ұрғашыларында қанат болмайды немесе олар зорға көрінеді. Мұртшалары жіп тәрізді, еркектерінде қауырсын тәрізділері де жиі кездеседі. Жұлдызқұрттарының 10 аяғы (5 жұп) бар, ол-ң екі жұбы 6 & 9 буынаяқтарында орналасады. Сондықтан жұлдызқұрт қозғалып жүрген кезде денесі жоғары көтеріліп доғаша иіледі, сонда оның артқы бөлімі жиырылып алға қарай жылжиды. Мұр көбелектерінің қабыршақ қанаттылардың құрамындағы 15 мың түрлері бар. Ең ірі тұқымдастарының бірі біздің елде 1,5 мың түрлері кездесед. Көпшілік түрлерінің жұлдызқұрттары ағаш & бұта өс-рінің жапырақтарымен (аздаған түрлері гана шөптектес өс-н) қоректенеді.