2 Тұшала аурулары. Аурулардан жүйелі қорғау шаралары.

Тұшала (Grossularіa) – тасжарғандар тұқымдасына жататын көп жылдық бұтатектес өсімдік, жемісті дақыл. 50-ден аса түрі бар, Солтүстік Америкада 45 түрі кездеседі. Қазақстанда Тұшаланы қарлыған деп те атайды (1 түрі – тікенді қарлыған). Оның жабайы – алтайлық түрі Шығыс Қазақстан мен Алматы облыстарында кеңінен таралған. Биіктігі 0,5 – 2 м-дей. Қолайлы жағдайда 15 – 20 жылға дейін тіршілік ете алады. Тұшала өркендерінде қалыңдығы, пішіні & түсі әр түрлі, ұзындығы 4 – 18 мм болатын тікендері болады. Вегетац. кезеңі гүлдегенге дейін 20 – 25, ал гүлдеу кезеңінің ұзақтылығы 10 – 18 күнге созылады. Бүкіл вегетац. кезеңінде топырақты қопсытып, арамшөптерін жұлып отырады. Тұшала қара & қызыл қарақатқа қарағанда құрғақшылыққа төзімді, бірақ қатты суыққа (–35С аязға) төзімсіз. Вегетативті тәсілмен (көлденең & доға тәрізді сұлатпа сабақтары, жасыл & сүректелген қалемшелері арқылы) & ұрық арқылы көбейеді. Тұшаланы отырғызар алдында ық жер, ылғалы мол, құнарлы топырақ таңдап алынады. Отырғызардан бір жыл бұрын жерді 35 – 40 см тереңдікте жыртып, органикикалық & минералды тыңайтқыштар енгізеді. Бір жылдық көшеттерді отырғызу қолмен немесе мех. тәсілмен жүргізіледі. Отырғызғаннан кейін 2 – 3-жылы жеміс бере бастайды, толық жеміс салуы 6 – 7-жылдан басталады. Әр бұта 25 – 30 кг-ға дейін өнім береді. Жемісі – жидек, кейбір сорттары жемісінің салм. 60 г-ға дейін жетеді, шар немесе кең эллипс тәрізді. Жасыл, сары немесе қарақошқыл түсті. Жаңадан піскен жидектерінде қант (8 – 11%), органик. қышқылдар (1,2 – 1,7%), пектиндік заттар (0,88%), С витамині (30 – 60 мг%), А витамині (0,1 мг%), В витамині (0,04 мг%), темір тұздары, каротин, фосфор бар. Оларды жас & өңделген (тосап, шырын, шарап) күйінде пайдалануға болады. Қазақстанда тұшаланың Смена, Мысовский 17, Мысовский 37, Хаутон, т.б. сорттары өсіріледі.

Тұшаланың аурулары:

Американдық ақ ұнтақ – өте кең тараған ауруларының бір түрі

саңырауқұлақ тұшаласы. Гүлі қалыптасқаннан кейін өрмекші торын шабуылға жіберіп өрнектерін жаяды. Шабуылдағаннан кейін бозарады, нығызданып & қоңырқайланады. Нәтижесінде өркендердің дамыу тоқтатылады, түстері өзгереді & деформацияланады, жидектер жасыл күйге түседі. Бұл аурулар жаңбырлы кезде созылмалы, бірақ жылы ауа райында қауіпті болады.

Күресу шаралары: Американдық ақ ұнтаққа төзімді сорттарды өсіру,

американдық ақ ұнтақты жоғарлату үшін фосфорлы-калий тыңайтқыштарын тұшалаға тыңайту, ө-ң бұталарын азотты тыңайтқыштармен & жоғары күшті молдық ауруға орнылықты азайту. Желдетілген орынға тұшаланы отырғызу.

Антракноз - аса қауіпті тұшаланың саңырауқұлақ ауруы. Жапырақтары пайда бола бастағаннан кейін айқын көреді, өркендер мен жеміс сабақтарында қызыл қоңыр дақтар болады, өршиді жене үлкен дақтарға айналады, сосын жапырақтар түсе бастайды, ө-ң өсуі тоқтайды & өнімділігі төмендейді. Жаңбырлы & ылғалыды күндері аурулар пайда болу мүмкіндіктері туындап жатады.

Күресу шаралары: ерте көктемде & күзде топырақты қопсытады. Жас өскіндерін өткізеді. Арамшөптер құртып тастайды.

Боз шірік – тұшаланың төменгі өркен бөліктерін құртады & жидектердің шіруіне әкеліп соғады. Бұл ауру аса қауіпті емес тұшала өсімдігіне.

Күресу шаралары: ерекше қиындықтар туғызбайды. Жеткілікті тұрғыда жинап & жарақаттанғандарды құртуға болады, майысып қалған бұтақтарды алып тастайды & бұталардың сиректу үшін жақсы жарықтандырып желдетіп отыру керек.

3 Өс-рді арам шөптерден қорғаудың заманауи құралдары.

Гербицидтер, шөпжойғыштар (лат. herba — шөп & caedo — өлтіремін) – арамшөптерді жою үшін қолданылатын хим. қосылыстар. Гербицидтер ө-ге әсер етуіне қарай екі топқа бөлінеді: ө-ң барлық түріне жаппай әсер ететін гербицидтер & ө-ң тек бір түріне ғана әсер етіп, қалған түрлеріне зиян келтірмейтін талғамды гербицидтер. Біріншісі өндіріс орындарының айналасындағы, ормандардың ағаш кесілетін

бөлігіндегі, темір & тас жолдардағы, тоғандар мен көлдердегі өс-рді құрту үшін, екіншісі мәдени өс-рді арамшөптерден тазарту үшін қолданылады. Гербицидтер ө-ге әсері & қолдану әдісіне байл тікелей жойғыш & жүйелік болып бөлінеді. Тікелей жойғыш гербицидтер – өсімдік тіндерін тікелей уландырады, өсімдік тез солып, қурайды. Жүйелік гербицидтер – ө-ң сабақтары мен жапырақтары арқылы бүкіл өн бойына тарап уландырады, бұл гербицидтер тамыры ұзын & көп жылдық арамшөптерге қарсы қолданылады. Тікелей жойғыш & жүйелік гербицидтердің ерітінділерін, эмульсияларынөсімдіктің сабағына бүркеді. Гербицидтер ретінде органик. & анорганик. заттар қолданылады, кейде бірнеше гербицидтерді араластырып қолдану арамшөптердің әр түрлерін жою үшін тиімді. Қазір гербицидтік қасиеттері бар 1000-нан аса қосылыстар белгілі. Гербицидтерді ерітінділер, ерігіш ұнтақ, паста, жұққыш ұнтақ, концентратты эмульсия түрінде дайындайды. Гербицидтер – орташа улы заттар, дененің ашық жерлеріне, ауызға, көзге, мұрынға тимеу үшін қолғап, көзілдірік, т.б. пайдалану керек.

АКСИАЛ 045 к.э. пиноксаден, 45 г/л + антидот (клоквинтоцет-мексил), 11,25 г/лПослевсходовый гербицид избирательного действия на основе пиноксадена для защиты пшеницы и ячменя от однолетних злаковых сорняков

БОКСЕР 800 к.эпросульфокарб, 800 г/л.Высокоэффективный, селективный гербицид для довсходового и раннего послевсходового подавления широкого спектра однолетних злаковых и двудольных сорняков

ГЕЗАГАРД 500 с.к. прометрин, 500 г/лГербицид для защиты подсолнечника, кукурузы, картофеля, овощных, технических и других культур от однолетних двудольных и злаковых сорняков

ГОАЛ 2Е к.э. оксифлуорфен, 240 г/лВысокоэффективный гербицид для защиты лука, яблони и подсолнечника от двудольных сорняков

ДИАЛЕН СУПЕР 480 в.р. дикамба 124 г/л + 2,4-Д 356 г/лСистемный гербицид широкого спектра действия против многолетних и однолетних двудольных сорняков в посевах зерновых культур и кукурузы

ДУАЛ ГОЛД 960 к.э. С-метолахлор, 960 г/лГербицид для защиты картофеля, подсолнечника, кукурузы, овощных, технических и других культур от однолетних злаковых и ряда важнейших двудольных сорняков

ЗЕЛЛЕК СУПЕР к.э. галаксифоп-Р-метил, 108 г/лПослевсходовый гербицид для полного уничтожения всех видов злаковых сорняков в посевах двудольных культур

ТАЧДАУН 500 в.рглифосат (калийная соль), 500 г/л.Системный гербицид сплошного действия, предназначенный для применения на паровых полях, полях* предназначенных под посев сельскохозяйственных культур, землях несельскохозяйственного назначения и десикации зерновых культур

ТОПИК 080 к.эклодинафоп-пропаргил 80 г/л.Послевсходовый гербицид для борьбы с овсюгом и другими однолетними злаковыми сорняками в посевах пшеницы