№22 Емтихан билеті

1 Шегірткелердің үйірлі түрлері. Профилактикалық & жойқын күресу шаралары. Ауыл шаруашылығы дақылдарына зиян келтіретін көп қоректі зиянкестердің түрлері Brachicera – қысқа мұрттылар отряд тармағына, Acrididae - нағыз шегірткелер тұқымдасына, Dolichocera – ұзын мұрттылар отряд тармағына, Grylotalpidae – бұзаубас тұқымдасына, Tettigoniidae - шекшек тұқымдасына, Gryllidae - шілделік (қара шегіртке) тұқымдасына жатады.

Зиянды шегірткелер. Қазақстанның солтүстігінде таралғандары: итальяндық прус – Calliptamus italicus italicus L.; кресті кішкене саяқ шегіртке – Dociosturus brevicolis Ev., ақжолақты – Chortippus albomarginatus D.G., кресті – Pararcyptera microptera F.- W. , қоңырқанатты - Stauroderes scalaris F.- W. саяқ шегірткелер, далалық атбас шегірткелер - Euchorthippus pulvinatus F.-W. & басқалар. Азиялық шегіртке - Locusta migratoria migratoria L. тұрақты қоныстары Қазақстанның оңтүстік жартысындағы қамыс пен құрақ өсетін жерлер, осы стациялардан олар басқа алыс аймақтарға тарала алады. Мароккалық шегіртке - Dociostaurus maroccanus Thunb. Қазақстанның оңтүстігінде таралған (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстары).

Азиялық, мароккалық, итальяндық шегірткелер, ал анда - санда тұрандық & шөл далалық шегірткелер кезеңдік өзгерістерге ұшырайды. Ол-ң үйірленуі кезінде бір шаршы метрде жүз & одан да көп дернәсілдері болады. Үйірлі шегірткелердің сандары көбейген кезде, алғашқыда дернәсілдердің жиынтығы (кулиги), кейін олардан шегіртке табындары п.б.

Барлық шегірткелердің ұзынша денесі, секіруге қолайлы артқы аяқтары, кеміргіш ауыздары, қатты дамыған алдыңғы кеудесі, жіңішке үстіңгі қанаты, жалпақ, желпуіш тәрізді артқы қанаттары болады. Жылына бір ұрпақ береді. Ол ұрғашы шегірткенің арнаулы бөліп шығаратын сұйық затымен қатайған топырақтан жасалған күбіршеде жұмыртқа күйінде қыстайды. Олар тың жерлерде, жайылымдарда, құмдардың шетінде & т.б. жерлерде орналасады. Дернәсілдер жұмыртқалардан әр мезгілде шығады. Дернәсіл ересек шегірткеге ұқсас келеді. Дернәсілдер 30 - 40 күн дамиды. Даму кезеңінде дернәсілдер 4-5 рет түлеп, 4-5 жастан өтеді. Дернәсілдер & ересек шегірткелер әр түрлі өс-рді: дәнді & майлы дақылдарды, көкөністерді, жайылымдар мен шабындықтарды зақымдайды. Олар құрғақшылық кезінде, табиғи өс-р күйіп кеткенде өте қауыпті болады. Тым көп көбейген жағдайда егістіктер мен жайылымдарға қатты зиян келтіреді, ол-ң жер бетіндегі биомасса бөліктерін құртып жібереді. Шегірткелердің көп жылдық даму динамикасында жаппай көбеюлері мен депрессиялық фазалар кезектесіп отырады.

Күресу шаралары. Зиянды шегірткелердің дернәсілдеріне қарсы күресу шараларды ол-ң сандарына бақылау жасаудың нәтижесіне қарап жүргізеді. Алдын алу шараларының маңыздысы ерте көктемде шегірткелер табылған егістік танаптарды біз тұмсықты, немесе дискілі тырмалармен, ал көпжылдық шөптерді тісті, немесе біз тұмсықты тырмалармен өңдеу. Сонымен бірге танап аралықтарын, танаппен шектесетін тың & егін егілмейтін жерлерді де өңдеу қажет. Егін алқаптарында жою шаралары инсектицидтермен «Тізім...» бойынша саяқ шегірткелердің дернәсілдер саны 8-10 дана/м², ал үйірлі шегірткелердің дернәсілдер саны 5 & одан да көп дана/м² болғанда жүргізіледі. Дернәсілдерді есепке алу жұмыстарын таң ертеңгілікте немесе кешкілікте маршрутпен жүріп 100 м сайын әрқайсысы 1 м² алаңқайда көзбен шолып жүргізеді немесе рамканың көмегімен әрбір секірген шегірткені есептеп, кейін 1 м² қанша болатындықтарын анықтайды. Егер бір стацияны мекендеген шегірткелердің түрі көп болса, жұмыртқалардан әр мезгілде шықса & жастары әр түрлі болған жағдайда ұзақ уақыт әсер ететін инсектицидтерді пайдаланған дұрыс. Химиялық өңдеу жұмыстары дернәсілдер қанаттанғанға дейін жүргізілсе тиімділігі жоғары болады. Әрбір нақты жағдайға байл жаппай, бөгеу & локальды өңдеу жұмыстары жүргізіледі. Бөгеу мақсатымен өңдегенде дәрі шашылатын жердің ені 40-100 м шамасында болуы тиіс.

Шегірткелердің жаппай көб.алдын алу. Ш зиянкестерін анықтау ерте шығатын жерлерде маршруттық тексерумен жүргізіледі, ал уақыты, маршруттарды зиянкестердің түріне қарай өткізеді.Қандай жерде табылатыны, оның саны, алаңы, ошақтарын & дамуын күрес жүргізу үшін тексереді. Саны аз шығатын жылдарда қалыптасқан жерлерде & аудандарда, өткен жылда ошақтары анықталған алаңда 2 түрлі тексеру жұмыстары жүргізілген: Жазғы тексеру қанаттанған шегірткеге шағылысуы & жұмыртқалауы кезеңінде; Күбіршіктерге күзгі тексеру. Кей жылдары саны көбейген кезде төрт түрлі тексеру жұмыстары жүргізіледі: Күбіршіктерге көктемгі бақылау; Дернәсілдерге көктемгі – жазғы тексеру; Қанаттанған шегірткеге шағылысуы & жұмыртқалауы кезеңінде жазғы тексеру; Күбіршіктерге күзгі тексеру.