- •Генетика жэне селекция негіздері
- •Мазмұны
- •Тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі
- •1. Ядро
- •2. Цитоплазма
- •Цитологиялық негіздері
- •I. Клетканың бөл1нуі
- •2. Хромосомалардың құрылысы және олардың репродукциясы
- •3. Кариотиптің түр ерекшелігі
- •1. Мейоз
- •2. Жануарлар гаметогенезі
- •3. Өсімдіктер спорогенезі мен гаметогенезі
- •4. Ұрықтану
- •5. Жынысты көбеюдің тұрақсыз типтері
- •6. Тіршілік циклінде гаплофаза мен диплофазаның алмасуы
- •1. Гибридологиялық әдістің ерекшеліктері
- •2. Шағылыстыруды жазу ережесі
- •Тұқым қуалау
- •21Сурег. Бұршақ гүлінің қара қошқыл және ақ түсі-нін. Тұқым қуалауы:л— гүлдің ңара ңошңыл түсінің факторы; о— гүлдің аң түсінің факторы.
- •I. Моногибридті шағылыстыру
- •2. Қайыра шағылыстыру
- •3. Доминанттылықтың толық болмауындағы тұқым қуалау. Доминанттылық сипатының өзгеруі
- •4. Ажырау заңын қамтамасыз ететін жағдайлар
- •5. Ажыраудың статистикалық сипаты
- •12 Буданды өсімдіктер ұрпағындағы ажырау
- •6. Гаметалық ажырау және тетрадалық анализ
- •7. Тұрақсыз типті жынысты және жыныссыз көбею деп тұқым қуалаушылық ерекшелігі
- •I. Дигибридті шағылыстыру
- •2. Дигибридті ажыраудың цитологиялық негіздері
- •3. Полигибридті шағылыстыру
- •Будандардың гаметалар түзуінің сандық заңдылықтары және шағылыстырудың әр түрлі типтері кезінде олардың ұрпақтарындағы ажыраулар
- •1. Гендер әрекетінің көрінісі
- •2. Гендердің өзара әрекеттесу типтері
- •3. Гендердің көп жақты (плейотропты) әсері
- •1. Жыныс бойынша ажырау және жынысты анықтаудағы хромосоманың рөлі
- •2. Жыныс пен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы
- •3. Жыныс хромосомалары тарамаған кездеп тұқым қуалау
- •9 Тарау. Тіркесу және корссинговер
- •1. Тіркесіп тұқым қуалау құбылысы
- •2. Кроссинговер және оны генетикалық дәлелдеу
- •3. Айқасудың мөлшері және гендерДіҢ хромосома бойынша тізбектеле орналасуы
- •Анализдеуші шағылыстыруда тіркескен гендері бар жүгері үшгетерозиготасының ұрпағындағы ажырауы
- •4. Генді локализациялау
- •5. Генетикалық карталар
- •6. Тетрадалық анализ кезінде кроссинговерді есептеу
- •7. Кроссииговердің цитологиялық дәлелдері
- •8. Хромосомалардың генетикалық карталарьш салыстыру және цитологиялық
- •9. Кроссинговер механизмі
- •10. Хромосомалардың айқасуына әсер ететін факторлар
- •1. Ядро мен цитоплазманың тұқым қуалау кезіндегі салыстырмалы рөлі
- •2. Хромосомасыз, яғни цитоплазмалық тұқым қуалау
- •3. Цитоплазманың предетерминациясы
- •4. Инфекция және эндосимбионттар арқылы тұқым қуалау
- •5. Хромосомасыз тұқым қуалаудың генетикалық анализі
- •1 Мендельдщ тұқым қуалау заңдары және олардан шығатын тұқым қуалаушылықтың принциптері
- •2. Морганның тұқым қуалау заңдары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •3. Цитоплазмалық тұқым қуалаудың заңдылықтары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •1. Генотиптік өзгергіштік
- •2. Фенотиптік өзгергіштік
- •1. Мутациялар классификациясы
- •С о л ж а ң т а және о р т а д а — қысқ аяқты еркек қойжәне саулық оң ж а қ т а — аяңтары ңалыпты жетілген саулық.
- •2. Гендік мутациялар
- •3. Хромосомалық мутациялар
- •4. Геномдық мутациялар
- •5. Цитоплазмалық мутациялар
- •8. Мутацияларды есепке алудың кейбір методтары
- •7. Спонтанды мутациялық процесс және оның себептері
- •8. Индукцияланған мутациялық процесс және оның заң-дылықтары
- •1. Модификациялық өзгерпштік ұғымы
- •2. Модификациялық өзгергіштжтің заңдылықтары
- •1. Молекулалық генетиканың зерттеу объектісі ретіндеп микроорганизмдердің ерекшеліктер!
- •3. Плазмидтер. Эписомалар
- •1. Аллелизм және аллелизм критерийі
- •2. Геннің құрылымы
- •2. Белок синтезін генетикалық бақылау
- •3. Өзгерпштіктің молекулалық негіздері
- •4. Генетикалық инженерия
- •V бөлім Жыныс генетикасы
- •1. Жыныс биологиясы
- •2. Жынысты анықтаудың хромосомалық теориясы
- •3. Жынысты аиықтаудың баланстық теориясы
- •4. Орта жағдайларының жынысты анықтаудағы рөлі
- •1. Жыныстың дифференциациялануы
- •2. Онтогенезде жынысты қайта анықтау
- •1. Жыныстардың табиғи жағдайлардағы арақатынасы
- •2. Жыныстардың арақатынасын қолдан реттеу
- •Онтогенездің генетикалық негіздері
- •1. Алғашқы дифференцировка
- •2. Дифференцировканың генетикалық механизмдері
- •3. Эпигенетикалық өзгергіштік
- •1. Биосинтез тізбегі
- •2. Геннің әрекет ету уақыты
- •1Тұқым қуалайтын реакция нормасы. Онтогенезді басқару
- •2. Экспрессивтілік және пенетранттылық
- •3. Онтогенездік адаптация (бейімделу)
- •4. Мінез-құлық бейімделу ретінде
- •1. Даму кезеңдері
- •2. Ауыспалы кезеңдер (критические периоды). Фенокопиялар және морфоздар
- •3. Генетикалық процестерді жүйелі бақылау. Онтогенездің біртұтастығы
- •1. Мутациялық процесс
- •2. Сұрыптау
- •3.Популяцияның саны
- •4. Изоляция
- •1. Генетикалық гомеостаз
- •2. Түр ішіндегі дивергенция
- •VIII бөлім Адамның генетикасы
- •1. Адам генетикалық зерттеулердің объектісі ретінде
- •2. Генеалогиялық метод
- •3. Цитогенетикалық метод
- •4. Егіздік метод
- •5. Онтогенетикалық метод
- •6. Популяциялық метод
- •1. Хромосомалық аурулар
- •2. Иммундік генетика
- •3. Медициналық генетиканың маңызды міндеттері
- •2. Селекция үшін қажетті бастапқы материал. Тұқым, сорт және штамма
- •І. Комбинативтік өзгергіштік
- •2. Мутациялық өзгергіштік
- •Индукцияланған мутанттардан бөлініп алынған антибиотиктер продуценттері штаммаларының
- •3. Полиплоидия
- •1. Шағылыстыру типтері мен өсіру әдістерінің классификациясы
- •2. Туыстас емес шағылыстыру (аутбридинг)
- •3. Туыстас шағылыстыру (инбридинг)
- •4. Әріден будандастыру
- •5. Гетерозис
- •1. Тұқым қуалау коэффициенті
- •2. Селекция үшін тұқым қуалау коэффициентінің маңызы
- •1. Жаппай сұрыптау (фенотипі бойынша)
- •2. Жеке сұрыптау (генотиш бойынша)
2. Қайыра шағылыстыру
Қайыра шағылыстыру. Гибридологиялық анализ үшін буданды ата-ананың біреуімен шағылыстыруды пайдалануға болады. Гибридтің бірінші үрпағын гомозиготалы жағдайдағы белгілі бір аллельдер жүбы (доминантты немесе рецессивті) бар формамен осылайша шағылыстыруды қайыра шағылыстыру немесе беккросс деп атайды, ал ондай ұрпақты Ғв деп белгілейді. Генетикалық анализ үшін осы екі шағылыстырудың нәтижесі әр түрлі болады.
Буданның (Аа) бірінші ұрпағын Ғь доминантты аллель бо йынша гомозиготалы (АА) бастапқы формамен қайыра шағылыстырған кезде, ата-аналық өсімдіктің барлық гаметасында доминантты аллель А болады, ал буданда гаметаның екі сорты А және а болады. Сондықтан осындай гаметалардың үрықтану кезшдеп кездеисоқ үилесшдері ұрпақтағы генотип бойынша2Аа:2АА немесе 1:1 қатынасында болады, ал фенотип бойынша белгілердің ажырауы гбайқалмаиды; Ғ,, кезшде барлық есімдіктердің гүлі қара қошқыл келеді.
Анализдеуші шағылыстыру. Генетикалық анализ жасау үшін Ғ\ буданын (Да) рецессивті аллельдері бойынша гомозиготалы формамен (аа) шағылыстырудық маңызы үлкен болады. бсындай шағылыстыруды анализдеуші шағылыст-ру деп атайды (23-сурет). Бұл жағдайда рецессивті форма а аллелі бар гаметаның бір сортын ғана түзеді. Осыған бай-ланысты Ғ в кезінде буданның бірінші ұрпағында екі аллель-дің кез келген біреуінің көрінуіне мүмкіндік туады. Қарақошқыл гүлі бар есімдікті Ғ в кезінде анализдеу арқылы біз оның генотипінде ақ бояулы бір аллелі бар екенін білеміз. Сөйтіп, Ғ\ буданнан қара қошқыл бояудың аллелі, А ғана келуі мүмкін. Ғ-.9 кезіндегі екіңші фено-тип — ақ гүлді өсімдіктерде — рецессквті ата-анадан келген ақ бояудың аллелі а болады. Демек, буданнан дәл осындай рецес-сивті аллель а келуі мүмкін. Сонымен, біз мынадай қорытындыға келеміз: буданның бірінші ұрпағында бір ғана генотип — Аа бо-луы мүмкін. Оның үстіне, егер Ғ 3 кезінде доминантты және рецессивті формалардың ажырауы 1 : 1 қатынасындай жүретіні байқалса, онда мынадай қорытынды шығаруға болады: гибридте А және а аллельдері бар гаметалар тең қатынаста түзіледі.
Сонымен, Ғ в кезінде белгілердің ажырау ерекшелігіне қарап, буданның генотипін, будандар түзетін гаметалар типін және олардың арақатынасын талдауға болады. Сондықтан да будан организмді рецессивті гомозиготалы бастапқы формамен шағылыстыру анализдеуші деп аталды.
Анализдеуші шағылыстыру арқылы шыққан тегі белгісіз организмнің генотипін тексеріп анықтауға болады. Мысалы, гүлі қара қошқыл өсімдіктерді гүлі ақ әсімдіктермен шағылыстырған кезде алынған ұрпақтың бәрінің гүлі қара қошқыл болса, онда онын, генотипі АА болғаны, яғни ол гомозиготалы доминантты форма болғаны. Міне, сондықтан да анализдеуші шағылыстыру дегеніміз генетикалық анализдің аса маңызды тәсілі болып табылады.
Мендель заңының қайта ашылуы. Мендель ашқан жаңалық 1866 жылы жарияланды, бірақ оны Мендельдің замандастары түсінбеді. Отыз жыл өткеннен кейін цитологтар митоз, мейоз және ұрықтану құбылыстарын зерттеп білгеннен кейін ғана ол заңды мойындауға тура келді. Сөйтіп, Мендельдің тұқым қуа-лаушы факторларын хромосомалармен және олардың митоз бен мейоз кезіндегі ерекшеліктерімен байланыстыруға мүмкіндік туды.
1900 жылы үш ғалым —- Г. де Фриз, К- Корренс және Э. Чер-мак — әрқайсысы өз бетінше өздерінің зерттеулерінің нәтижесін баспада жариялады. Олар өздерінің зерттеулерін әр түрлі объектілерде жүргізіп ертеректе Мендель ашқан негізгі заңдылықтарды растады. Мендель әдісінің және ол анықтаған түқым куалау заңдылығының қайта ашылуы тқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттеуге аса зор ұйтқы және ғылымның жаңа саласы — генетиканың жарыққа шығуына себеп болды.
Әр түрлі объектілерде алуан түрлі белгілердің тұқым қуалауын зерттеу нәтижесі тұқым қуалаудың негізгі заңдылықтары барлық өсімдіктер мен жануарлар — омыртқалы, омыртқсыз жануарлар үшін де, сол сияқты адам, микроорганизмдер үшін де ортақ екенін көрсетті. Сонымен қатар тұқым қуалауы Мендель заңына симайтын көптеген фактілер жиналды. Осыған қарамай, мендельдік зерттеу әдісі ғана осындай ауытқулардың табиғатын анықтауға және тұқым қуалаудың негізгі заңдылықтарының барлық организм үшін жалпылама ортақ екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді.