- •Генетика жэне селекция негіздері
- •Мазмұны
- •Тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі
- •1. Ядро
- •2. Цитоплазма
- •Цитологиялық негіздері
- •I. Клетканың бөл1нуі
- •2. Хромосомалардың құрылысы және олардың репродукциясы
- •3. Кариотиптің түр ерекшелігі
- •1. Мейоз
- •2. Жануарлар гаметогенезі
- •3. Өсімдіктер спорогенезі мен гаметогенезі
- •4. Ұрықтану
- •5. Жынысты көбеюдің тұрақсыз типтері
- •6. Тіршілік циклінде гаплофаза мен диплофазаның алмасуы
- •1. Гибридологиялық әдістің ерекшеліктері
- •2. Шағылыстыруды жазу ережесі
- •Тұқым қуалау
- •21Сурег. Бұршақ гүлінің қара қошқыл және ақ түсі-нін. Тұқым қуалауы:л— гүлдің ңара ңошңыл түсінің факторы; о— гүлдің аң түсінің факторы.
- •I. Моногибридті шағылыстыру
- •2. Қайыра шағылыстыру
- •3. Доминанттылықтың толық болмауындағы тұқым қуалау. Доминанттылық сипатының өзгеруі
- •4. Ажырау заңын қамтамасыз ететін жағдайлар
- •5. Ажыраудың статистикалық сипаты
- •12 Буданды өсімдіктер ұрпағындағы ажырау
- •6. Гаметалық ажырау және тетрадалық анализ
- •7. Тұрақсыз типті жынысты және жыныссыз көбею деп тұқым қуалаушылық ерекшелігі
- •I. Дигибридті шағылыстыру
- •2. Дигибридті ажыраудың цитологиялық негіздері
- •3. Полигибридті шағылыстыру
- •Будандардың гаметалар түзуінің сандық заңдылықтары және шағылыстырудың әр түрлі типтері кезінде олардың ұрпақтарындағы ажыраулар
- •1. Гендер әрекетінің көрінісі
- •2. Гендердің өзара әрекеттесу типтері
- •3. Гендердің көп жақты (плейотропты) әсері
- •1. Жыныс бойынша ажырау және жынысты анықтаудағы хромосоманың рөлі
- •2. Жыныс пен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы
- •3. Жыныс хромосомалары тарамаған кездеп тұқым қуалау
- •9 Тарау. Тіркесу және корссинговер
- •1. Тіркесіп тұқым қуалау құбылысы
- •2. Кроссинговер және оны генетикалық дәлелдеу
- •3. Айқасудың мөлшері және гендерДіҢ хромосома бойынша тізбектеле орналасуы
- •Анализдеуші шағылыстыруда тіркескен гендері бар жүгері үшгетерозиготасының ұрпағындағы ажырауы
- •4. Генді локализациялау
- •5. Генетикалық карталар
- •6. Тетрадалық анализ кезінде кроссинговерді есептеу
- •7. Кроссииговердің цитологиялық дәлелдері
- •8. Хромосомалардың генетикалық карталарьш салыстыру және цитологиялық
- •9. Кроссинговер механизмі
- •10. Хромосомалардың айқасуына әсер ететін факторлар
- •1. Ядро мен цитоплазманың тұқым қуалау кезіндегі салыстырмалы рөлі
- •2. Хромосомасыз, яғни цитоплазмалық тұқым қуалау
- •3. Цитоплазманың предетерминациясы
- •4. Инфекция және эндосимбионттар арқылы тұқым қуалау
- •5. Хромосомасыз тұқым қуалаудың генетикалық анализі
- •1 Мендельдщ тұқым қуалау заңдары және олардан шығатын тұқым қуалаушылықтың принциптері
- •2. Морганның тұқым қуалау заңдары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •3. Цитоплазмалық тұқым қуалаудың заңдылықтары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •1. Генотиптік өзгергіштік
- •2. Фенотиптік өзгергіштік
- •1. Мутациялар классификациясы
- •С о л ж а ң т а және о р т а д а — қысқ аяқты еркек қойжәне саулық оң ж а қ т а — аяңтары ңалыпты жетілген саулық.
- •2. Гендік мутациялар
- •3. Хромосомалық мутациялар
- •4. Геномдық мутациялар
- •5. Цитоплазмалық мутациялар
- •8. Мутацияларды есепке алудың кейбір методтары
- •7. Спонтанды мутациялық процесс және оның себептері
- •8. Индукцияланған мутациялық процесс және оның заң-дылықтары
- •1. Модификациялық өзгерпштік ұғымы
- •2. Модификациялық өзгергіштжтің заңдылықтары
- •1. Молекулалық генетиканың зерттеу объектісі ретіндеп микроорганизмдердің ерекшеліктер!
- •3. Плазмидтер. Эписомалар
- •1. Аллелизм және аллелизм критерийі
- •2. Геннің құрылымы
- •2. Белок синтезін генетикалық бақылау
- •3. Өзгерпштіктің молекулалық негіздері
- •4. Генетикалық инженерия
- •V бөлім Жыныс генетикасы
- •1. Жыныс биологиясы
- •2. Жынысты анықтаудың хромосомалық теориясы
- •3. Жынысты аиықтаудың баланстық теориясы
- •4. Орта жағдайларының жынысты анықтаудағы рөлі
- •1. Жыныстың дифференциациялануы
- •2. Онтогенезде жынысты қайта анықтау
- •1. Жыныстардың табиғи жағдайлардағы арақатынасы
- •2. Жыныстардың арақатынасын қолдан реттеу
- •Онтогенездің генетикалық негіздері
- •1. Алғашқы дифференцировка
- •2. Дифференцировканың генетикалық механизмдері
- •3. Эпигенетикалық өзгергіштік
- •1. Биосинтез тізбегі
- •2. Геннің әрекет ету уақыты
- •1Тұқым қуалайтын реакция нормасы. Онтогенезді басқару
- •2. Экспрессивтілік және пенетранттылық
- •3. Онтогенездік адаптация (бейімделу)
- •4. Мінез-құлық бейімделу ретінде
- •1. Даму кезеңдері
- •2. Ауыспалы кезеңдер (критические периоды). Фенокопиялар және морфоздар
- •3. Генетикалық процестерді жүйелі бақылау. Онтогенездің біртұтастығы
- •1. Мутациялық процесс
- •2. Сұрыптау
- •3.Популяцияның саны
- •4. Изоляция
- •1. Генетикалық гомеостаз
- •2. Түр ішіндегі дивергенция
- •VIII бөлім Адамның генетикасы
- •1. Адам генетикалық зерттеулердің объектісі ретінде
- •2. Генеалогиялық метод
- •3. Цитогенетикалық метод
- •4. Егіздік метод
- •5. Онтогенетикалық метод
- •6. Популяциялық метод
- •1. Хромосомалық аурулар
- •2. Иммундік генетика
- •3. Медициналық генетиканың маңызды міндеттері
- •2. Селекция үшін қажетті бастапқы материал. Тұқым, сорт және штамма
- •І. Комбинативтік өзгергіштік
- •2. Мутациялық өзгергіштік
- •Индукцияланған мутанттардан бөлініп алынған антибиотиктер продуценттері штаммаларының
- •3. Полиплоидия
- •1. Шағылыстыру типтері мен өсіру әдістерінің классификациясы
- •2. Туыстас емес шағылыстыру (аутбридинг)
- •3. Туыстас шағылыстыру (инбридинг)
- •4. Әріден будандастыру
- •5. Гетерозис
- •1. Тұқым қуалау коэффициенті
- •2. Селекция үшін тұқым қуалау коэффициентінің маңызы
- •1. Жаппай сұрыптау (фенотипі бойынша)
- •2. Жеке сұрыптау (генотиш бойынша)
1. Генетикалық гомеостаз
Гомеостаздың механизмдері. Популяцияның жүйелі бейім-делу механизмдері болады, соның көмегімен ол өзінің тіршілігін жалғастырып отырады. Панмиксиялық популяцияның сырт-қы орта факторларының ыкпал етуі жағдайында өзінің генети-калық құрылымын сақтап қалуын қамтамасыз ететін процестер генетикалыщ гомеостаз деп аталады. Гомеостаз идеясын С. С. Четвериков 1926 жылы-ақ айтқан болатын.
Гомеостаз механизмдеріне популяцияның Гарди-Вайнбергтің формуласына сәйкес генотиптік жиіліктер теңдігін сақтау, ге-терозиготалылықты және полиморфизмді сақтау, мутациялық процестің белгілі бір қарқыны мен бағытын сақтау жатады.
Популяциядағы гетерозиготалылық. Популяциялардағы му-тациялардың көптігі тұқым қуалайтын өзгерғіштіктің ре-зервін жасайды. Гетерозиготалы күйдегі мутациялардың резер-ві популяцияларға өзінің генетикалық құрылымын өзгерту арқылы өзгерген жағдайға неғұрлым қысқа мерзімде бейімде-луіне мүмкіндік береді. Демек, популяцияда особьтардың гетерозиготалы күйде болуы олардың бейімделу икемділігін молай-та түседі. Оған қоса, гетерозиготалардың өміршеңдігі әдетте, гомозпготаларға қарағанда жоғары. Олардың генотипіндегі реакция нормасы кеңірек, яғни олардың бейімделу мүмкіндігі гомозиготаларға қарағанда молырақ болады, бұл оларға селек-циялық артықшылық береді.
Популяцияның полиморфизмі. Көбейген кезде өзін үдайы өндіріп отыратын генетикалық әр түрлі формалардың болуын популяцияньщ полиморфизмі деп атайды. Егер генотиптік өзге-шеліктер фенотиптік өзгещеліктермен қоса жүрсе және гетеро-зиготалардың бейімделу артықшылықтары болса, популяцияда-ғы сүрыптау кезінде гетерозиготалардың пайдасына теңелген (сбалансированный) полиморфизм жасалады. Популяцияда гетерозиготалар есебінен генетикалық және фенотиптік айыр-машылығы бар особьтар кластарының белгілі бір аракатынасы-ның ұрпақтан үрпаққа өндіріліп отыруын теңелген полиморфизм деп атайды.
Мәселен, дрозофилалардың әртүрлі түрлерінде инверсиялар бойынша полиморфизм кеңінен таралған. Әлбетте, гетерозиготалы инверсиялар кроссинговерді болғызбайды да, пайдалы тендер блоктарының бірге түқым қуалауын камтамасыз етеді. Алайда теңелген полиморфизмнің болуы генотиптік жиіліктерді қатаң сақтап отыру деген сөз емес. Я- Я- Лус талай жылдар бойы қызыл қоңыздың (Adalia bipunc'tata) қанатының үсті қы-зыл және қара түске боялған особьтарының бір полиморфты популяциясын зерттеді. Осы популяцияда жыл сайын бір Kepi-Hie қайталанып отырды: күзде қара түсті қоңыздар жиілігі кеп болды, ал қыстан шыққаннан кейін қызылдарының жиілігі ба-сым болды.
Демек, біріншіден, әрбір особьтардың бейімделу құндылығы тұрақты емес және жағдайларға қарай өзгеріп отырады; екін-шіден, популяцияда полиморфизмнің болуы әр түрлі генотиптер (мысалы, АА және аа) жиілігінің бейімделу динамикасы есебінен оның құрамының реттелу мүмкіндігін қамтамасыз етіп отырады, және үшіншіден, көптеген үрпақтар бойында популяция-ның полиморфты қүрамының сақталуы және кластардыц қан-дайы болсын біреуінің толық элиминацияға үшырамауы сұрып-таудың гетерозиготалар пайдасына жүргендігін көрсетеді. Қоғам болып тіршілік ететін насекомдардың (бал арасы, кұ-мырсқа, термиттер) әр түрлі формалары арасындағы қызметті өзара бөлісулері полиморфизмнің ең айқын мысалы бола алады.
Соңғы жылдары әр түрлі системалық топтарда кеңінен та-ралған биохимиялық полимофизм ашылды. Изоферменттер не-месе изозимдер бойынша полиморфизмді, яғни бір геннің ал-лельдері бақылап отыратын қандай болсын фермент вариант-тарын мысалға келтіруге болады.
Полиморфизм популяцияны біртүтас система ретінде сақтагг қалып отыратын механизм болып табылады. Сондықтан оны табиғи сүрыптау әсерінің нәтижесі ретінде эволюция процесін-де дамыған генетикалық гомеостаздың көрінісі деп қарауға болады.