- •Генетика жэне селекция негіздері
- •Мазмұны
- •Тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі
- •1. Ядро
- •2. Цитоплазма
- •Цитологиялық негіздері
- •I. Клетканың бөл1нуі
- •2. Хромосомалардың құрылысы және олардың репродукциясы
- •3. Кариотиптің түр ерекшелігі
- •1. Мейоз
- •2. Жануарлар гаметогенезі
- •3. Өсімдіктер спорогенезі мен гаметогенезі
- •4. Ұрықтану
- •5. Жынысты көбеюдің тұрақсыз типтері
- •6. Тіршілік циклінде гаплофаза мен диплофазаның алмасуы
- •1. Гибридологиялық әдістің ерекшеліктері
- •2. Шағылыстыруды жазу ережесі
- •Тұқым қуалау
- •21Сурег. Бұршақ гүлінің қара қошқыл және ақ түсі-нін. Тұқым қуалауы:л— гүлдің ңара ңошңыл түсінің факторы; о— гүлдің аң түсінің факторы.
- •I. Моногибридті шағылыстыру
- •2. Қайыра шағылыстыру
- •3. Доминанттылықтың толық болмауындағы тұқым қуалау. Доминанттылық сипатының өзгеруі
- •4. Ажырау заңын қамтамасыз ететін жағдайлар
- •5. Ажыраудың статистикалық сипаты
- •12 Буданды өсімдіктер ұрпағындағы ажырау
- •6. Гаметалық ажырау және тетрадалық анализ
- •7. Тұрақсыз типті жынысты және жыныссыз көбею деп тұқым қуалаушылық ерекшелігі
- •I. Дигибридті шағылыстыру
- •2. Дигибридті ажыраудың цитологиялық негіздері
- •3. Полигибридті шағылыстыру
- •Будандардың гаметалар түзуінің сандық заңдылықтары және шағылыстырудың әр түрлі типтері кезінде олардың ұрпақтарындағы ажыраулар
- •1. Гендер әрекетінің көрінісі
- •2. Гендердің өзара әрекеттесу типтері
- •3. Гендердің көп жақты (плейотропты) әсері
- •1. Жыныс бойынша ажырау және жынысты анықтаудағы хромосоманың рөлі
- •2. Жыныс пен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы
- •3. Жыныс хромосомалары тарамаған кездеп тұқым қуалау
- •9 Тарау. Тіркесу және корссинговер
- •1. Тіркесіп тұқым қуалау құбылысы
- •2. Кроссинговер және оны генетикалық дәлелдеу
- •3. Айқасудың мөлшері және гендерДіҢ хромосома бойынша тізбектеле орналасуы
- •Анализдеуші шағылыстыруда тіркескен гендері бар жүгері үшгетерозиготасының ұрпағындағы ажырауы
- •4. Генді локализациялау
- •5. Генетикалық карталар
- •6. Тетрадалық анализ кезінде кроссинговерді есептеу
- •7. Кроссииговердің цитологиялық дәлелдері
- •8. Хромосомалардың генетикалық карталарьш салыстыру және цитологиялық
- •9. Кроссинговер механизмі
- •10. Хромосомалардың айқасуына әсер ететін факторлар
- •1. Ядро мен цитоплазманың тұқым қуалау кезіндегі салыстырмалы рөлі
- •2. Хромосомасыз, яғни цитоплазмалық тұқым қуалау
- •3. Цитоплазманың предетерминациясы
- •4. Инфекция және эндосимбионттар арқылы тұқым қуалау
- •5. Хромосомасыз тұқым қуалаудың генетикалық анализі
- •1 Мендельдщ тұқым қуалау заңдары және олардан шығатын тұқым қуалаушылықтың принциптері
- •2. Морганның тұқым қуалау заңдары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •3. Цитоплазмалық тұқым қуалаудың заңдылықтары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •1. Генотиптік өзгергіштік
- •2. Фенотиптік өзгергіштік
- •1. Мутациялар классификациясы
- •С о л ж а ң т а және о р т а д а — қысқ аяқты еркек қойжәне саулық оң ж а қ т а — аяңтары ңалыпты жетілген саулық.
- •2. Гендік мутациялар
- •3. Хромосомалық мутациялар
- •4. Геномдық мутациялар
- •5. Цитоплазмалық мутациялар
- •8. Мутацияларды есепке алудың кейбір методтары
- •7. Спонтанды мутациялық процесс және оның себептері
- •8. Индукцияланған мутациялық процесс және оның заң-дылықтары
- •1. Модификациялық өзгерпштік ұғымы
- •2. Модификациялық өзгергіштжтің заңдылықтары
- •1. Молекулалық генетиканың зерттеу объектісі ретіндеп микроорганизмдердің ерекшеліктер!
- •3. Плазмидтер. Эписомалар
- •1. Аллелизм және аллелизм критерийі
- •2. Геннің құрылымы
- •2. Белок синтезін генетикалық бақылау
- •3. Өзгерпштіктің молекулалық негіздері
- •4. Генетикалық инженерия
- •V бөлім Жыныс генетикасы
- •1. Жыныс биологиясы
- •2. Жынысты анықтаудың хромосомалық теориясы
- •3. Жынысты аиықтаудың баланстық теориясы
- •4. Орта жағдайларының жынысты анықтаудағы рөлі
- •1. Жыныстың дифференциациялануы
- •2. Онтогенезде жынысты қайта анықтау
- •1. Жыныстардың табиғи жағдайлардағы арақатынасы
- •2. Жыныстардың арақатынасын қолдан реттеу
- •Онтогенездің генетикалық негіздері
- •1. Алғашқы дифференцировка
- •2. Дифференцировканың генетикалық механизмдері
- •3. Эпигенетикалық өзгергіштік
- •1. Биосинтез тізбегі
- •2. Геннің әрекет ету уақыты
- •1Тұқым қуалайтын реакция нормасы. Онтогенезді басқару
- •2. Экспрессивтілік және пенетранттылық
- •3. Онтогенездік адаптация (бейімделу)
- •4. Мінез-құлық бейімделу ретінде
- •1. Даму кезеңдері
- •2. Ауыспалы кезеңдер (критические периоды). Фенокопиялар және морфоздар
- •3. Генетикалық процестерді жүйелі бақылау. Онтогенездің біртұтастығы
- •1. Мутациялық процесс
- •2. Сұрыптау
- •3.Популяцияның саны
- •4. Изоляция
- •1. Генетикалық гомеостаз
- •2. Түр ішіндегі дивергенция
- •VIII бөлім Адамның генетикасы
- •1. Адам генетикалық зерттеулердің объектісі ретінде
- •2. Генеалогиялық метод
- •3. Цитогенетикалық метод
- •4. Егіздік метод
- •5. Онтогенетикалық метод
- •6. Популяциялық метод
- •1. Хромосомалық аурулар
- •2. Иммундік генетика
- •3. Медициналық генетиканың маңызды міндеттері
- •2. Селекция үшін қажетті бастапқы материал. Тұқым, сорт және штамма
- •І. Комбинативтік өзгергіштік
- •2. Мутациялық өзгергіштік
- •Индукцияланған мутанттардан бөлініп алынған антибиотиктер продуценттері штаммаларының
- •3. Полиплоидия
- •1. Шағылыстыру типтері мен өсіру әдістерінің классификациясы
- •2. Туыстас емес шағылыстыру (аутбридинг)
- •3. Туыстас шағылыстыру (инбридинг)
- •4. Әріден будандастыру
- •5. Гетерозис
- •1. Тұқым қуалау коэффициенті
- •2. Селекция үшін тұқым қуалау коэффициентінің маңызы
- •1. Жаппай сұрыптау (фенотипі бойынша)
- •2. Жеке сұрыптау (генотиш бойынша)
3.Популяцияның саны
Гендердің концентрациясы популяцияның санымен анықта-лады. Популяция келемі кем болған сайын ұрпақта рецессивті гомозиготалар беретін гетерозиготалы особьтардың әзара ша-ғылысу мүмкіндігі артады. Керісінше, популяцияның саны көп болған сайын рецессивті гомозиготалардың пайда болуы азая түседі. Саны аз популяцияларда сұрыптау тез арада зиянды гендерді ығыстырып, пайдалыларын жинақтай бастайды. Бірақ шағын популяцияда жеке генотиптердің жинақталуында кездей-соқтықтың мүмкіндігі артады. Кездейсоқ жағдайдан популяция-■ның саны азайып кетсе, онда тек қана мутантты гендердің сак-талып қалуы, ал басқалары болса, кездейсоқ жойылып кетуі ықтимал. Бүдан кейінгі шақта популяция саны артса, кездей-соқ сақталып қалған гендердің саны тез арада молаяды. Популяцияда кездейсоқ факторлардың әрекетіне байланысты гендер жиілігінің әзгеру күбылысы генетикалық дрейф (С. Райт бойынша) немесе генетикалық-автоматтық процесс (Н. П. Дубинин бойынша) деп аталады.
4. Изоляция
Изоляцияның маңызы. Түр популяциялардан құралады. Егер бір популяцияның особьтары басқа популяцияның особь-тарымен мүлде немесе ішінара шағылыспайтын болса, онда мүндай популяция изоляция процесіне душар болады. Егер бөлектену үрпақтар тізбегінің көп қатарында жүрсе, сұрыптау факторлары әр түрлі популяцияларда неше түрлі бағытта қыз-мет етеді, сейтіп популяциялардың дифференциясы жүреді. Кей-іннен мүндай популяциялар жаңа түрлердің бастамасын, ал ажырау мүлде күшті болса — жаңа түрдің бастамасын беруі мүмкін.
Изоляцияның факторлары. Түр ішінде популяциялардың изо-ляциялануы географиялық (тау жасалу процестері, өзендер мен су қоймаларының пайда болуы), экологиялық және биоло-гиялық факторлар арқылы қамтамасыз етіліп отырылуы мүмкін. Геологиялық өзгерістер туғызған қандай болсын популя-цияның бөлектенуі географиялық изоляцияға әкеп соқтыруы ықтимал. Сондай-ақ экологиялық факторлар да — территория-лық-климаттық, микроклиматтық, маусымдық-климаттық және басқа факторлар да бір түр организмдерінің еркін шағылысуы-на кедергі жасауы мүмкін. Мысалы, теңізде тіршілік ететін, бірақ өзенге уылдырық шашу үшін қайтып келетін балықтардың әрбір өзендегі популяциясы әркелкі, ерекше болады. Бүл популяциялар өнімдерінің өлшемі, уылдырық шашқан кездегі түр-түсі, жыныстық жағынан жетілуі, көбею мерзімдері тағы басқа белгілері әркелкі болады.
Шағылысу еркіндігін бұзатын биологиялық факторлар қата-рына генетикалық және физиологиялық факторлар жатады. Изоляцияның генетикалъщ факторлары қатарына көбінесе ме-йоздың қалыпты өтуінің бүзылуы жатады, ол өсімталдығы жо-ғары болатын ұрпақ алынуына кедергі келтіреді. Осыидай бүзылудың себептері полиплоидия, хромосомалық қайта қүры-лулар, ядро-цитоплазмалық сәйкес келмеуінеи болады (13-та-рауды қара). Көрсетілген қүбылыстардың әрқайсысы особьтардың еркін шағылысуын шектеуге жоне будандардың бедеу болып қалуына, демек гендердің еркін комбинациялануын те-жеуге, яғни өз ішінде өсімталдығы жоғары болатын үрпақ бере алатын формаларды генетикалық изоляциялауға әкеп соқтыра алады.
Популяцияның изоляциясы сонымен бірге физиологиялъщ факторлар арқылы да қамтамасыз етіп отырылуы мүмкін. Өзен-де уылдырық шашатын теңіз балықтары уылдырық шашу үшін өздері дүниеге келіп, теңізге түскенге дейін «жастық» тіршілі-гін өткізген езенге шығатындығы белгілі. Бүл балықтардың тіршіліғін өткізген өзеніне қайтып оралуын қамтамасыз ететін физиологиялық процесс, осы езен балықтарының популяциясы үшін изоляция факторы болып табылады. Мұндай бөлектену бір түр ішіндегі особьтардың өзара шағылысу еркіндігін шек-тейді. Жануарларда изоляцияны шартты рефлекс (тәуліктік және маусымдық жыныс активтілігінің өзгеруі, жүптасудьщ таңдамалы болуы және т. с. с.) қамтамасыз етеді. Мәселен, қайсыбір қораз қауырсыны езіне үнайтын түске боялған тауық-пен шағылысады. Насекомдар үшін де шағылысуды таңдаушы-лық қү бы лысы анықталып отыр.
Популяциядан организмдер тобының оқшаулануы генетика-лык, жағынан үқсас особьтардың өзара шағылысу мүмкіндігін арттыра түседі. Сөйтіп, изоляция аллогамды организмдер ара-сында инбридингтің күшейе түсуіне жол ашады. Міне, осыдан барып изоляцияның езі популяцияның дифференциясының бо-латынын айқындай түседі.
Сонымен, популяциялардың генетикалық қүрылымына әсерін тигізетін көптегеи факторлардың әсерлері арқасында олар-да қалыптасу және генетикалық динамика процестері жүреді, бүл микроэволюцияны құрайды.
27-тарау. ЭВОЛЮЦИЯНЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ