3. Гендердің көп жақты (плейотропты) әсері

Екі және онан да көп жүп гендердің қандай да болмасын бір қасиетіне әсер етуші гендердің өзара әрекеттесу құбылысы-мен қатар, гендердің көп жақты (плейотропты) әсері де кезде-седі. Бүл жағдайда бір ген бір мезгілде бір белгінің дамуын ғана емес, бірнеше белгінің дамуын анықтайды, яғни оның плейотропты эффектісі бар.

Гендердің плейотропты әсерін схема түрінде мынадай етіп көрсетуге болады:

Геннің көп жақты әсерінің мысалын қарастырайық.

Адамда рецессивті тұқым қуалайтын ауру — орақ тәріздес клеткалық анемия кездеседі. Бұл жағдайдағы алғашқы кеміс-тік — гемоглобин молекуласындағы амин қышқылдарының бі-реуінің орын алмастыруы. Алғаш қарағанда осындай шамалы ғана өзғерістің салдарынан жүрек-қан тамыр, нерв, ас қорыту, бөліп шығару системаларында терең зақымдану болады. Осы-ның нәтижесінде гомозиготалы адам балалық шағында еледі.

Гендердің әсерін тыңғылықты зерттеу, сірә, көптеген гендер-дің, мүмкін барлық гендердің плейотропты әсері болатындығын керсетті.Сонымен, гендердің өзара әрекеттесуін және кәп жақты әсе-рін зерттеу негізінде мынадай қорытынды жасалды: тұқым қуалайтын кез келген белгі көптеген гендер дәлірек айтқанда барлык генотиппен анықталады және әр ген көптеген белгілер-дің дамуына немесе дамып келе жатқан организмнің бүкіл си-стемасына әсер етеді. Демек, генотип жиынтық емес, өзара әре-кеттесуші г.ендердің күрделі системасы.

Мендельдік талдаудың негіздерін баяндауды аяқтай келіп, мынаны айту керек: түқым қуалаудың гибридологиялық анали-зі мен жекелеген гендердің езара әрекеттесуі, химиядағы сапалық және сандық анализге сәйкес келетін, қажетті бастапқы әдіс болып табылады. Алайда гендердің өзара әрекеттесуінің гибридологиялық анализі өз алдына мынадай мағынада: тү-қым қуалаушы белгілер онда бірнеше үрпақ бойы гендер тағ-дырын және олардың фенотиптегі езара байланысын бақылау үшін тек «маркер» ретінде қолданылуы мағынасында формалды болатынын ескеру керек. Белгілердін, қалыптасуында ген өнімдерінің өзара әрекеттесу сипаты бүл анализ үшін қол жетпейтін қиыншылық. Тек гибридологиялық әдісті онтогенездік, биохимиялық және басқа да әдістермен үйлестіру онтогенезде гендердің өзара әрекеттесуі механизмін табуға мүмкіндік береді.

8-тарау. ЖЫНЫСПЕН ТІРКЕСКЕН БЕЛГІЛЕРДІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ

Жыныс, организмнің басқа кез келген белгілері сияқты, тұ-кым қуалап детерминацияланған. Жыныстың тенетикалық де-терминациялануында және жыныстардың заңдылық қатынасын сақтауда хромосомалық аппарат аса маңызды қызмет атқара-ды. Бұл тарауда жынысты аныктаудағы хромосоманың ролі, тіркескен белгілердің түқым қуалауы қарастырылады.

1. Жыныс бойынша ажырау және жынысты анықтаудағы хромосоманың рөлі

Жыныс бойынша ажырау. Жануарлар мен қос үйлі өсімдік-тердің әр түріне аналық особьтар мен аталық особьтардың шамамен бірдей болуы тән, яғни екі жыныстың ажырауы 1 : 1 қатынасына жуық болады. Бүл қатынас шағылыстырылатын формалардың біреуі рецессивті аллельдер бойынша гомозиғоталы (а,а), ал ехіншісі гетерозиготалы (А, а) болғандағы анализ-деуші шағылыстырудың ажырауы дәл келеді. Бүл жағдайда ұрпақтарда ажырау 1А, а : 1а, а қатынасында болады. Егер ж-ныста дәл осындай негізде түқым куалайтын болса, онда мынадай деп болжауға болады: жыныстың біреуі, мысалы, аналык. гомозиготалы, ал аталық гетерозиготалы болуы тиіс немесе керісінше болады. Онда жыныс бойынша ажырау әр үрпакта 1 : 1 қатынасына тең болуы тиіс, дара жынысты организмдерде шындығында осындай болады.

37-сурет. Дрозофиланың жынысын анық-тау схемасьг. Хромосомалар жиынтығы:

1— дене клеткалары; 2— сперматозоидтары; 3— жумыртңа клеткасы; 4— ұрпағы.

Гомо- және гетерозиготалы жыныс. Бірақ бұл фактілер цитологиялық мәліметтермен салыстырғанға дейін, жыныстардың гомо- және гетерозиготалы екендігіне дәлелдер бере алмады. Жануарлардың аналық және аталық особьтары олардың хромосомаларының жиынтықтары бойынша айырмашылығы бар болып шықты. Мысалы, кейбір түрлердің (дрозофила) үрғашы-ларының барлық хромосомалары жұп, ал еркектерінің екі хро-мосомасы гетероморфты, оның біреуі ұрғашысындағыдай болып шықты. Аталық жоне аналық жынысты/особьтардың айырмашылығын көрсететін мүндай хромосомалар жыныс хромосомалары деп аталады. Екі жыныстың біреуіндегі жұп хромосомалары Х-хромосома деп аталады. Екі жыныстың біреуінде ғана болатын, екінші жыныста болмайтын жүпсыз жыныстық хромосома Ү-хромосомалар деп аталады. Аталық және аналық жыныстар-дың айырмашылығын көрсетпейтін хромосомалар аутосомалар деп аталады. Сонымен дрозофиланың екі жынысының особьта-рында алтыдан бірдей аутосомалар плюс үрғашыларында жыныстық XX хромосомалар, еркектерінде ХҮ хромосомалар бар. Үрғашыларында жүұп Х-хромосомалар болғандықтан мейоз нәтижесінде оларда бірдей жүмыртқа клеткалар түзіледі, оның әрқайсысында бірден Х-хромосома болады. Жыныс хромосома-лары жөнінен бірдей гаметалар тузетін жыныс гомогаметалы жыныс деп аталады. Еркекте сперматозоидтардын, екі сорты — X немесе Ғ-хромосомалы сорттары мейоз механизміне сәйкес еңдеи шамада түзіледі, сондықтан дрозофиланың аталық жыныстысын гетеро гаметалы деп атайды. 37-су-ретте жыныстық хромосома-лар мен аутосомаларды есеп-ке ала отырып, дрозофила-ның жынысын анықтау схе-масы берілген. X- және Ү-хромосомалы сиерматозоид-тардың 1 : 1 қатынасында түзілуі, ұрпақта жынысы бо-йынша 1:1 қатынасында ажырау қамтамасыз етіледі. Жынысты анықтаудың осын-дай типі { § —XX, с? —XV) барлық сүт қоректілерден, олардың ішінде адамдарда, қос қанатты насекомдарда, кейбір балықтарда табылды. Гетерогаметалық әрқашан аталық жынысқа ғана тән смес. Мысалы, құстарда, кейбір балықтарда және кө-белектерде гетерогаметалы жыныс үрғашылары, ал го-могаметалы — еркектері бо-лады. Бұл жануарлардың жүмыртқа клеткалары екі типті —X және К-хромосомалы, ал сперматозоидтары тек Х-хромосомалы болады. Гетерогаметалық және гомогаметалық механизмнің жынысты анықтауға және жыныс бойынша ажырауға тікелей қатысы бар екендігін дәлелдеу, жыныспен тіркескен бел-гілердің түқым қуалауын жэне мейозда хромосомалардың ажырап бұзылуының түрлі типтерін зерттеуден алынған заңдылықтар тікелей дәлелі болып табылады.