3. Доминанттылықтың толық болмауындағы тұқым қуалау. Доминанттылық сипатының өзгеруі
Доминанттылықтың толық болмауы. Өсімдіктер мен жануарлардың көптеген белгілеріне аралық немесе доминанттылық-тың толық болмау құбылысы тән, мүны Мендельдің өзі бұршақтьқ кейбір белгілері бойынша байқаған болатын. Доминанттылықтың толық болмауы кезінде Ғ\ бұдан да (Аа) ата-ана белгілерінің әрқайсысы толық күйінде көрінбейді, белгілер аралық түрде, ата-ананың біреуінің белгілері азды-көпті басымдау түрде керінеді, ал бұл ұрпақтың барлық особьтары өздерінің фенотипі бойынша бірдей болады.
Ақ және қызыл жемісі бар қойбүлдірген формаларын (Ғгагіа ұезса) шағылыстыру нәтижесінде алынған будан жемістерінің қызыл түс пен ақ түс аралығында қызғылт түсті болуы доминанттылықтың толық болмағанына мысал бола алады (24-сурет).
Доминанттылық толық болмаған кезде екінші ұрпақта белгілердің фенотип және генотип бойынша ажырауларының сәйкестігі байқалады, өйткені доминант гомозиготаның АА гетеро-зиготадан Аа айырмасы бар. Мысалы, біз қарастырып отырған мысалдағы Ғ2 кезінде қой бүлдірген жемістері бояуының ажырауы мынадай болады: 1 қызыл (АА) : 2 қызғылт (Аа) : 1 ақ (аа). Бүл жағдайда жемістің қызыл бояуын шартты түрде ғана
бояулы,доминантты деп, ал ақ бояуын рецессивті деп атауға болады. Сондықтан доминанттылық толық болмаған кезде кейде аллельдерді А не бояулы,доминантты деп, ал ақ бояуын рецессивті деп атауға бол анықталды. Мысалы, осындай құбылыс тауық қанаты бояуының, адам шашының бүйралығының, сол сияқты өсімдіктердің, жануарлардың және ады. Сондықтан доминанттылық толық болмаған кезде кейде аллельдерді А не а а адамның баска да көптеген морфологиялық, физиологиялық қасиеттерінің тұқым куалауында байқалады. Адамның және бірқатар үй жануарларының қан группаларын зерттеу нәтижесінде альтернативті белгілер бар екендігі жөнінде мәліметтер
Адамның және бірқатар үй жануарларының қан группаларын зерттеу нәтижесінде альтернативті белгілер бар екендігі жөнінде мәліметтер алынды. Олар Ғі буданында бірдей дәреже-де көрінеді, осы құбылыс кодоминанттыльщ деп аталады. Мы салы, егер аналық организмнің қан группасы А, аталық орга-низмдікі В болса, онда балалардың қан группасы АВ болады, Осы арада доминант құбылысының жоқтығына қарамай, Ғг бу-дандары бірдей болады, демек Мендельдің бірінші заңы бұл құбылыс үшін де дүрыс, яки универсал болғаны.
Доминанттылықтың мәні. Доминанттылық дегеніміз гетерозигота күйінде белгінің дамуын геннің басқару қасиеті. Бүл жағдай рецессивті аллель толық түншықтырылды және енді ол мүлде қызмет жасамайды дегенді білдіре ме? Кейбір фактілер бүл сүраққа кері жауап береді. Мысалы,қаралық доминанттылық кезінде геннің екі аллелі де қызмет жасайды. Тіпті толық доминанттылық кездің өзінде рецессивті аллельдің белгілі бір
өнім беретінін кездестіруге болады. Мысалы, есінек (Апііггігшт таі]из) өсімдігі гүлінің қызыл бояуы оның ашық қызғылт бояуын түншықтырады. Биохимиялық анализ мынаны көрсетті: қызыл пигмент цианидиннің ашық қызғылт пигмент пеларго-нидиннен айырмасы, қызыл пигмент-тің үшінші күйінде артық гидроксилі ОН болады (III таблица). Ол гидроксил А аллелі жасап шығаратын фермент әсерімен оның молекуласына қосылады. Мүнда рецессивті аллелі а да әрекет жасайды, бірақ оның жасап шығаратыны активті фермент емес. Осынын, нәтижесінде гидроксилдену реакциясы жүрмейді, циаыидин түзілмейді, гүлі ашық қызғылт болады. Гетерозиготада активті (А), активсіз фермент (а) түзіледі, бүнда активті фермент есе-бінен гидроксилдену реакциясы жү-реді. Сондықтан гетерозиготалы өсімдікте ақырында цианидин синтезделеді де қызыл бояу аиіық қызғылт бояуды түншықтырады.
Сонымен, доминанттылық гендер әсерінен түзілген өнімдердін. өзара әрекеттесуінің нәтижесі — доминант. ты не рецессивті аллельдер анық-тайтын белгілер түрінде көрінеді.
Доминанттылықтың өзгеруі. Доминанттылық механизмі оғіың езге-ру мүмкіндігін де қамтамасыз етеді. Шоминанттылық сыртқы орта әсер-"лерінен езгереді, орта жағдайы белгілер жұбының біреуінің дамуына себеп болады .
(Тгііі-сшп) кәдімгі жағдайда өсірген кезде қалыпты масақ доминанттылық көрсетеді, ал қысқа күн жарығында есірген кезде бүтақтанған масақ доминанттылық көрсетеді. Бірақ гибридтің жеке дамуы кезіндегі доминаттылықты өзгеруі оның генотипін өзгертпейді, сейтіп, оның ұрпағындағы белгілердің ажырауын езгертпейді. Сондықтан Ғ\ буданында қандай белгінің басым, доминант болғанына қарамай Ғ2 кезіндегі белгілердің ажырауы бірдей болады (25-сурет).