4. Генді локализациялау
Тіркесу тобын анықтау. Егер гендер хромосомада тізбектеліп орналасса, ал кроссинговердің жиілігі гендердің ара қа-шықтығын көрсетсе, онда геннің хромосомадағы орнын анық-тауға болады.
Геннің орнын, яғни оны локализациялау үшін ең алдымен ол геннің қандай хромосомада орналасқанын анықтау керек. Бір хромосомада орналасқан және өзара тіркесіп тұқым қуалайтын гендер тіркескен топ қүрады.
Анығында, әрбір түрдегі тіркескен топтар саны хромосома-лардың гаплоидты жиынтығына сәйкес келеді.
Қазіргі кезде тіркескен топтар генетикалық түрғыдан әсі-ресе жақсы зерттелген объектілерде анықталды. Барлық жағ-дайда тіркесулер тобы хромосомалардың гаплоидты санына то-лық сәйкес болатыны табылды. Мысалы жүгерідегі (2еа тауз) хромосомалардың гаплоидты саны мен тіркесулер тобы 10-ға тең, бүршақтікі (Різит заііуит) — 7, дрозофиланікі фгозорһііа теіапо^азіег) — 4, үй тышқанынікі (Миз тизсиіиз) — 20 және т. с. с.
Геннің белгілі бір тіркесулер тобына жататынын анықтау принципі белгілі тіркесулер тобында орналасқан басқа ген-дермен салыстырғанда осы геннің тұқым қуалау сипатын анық-тауға келеді. Мысалы бұршақтағы жеті тіркесулер тобыңың. (Ь, с, й және т. б.) әрқайсысында біреуден рецессивті гендер белгілі деп есептейік, рецессивті а гені тіркесулер тобының қайсысына жататынын анықтау қажет болсын дейік. Бұл ген тіркесулердің белгілі бір тобына ғана жататын болғандықтан, ол ген қалған алты тіркесулер тобынан тәуелсіз тұқым қуалауы тиіс. Мысалы, -. = , х % п ек* генотиптерінің особьтарын өзара шағылыстырғанда Ғ2-де ажырау мынадай болады: 9А-О--;ЗА-сісі:ЗааО:\аасі<і. Бірақ тіркескен жеті топтардың бі-реуінің генімен, мысалы с гені мен а геніиің тіркесуі толықАс аС ■п емес дейік.^Х^ждіҒііаияағъі шағылысуы Ғ2 күтілген төрт класс А-С-, А-сс, ааС- және аасс береді, бірақ, олардың өзара қатынасы 9:3:3:1 болмайды да, ата-аналық кластар А-сс жә-не ааС —■ басым болады, ондай басымдық тіркеліс күшіне бай-ланысты не үлкен немесе шағын болады.
Бірақ кариотиптегі хромосомалардың нақты қайсы жұбы тиісті тіркестер тобына сәйкес>екенін генетикалық әдіспен анық- 1,1%3,5%тау мүмкін емес. Бүл үшін қосымша генетикалық зерттеулер жүргізу қажет. Соңғы уақытта тіркеулер тобын анықтау үшін дене 44-сурет. Хромосомадағы гендердің локализациялану схемасы. клеткаларын будаидастыру әдісін кроссинговер-пайдаланады (VIII бөлімді қаді цифрлар көрсвтеді. раңыз).
Генді локализациялау. Генге қатысты тіркесулер тобын анықтағаннан кейін, анализдін, келесі кезеңіне көшеді де, геннің тіркесулер тобындағы орнын табады. Генді локализациялау кроссинговер нәтижелерін есептеу жолымен іске асырылады. Кейде генді локализациялау үшін цитологиялық әдісті де пай-даланады, ол жөнінде алда баяндалады.
Хромосомадағы геннің локусын табу үшін шағылыстыруды мынадай жолмен жүргізеді: кроссинговерде анықталатын геи локусы қос қабат кроссинговер қүбылысындағыдай үшінші нүкте болуы тиіс. Хромосомдағы үш локуске маркировка салу гендердің орналасу ретін,ара қашықтығын анықтау үшін қажет.
Жоғарыда өзіміз қарастырғаи дрозофилаға қатысты мысал-да у және хю гендері арасындағы кроссинговер проценті 1,2-ге тең, ал ш және Ы гендері арасындағы кроссинговер проценті 3,5-ке тең. Бұл керсеткіштер бойынша у гені ш геннің оң жағында ма, сол жағында ма, әлі айтуға болмайды, сол сияқты хю ген-нің, Ы генімен салыстырғандағы орналасу жағдайы жөнінде де ештеңе айтуға болмайды. Гендердің үшінші жүбы у және Ы гендері аралығындағы айқасу процентін анықтағаннан кейін ғана (біздің жағдайда 4,7%) т гені, у және Ы гендері аралығына орналасқан болуы тиіс деген қорытындыға келуге болады. Тіркесу тобында ген белгілі бір орын алатындықтан, бүл хромо-сомадағы гёндердің орналасу тәртібіи анықтауға және хромосомалардың генетикалық картасын жасауға мүмкіндік береді.