Мөлшерін есептеу

Тұқымның себуге жарамдылығы дегеніміз талданып отырған тұқымдағы таза жөне өнгіш тұқымньщ процент мөлшері. Бұл ^ы көрсеткішті тек қана кондициялы тұқымға төмеңдегідей анықтама бойыюна есептейді.

мұнда Сж ~ тұқымның себуге жарамдылығы, %;

Тт - тұқымның тазалығы, %;_;

Ле - тұқымның өнгіштігі, %;

Себуге жарамдылықты, әдетте, бүтін санмен көрсетеді. Мысалы, орташа үлгіні талдағанда мынадай нөтижелер алынады: тұқымның физикалық тазалығы — 99,7%, лабораториялық өнгіштігі 96%. Себуге жарамдылығы

С_ж - 99,7 -96:100=95,7 немесе 96%.

Тұқымның себуге жарамдылығын оның нақты салмақтық себу өлшерін (нормасын) есептеу үшін қолданады.

Кепілдемелерде , оқулықтарда т.б. құралдарда себу мөлшері сандық есеппен (гектарьша млн. дана өнгіш тұқым), немесе 100%, себу жарамдылығына келтірілген салмақтық өлшеммен беріледі. Әрбір тұқым үшін себер аддывда себуге жарамдылықты ескеріп нақты себу мөлшерін анықтайды. Мысалы: Солтүстік Қазақстанның құрғақ далалық аймағынның қара-қоңыр топырақтарывда таза парға 1000 тұқымның массасы 36,0 г және себуге жарамдылығы 95% Целинная Юбилейная жаздық бидайының өр гектарға 3,0 млн данасын себу керек; нақты себу мөлшері

Сн = К-М-100:С_ж,

мұңда К - себу коэффициенті (гекгарына млн. өнгіш тұқым); М - 1000 түқымның массасы, г; Сж — себуге жарамдылық, %.

Совда С_н =3,0 36,• 100:95=113,7 немесе 114 кг/га. Айта кету керек, ортүрлі екпе дақылдар жөне топырақ-климат іймақтары (тіпті Солтүстік Қазақстан піеңберінде) үшін тұқымның :ебу мөлшерін анықтау мен есептеудің бірнеше төсілдері қолданылады кәне міндетті түрде себуге жарамдылықты пайдаланып түзету енгізеді.

1. Салмақтық тәсіл. Бұл экспериментгік жолмен далалық кәне өндірістік төжірибелер жүргізіп, тұқымның орташа салмақтықебу мөлшерін анықтауға негізделген. Тұқымның себу мөлшері нақтыопырақ-климат аймақтары үшін белгіленеді.

2. Даналық (сандық) тәсіл. Бұл тәсіл бойынша 1 га егістік кеебілетін тұқым санын анықтайды. Сандық себу мөлшері дексперимент жолымен анықталады. Бір өлшем егістікке себілетінуқым данасын (санын) біле отырып, жоғарыд келтірілгеннықтаманы пайдаланьш салмақтық себу мөлшерін белгшеуге болады.

3. Қолайлы сабақ жиілігі бойынша тұқымның себу мөлшерін;ептеудің әдістемесі. Бұл тәсілді проф. М.С. Савицкий ұсынған жөнеи өсімдіктердің биологаялық көрсеткіштеріне егін жинаузр саңындағы дақылдың қолайлы сабақ бітікгігі жиілігіне, түптену коэффициенті мен есімдікгердің жалпы тірі қалуына негізделген. Қолайлы сабақ бітікгігінің жиілігі деп нақты жағдайда бір өлшем жерде ең жоғары өнім қалыптастыратын өнімді сабақ санын атайды. Өсімдіктердің жалпы тірі қалуы дегеніміз егін жинау кезіндегі бір өлшем аландағы (1 кв. м) есімдік санының осы аланға себіжен өнгіш тұқым санына қатынасын 100-ге көбейткенге тең шама. Себу мелшері мына анықтамамен есептеледі:

Сн=(Ск-М-100):(К-С_Ө'Сж),

мұнда Сң ~ тұқымның себу мөлшері, кг/га;

Ск ~ егін жинау кезіндегі нақты аймаққа есептелген

сорттың сабақ бітіктігінің жиілігі, дана/м²;

М — 1000 тұқымның массасы, г;

К - енімді түгггену коэффициенті;

Се - өсімдіктің жалпы тірі қалуы (сақталуы), %;

С_ж - түқымның себуге жарамдылшы, %.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

1. Тұқымтанудага негізгі түсінікгерге (тұқым тобы, бақылау бірлігі, орташа үлгі т.б.) анықтама беріңіз.

2. Үйіндіде сақтаулы тұқым тобынан біріктірілген үлгі қалай сұрыпталады ?

3. Қаптардағы тұқымнан біріктірілген үлгі сұрыгггаудың әдістемесі қавдай ?

4. Біріктірілген үлгіден орташа үдгі қалай ұрьпталады ?

5. Орташа үлгі қалай құжатталады ?

6. Тұқым тазалъны деп нені атайды және оны анықтау үшін шөкім сүрыігтаудың өдістемесі қандай ?

7. Тұқым тазалығын анықтау төртібін көрсетіңіз. Орташа арифметикалық шаманы есептеу өдістемесі.

8. Тұқым тазалығының орташа арифметикалық көрсеткішін есеіггеудің дұрыстығы қалай тексеріледі ?

9. Тұқымның өнгіштігі және өну энергиясы түсініктеріне анықтама беріңіз ?

10. Тұқымды өнгіштікке салу жөне лабораториялық внгіштік пен өну энергиясын анықтау өдістемесі қандай ?

11. 1000 тұқымның массасьш анықтау жөне оның дұрыстығын тексеру әдістемесі.

12. Тұқымның тіршілікке қабілеттілігі деген не жоне оның анықтау әдістемелері.

13. Тұқымның тіршілікке қабілетгілігш тетразол және қышқыл фуксин ерітінділерінде анықтау өдістемелерін атаңыз.

14. Тұқымның ылғалдылығы деген не жөне оның анықтау әдістемесі.

15. Электрылғалөлшегіштерде тұқым ылғалдылығын анықтаудың мөні неде ?

15. Кептіру төсілімен тұқым ылғалдылығын анықтау өдістемесін түсіндіріңіз және орташ арифметикалық шаманың дүрыстығы қалай тексеріледі ?

15. 17. Тұқымның өсу күші деп нені айтады ? Өлшем бірліктерін көрсетіңіз жөне оның анықтау әдістемесі қаңдай ?

18. Түқымның аурулармен залалдануын қандай тәсілдермен анықтайды ?

19. Тұқымның зиянкестермен жарақаттану турлерін атаңыз.

20. Тұқымның зиянкестермен жасырын жарақаттануьш анықтаудың мені неде ?

21. Тұқымның зиянкестермен айқын жарақаттануын қандай өдістеме бойынша анықтайды ?

22. Тұқым сапасы жөніндегі қүжаттарды атаңыз жене олардың толтырылу төртібі.

23. Тұқымның себу жарамдылығына түсініктеме беріңіз, оны қавдай анықтама (формула) бойынша есептейді ?

24. Тұқымның салмақтық себу мөлшерін қандай төсілдермен анықтайды және олардың мәні.