Бақылау сұрақтары
1. Асбұршақ, ноғатық, жасымық, атбас бұршақ, ноқат, бадана мен майбұршақтардың латынша және орысша атаулары.
2. Дәнді бұршақ дақылдарының тұқымдары, егін көгі, жапрақтары, сабақтары мен жемістері бойынша айырмашылық белгілері.
Асбұршақ, жасымық, ноғатықтардың тұр тармақтарының айырмашылық белгілері.
Атбас бұршақ түршелерінің белгілері.
Пайдалануға рұқсат етліген асұршақ, ноғатық, жасымық, ноқат, майбұршақ сорттарьшың шаруашылық-биологиялық сипаттамасы.
Асбұршақ, ноғатық, жасымық, ноқат, майбұршақтыңсыртқы орта факгорларына қоятын талаптары жөне осы факторлармен Қазақстанның негізіі топырақ-климат аймақтарывда қамтамасыз етілуі.
Республикамызда өсірілетін маңызды дөнді бұршақ дақылдарының (асбүршақ, ноғатық, ноқат, майбұршақ) биологиялық ерекшеліктерін салыстырмалы бағалау.
ҚР-ның негізгі аймақтарында асбұршақ, ноғатық, ноқат, майбұршақ агротехникасының (технологиясының негізгі элементтері) ерекшеліктері.
Тарау бойынша әдебиеттер
Бенц В.А. Горох. А-Ата, 1976.
Корягин Ю.Г. Соя. А-Ата, 1978.
Макашева Р.Х. Горох. Л., "Колос", 1973.
Можаев Н.И., Решновецкий С.Б. Зернобобовые в Кокчетавской области. Ж. Зерновое хозяйство, № 2, 1985.
Можаев Н.И., Решновецкий С.Б. Сроки посева чины посевной. Ж. Вестник с.-х. науки Казахстана, № 7, 1985.
Можаев Н.И. Решновецкий С.Б. Возделывание чины на семена. Ж. Зерновое хозяйство. № 3, 1986.
Орлов В.П. идр. Зернобобовые культуры в интенсивном земледелии. М., 1986.
Черноголовник В.П. Зернобобовые культуры и бобовые травы в Казахстане. А-Ата, 1960.
V - ТАРАУ. ТҮЙНЕК ЖЕМІСТЕР.
Картоп - картофель -solanum тапсырма
1. Тамыр жүйесі, сабақ, жапырақтар, жемістері мен гүлдерінің қүрылысына ерекше кеңіл аудара отырып картоп өсімдігінің морфологиялық ерекшеліктерін оқып-үйрену.
2. Картоптың көбейту тәсілдерін оқып-үйрену.
3. Картоп түйнегінің сыртқы және анатомиялық құрылысымен егжей-тегжейлі танысу, құрам бөліктерін сипаттап жазу және суретін салу.
4. Пайдалануга рұқсат етілген сорттарына шаруашылық-биологиялық сипаггама беру.
Картоп түйнегіндегі қүрғақ заттар мен крахмал мөлшерін әртүрлі тәсілдермен анықтауды үйрену.
Егін жинау алдындағы құрылымдық талдау және картоптың биологаялық өнімін анықтауды оқып-үйрену.
Суарылмайтын жөне суармалы жағдайларда картошың пәрменді өсіру технологаясын жасау.
Картоп Алқа тұқымдасына (Зоіапасеае), Зоіапит туыстығына жатады. Бұл туыстықтан егістікте көп тараған түрі мөдени картоп -8о1апит ШЬегозит. Өзінің таьбиғатына қарай қарастырылып отырған түр сабағы жыл сайын өліп қалатын көпжылдық түйнекті өсімдік, алайда оны егістікте біржылдық дақыл ретінде өсіреді. Оның бүкіл тіршілік циклі, түйнектердің өнуінен жаңа түйнектердің қалыптасуы мен пісуі, бір өсіп-жетілу (вегетациялық) кезеңінде өтеді. Оны вегетативті жолмен де, тұқымымен де көбейтуге болады.
Тұқымынан өсірілген картоп өсімдігі екі тұқым жарнағымен өскін және көптеген ұсақ тамыршаларымен ұрықтық тамыр қалыптастырады. Ұрықтық тамырмен қоса жер астында орналасқан сабақтың негізінде, оның түйіндерінде екіншілік тамыршалар да түзіледі.
Түйнегшен өсірілген өсімдік оның көзшелерінен (өркенінен) сабақ дамытады. Мұндай жағдайда ұрықтық тамыр түзілмейді, тек қана сабақ негізіндегі түйіндерден әдетте топталып, немесе үш-төртеуі бірігіп орналасқан екіншілік (түйін) тамырлары пайда болады. Сабақ негізіндегі түйіндерден (буындардан) горизонталь орналасқан жер асты өркендер-столондар тарайды, олардан кейіннен түйнекгер қалыптасады. Екі жағдайда да картоптың тамыр жүйесі шашақты түрде болады жөне топырақ бетіне таяу орналасқан, дегенмен жекелеген тамыршалар айтарлықтай тереңдікке дейін бойлайды.
Картоптьщ сабақтары шоптесін, үш немесе төртқырлы, сорты мен өсіру жағдайларына қарай биіктігі 50-80-180 см дейін өзгереді. Бір өсімдікте 3-6 жөне одан да көп сабақтар қалыптасады. Әрбір сабақтан ұзындығы 15-20 см 5-6 столондар дамиды. Столондар сабаққа ұқсап ездігінен тамырлана алады және ұштары жуандай келіп түйнектерге айналады. Түйнектер өсімдіктер үшін қорлық қоректік заттар, негізінен крахмал жинақталған орын болып табылады.Картоптың жапырақтары қарапайым, үзік дара қауырсынды-қиықты. Олар жапырақтың негізгі білігінде орналасқан бірнеше жүп бөліктерден, бөлікшелерден және төбесіндегі дара өте кіші бөлікшеден тұрады.
39-Картоп: 1- түйнектердің қарқынды есу кезеңіндегі өсімдік, 2-дамыған егін көгі кезеңіндвгі тұқым ескіні: 3- гүл шоғырлары, 4- гүлдер, 5- жапырақтар: (а)- сирек белікті шамалы тілінген, (б)- орташа тілінген, (в)- жиі бөлікті қатты тілінген: 6- жемістер, 7- тұқымдар (жоғарыда үлкейтілгендеоі)
Гүл шоғьфы ұзын гүл тұғырында орналасқан бірнеше (2-3, кейде 4) шиыршықтан түрады. Картоп сорттарының бөрі гүл шоғырын түзе бермейді.
Гүлдері қосжынысты, бірігіп өскен тостағанша жапырақша мен бес ақ, ашық-сары, көк, көкшіл немесе қызғылт күлгін түсті^ебден бірікпеген күлтеше жапырақшаларды біріктіреді.
Жемісі - шырынды жидек, көптеген түқымдардан түрады. Түқымдары үсақ жаншылған, ақ-сұр жөне сарғыш түсті, 1000 санының массасы 0,3-0,5 г. Түйнектің бетінде бүрандалы төртіппен орналасқан кезшелер (түр өзгерісіне үшыраған жапырақтар) болады, олар шныштық күйіндегі 2-3 бүршіктен қүралған. Түйнектің столонға бекіген жерін кіндік, ал оған қарама-қарсы жағын — төбесі деп атайды. Сортына қарай картоп түйнегі домалақ, сопақ, ұзынша-сопақ, домалақтау-сопақ болуы мүмкін. Тағамдық шаруашылықта көзшелері тайыз орналасқан домалақ түйнектер барынша құнды. Түйнектің сыртқы түсі ақ, сары, қызыл, қызғылт-күлгін болады, ал жұмсағының түсі-ақ, сарғыш, сары, күлгін.
Түйнектің анатомиялық қүрылысы сабаққа үқсас: оның ұзындық қимасында түтікті сақина шоғын көруге болады, ол түйнек бетіне таяу көзшелерге қарай орналасқан, түйнектің орта бөлігі барынша ылғалды өзекпен толтырылған, ол негізінен крахмал клеткаларынан тұрады; түйнектің сырты эпидермис түзетін перидерма қабатынан түрады.
Картоп өсімдігінің құрам бөліктері, түйнектердің пішіні мен анатомиялық құрылысы 39-40-суреттерде кескінделген.
40-сурет. Картоп: кең тараған сорттардың түйнектері мен гүл шоғырлары: 1-лорх; 2-приекульский ранний; З-Столовый 19; 4-Фаленкий; 5-Гатчинский; 6-ересек картоп түйнегінін, бой қимасы: а-төбелік бүршік, б-бүйір бүршігі,
в-кіндік, г-эпидермисі, д-қабық, е-түтікгішоктар, ж-езек.