Биоклиматтық көрсеткішттерді бағалау және нақты топырақ-климат жағдайларына байланысты дақылдардың және сорттардың өсіру мүмкіншілігі мен потенциалын анықтау. Тапсырма

1. Белгілі аймақтың биоклиматтық көрсеткіштерін бағалау өдістемесін меңгеру.

2. Аймақтың биоклиматтық бағалауын жүзеге асыруының негізгі көрсеткіштерін оқып үйрену жөне бүл көрсеткіііггердің негізгі параметрлері.

3. Белгілі топырақ-климат жағдайларында дақыддар мен сорггардың өсіру мүмкшшілігін және потенциалын бағалау өдістемесін меңгеру.

Өнімді бағдарламалауды іске асыру үшін шаруашылықтың биоклиматтық жағдайын бағалау өте қажет, бүл жағдайда маңызды деп келесі көрсеткіштерді есептеуге болады: түсетін жауын-шашьш мөлшері жөне олардың жыл бойы бөлінуі; орташа төуліктік температура жиынтығы; ауаның орташа тәуліктік температурасы 0°, +5°,+10°, ауысу күндері жөне бұл кезеңнің ұзақтығы; көкгемде-бірінші, күзде-сощы бозқырау түсетін күндері және аязсыз кезеіщің үзақтыгы; дақылдар мен сорттардың бүл көрсеткіштерге қоятьш талабы жөне тағы да басқа көрсеткіштер. Сонымен қатар тиімді қүнарлығы бойынша топырақты бағалау және осы көрсеткіш бойынша нақты мүмкін өнімді есептеу жатады. Қазақстанның орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері далалы және орманды-дадалы аймақтарда 250-ден 335 дейін, таулы аймақтарда 450-дан 560 мм дейін ауытқып, шөл аймақтарында 100-150 мм дейін төмендейді (16-кесте).

16-кесте* Қазақстанның бірқатар аудандарында түсетін орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері және онын жылы кезең айларында бөлінуі (мм)

Аудандары (пункттері)		Жылдық ылғал мөлшері		Оның ішінде жылы кезеңде (IV-X)					Оның ішінде айлар бойынша
								IV		V		VI	VII			VIII	IX	X
Петропавл		335		260				19		30		51	59			46	30	25
Қостанай		278		216				19		26		36	48			34	25	26
Арқалық		270		178				14		17		29	38			35	20	25
Көкшетау		281		227				15		29		42	53			37	28	28
Астана		302		210				17		24		40				34	24	24
Павлодар		247		177				13		24		32	34			36	19	19
Қарағанда		315		204				22		27		41	42			28	21	23
Орал		295		186				20		32		25	30			27	21	31
Семей		275		180				16		24		35	35			25	20	25
Өскемен		452		312				29		46		55	62			44	35	41
Қызыл-Орда		109		49				14		11		5	5			3	4	7
Шымкент		524		233				70		41		13	2			4	7	33
Тараз		287		154				44		36		21	9			6	8	30
Талды-Қорған		323		192				37		44		27	22			12	19	31
Алматы		560		369				90		90		54	36			24	27	48
17-кесте			+5°,+100,+15°-тан жоғары температура кезеңдеріндегі орташа тәуліктік температура жиынтығы
Аудандар			Температура жиынтығы "С, жоғары
пункттер			0и			+5и	+ 10°				+ 15°
Петропавл			2415			2342	2081				1513
Қостанай			2665			2597	2359				1860
Арқалық			2842			2780	2552				2094
Көкшетау			2571			2492	2241				1681
Астана			2602			2526	2295				1756
Павлодар			2796			2725	2486				1979
Қарағанда			2654			2577	2343				1800
Орал			3140			3053	2821				2375
Семей			2789			2713	2442				1935
Өскемен			2629			2538	2275				1755
Қызыл-Орда			3950			3876	3647				3240
Шымкент			4511			4385	4065				3527
Тараз			3840			3760	3506				2960
Талды-Қорған			3526			3448	3173				2597
Алматы			3760			3674	3411				2826

'Ескерту: 16-23 кесте "Справочник агронома" Кайнар. А-Ата, 1985 кітабында мазмүндалған жадығаттар бойынша құрастырылған.Кестеде түсетін жауын-шашын мөлшерінің жыдцық кезеңдері мен айлары бойышпа көпжылдық орташа көрсеткіштері келтірілген, ол дақылдардың өсу-даму кезеңінде ылғалмен қамтамасыз етілуін бағалауға мүмкіншілік береді.

Республикамыздың солтүстік облыстарында 0°С жоғары температура жиынтығы 2415°-тен 2800°-қа дейін ауытқиды және оңгүстікте 3526°-тен 4511°-қа дейін, +5°С жоғары тиісінше 2300-2700°С және 3400-4400°С жөне +10°С жоғары 2080-2400°С жөне 3200-4065°С (17-кесте).

Ауылшаруашылық дақылдарының жылуға қажеттілігін салыстыра отырып өртүрлі пісу тобына жататын дақылдар мен сорттарды өсіру мүмкіншілігіне қорытынды жасауға болады.

18-кесте 55 ендік градусында ауылшаруашылық дақылдарының өсіп-даму кезеңінде жылуға қажеттілігі

Дақылдар	Сорт, буданның пісу тобы	Белсенді температура жиынтығы, °С
Жаздық бидай	ерте пісетін	1200-1400
(жұмсақ)	орташа пісетін	1300-1500
	кеш пісетін	1450-1700
Жаздық бидай	орташа пісетін	1400-1500
(қатш)	орташа пісетін	1500-1600
	кеш шсетш	1600-1700
Арпа	ерте пісетін	950-1250
	орташа пісетін	1200-1350 -
	кеш пісетін	1300-1450
Сұлы	ерте пісетін	1000-1250
	орташа пісетін	1250-1450
	кеш пісетін	1400-1550_,
Тары	ерте пісетін	1400-1570
	орташа пісетін	1600-1675
	кеш пісетш	1700-1875
Қарақұмық	ерте пісетін	1200
	орташа шсетш	1300
	кеш пісетін	1400
Жүгері*	ерте шсетш	2200
	орташа шсетш	2600
	кеш тсетін	2900-3000
Шай жүгері	ерте пісетін	2000-2200
	орташа пісетін	2500
	кеш пісетін	3000
Күнбағыс	ерте пісетін	1850
	орташа пісетін	2000
	кеш пісетін	2300
Мақта	өте ерте шсетш	2900
	ерте пісетін	3100
	орташа пісетін	3400
	орташа кеш пісетін	3600
	кеш пісетін	4000
Май бұршақ	өте ерте шсетін	1700-1900
	орташа пісетін	2500-2800
	кеш пісетін	3000-3200

Сорттардың пісу тобына байланысты белсенді температура жиынтығының қажеттілігі (астықтьщ І-тобына +5°С жоғары) 950 градустан 1700°-қа дейін ауытқиды (18-кесте), ал жылу сүйгіш, дақылдарға белсенді жиьнтық температурасы +10°С-тан жоғары басталатьшдар, ал мақтаға +15°С-тан жоғарыларға тиісінше 2200-3000 С жене 2900-4000°С.

Көпжылдық мал азықтық дақылдарды жемшөпке шабьшмалы пісу кезеңіне дейінгі (масақтану, бүрлену-гүлдену) қажетті белсеңці температура жиынтығы (+5° жоғары) 700-ден 900° дейін, тұқымның толық пісуіне дейін 1100-1500°С, біржылдық шөптерде (судан шөбі, итқонақ) тиісінше 1100-1200°С жөне 1600-1800°С (19-кесте).

19-кесте Көпжылдық шөптерді жем-шөпке және тұқымға өсіргенде өсіп-даму кезеңіндегі жылуға қажеттілігі

Дақылдар	Өсіргендегі белсенді температура жиынтығы
	жемшөшсе	тұқымға
Жоңышқа	800-890	1200-1500
Эспарцет	650-800	1100-1200
Түйе жоңышқа	750-900	1200-1400
Еркекшөп	700-750	1200-1300
Қылтықсыз арпабас	800-900	1200-1400
Судан шөбі _,	110-1200	1800-2200
Итқонақ	110-1200	1600-1800
Рапс	500-600	950-1100

Соңдықтан өр түрлі пісу тобындағы дақылдардың, сорттардың, будаңцардың жылуға (белсенді температура жиынтығы) қажеттілігін және осы факгор мен қамтамасыз етілуін салыстыра отырып, осы дақылдар мен сорттардың нақты жағдайда есіру мүмкіншілігін бағалауға болады.

Бірақ мұнда тәулік температурасы 0°С, +5°С, +10°С, +15°С ауысуы жөне осы температуралардың ұзақтық кезеңін есептеу қажет. Көктемде тәулік температурасы +5° асқанда жылуға қажетсінуі жоғары емес дақылдардың жөне көпжылдық шөптердің егін көгі өсіп шығады, 10°С-тан жоғары температураларда жылы сүйгіш дақылдардың тұқымдары өніп шығады.

Солтүстік Қазақстан облыстарында орташа тәуліктік температура +5°С-тан ауысуы кектемде сәуір айының екінші жартысында басталады, ал осы көрсеткіштің күзде ауысуы қазан айының 1-ші онкүндігінде және 160-170 тәулік құрастырады, 10°С ауысуы-мамыр айының 1-ші онкүвдігінде (20-кесте).Республикамызда онтүстік облыстарында температура + 5С ауысуы солтүстік аймаққа қарағанда бір ай бұрын өтеді наурыз айының екінші жартысында, ал күзде қазан айының соныңда қараша айының басында және орташа 208 ө 244 тәулік қалыптасады, ол 50-80 тәулік көбірек, +10 С жоғары температура кезенінің ұзақтығы солтүстікте 130-140 тәулік, онтүстікте 170-200 тәулік құрайды, ол нақты аймақта тиісті дақылдар тобын өсіру мүмкіншілігіне қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

20 кете Ауаның орташа тәулік температурасы 0, +5,+10,+15 С- тан ауысу күндері және ауа температурасы сол шектен жоғары күндер саны

Пункг		+5°	+Ю"	+15°
Петропавл	11/ІУ	23/1Ү	9/У	2/Щ
	22/Х	5/Х	17/1 X	28/УІП
	193	164	130	86
Қостанай	9/IV	20/IV	4/\	26/'V
	25/X	8/Х	21/IX	4/IX
	198	174	145	105
Арқалық	8/ IV	18/ IV	1/У	23/V
	24/X	10/X	24/IX	6/IX
	198	174	145	105
Көкшетау	9/IV	21/IV	6/Ү	29/V
	25/X	8/Х	21/IX	31/VIII
	198	169	137	93
Астана	10/IV	22/IV	5/У	28/V
	24/X	7/Х	20/IX	1/ІХ
	-196	167	137	95
Павлодар	7/IV	19/IV	4/Ү	25/V
	25/IX	11/Х	25/IX	5/IX
	200	174	143	102
Қарағанда	7/IV	20/IV	4/\	28/V
	25/X	8/Х	22/IX	3/ІХ
	200	170	140	97
Орал	2/IV	13/IV	27/IV	5/Ү
	2/Х	16/X	28/ІХ	11/IX
	213	185	153	118
Семей	5/IV	18/IV	4/У	24/V
	27/X	12/X	23/IX	3/ІХх
	204	176	141	101
Өскемен	6/IV	20/1^	7/Ү	28/V
	28/X	12/X	21/IX	1/ IX
	204	174	136	95

Биоклиматтық потенциалды бағалауда гидротермиалық коэффициешті есептеу керек (ГТК), ол жер аумағыньщ (территорріяның) ылғалдылығын білдіретін көрсеткіш болып табылады. Г.Т. Селянинов бойынша ГТК орташа төуліктік ауа температурасы 10°С-тан жоғары кезеңнің жауын-шашын жиынтығы (г) мм, сол уақыттағы он рет азайтылған температура жиышығына (I) қатынасы, яғни ГТК-ны ауылшаруашылық дақылдарының өртүрлі аймақтарда ылғалмен қамтамасыз етілуін анықтау үшін ауылшаруашылық климаттың бағалауына қолданады: ГТК неғұрлым төмен болса қуаңшылық соғұрлым қатты және 1-ден төмен көрсеткіш климатгың қуаңшылығьш дөлелдейді. Республикамыздъң аймақтарында өсіп-даму кезеңівдегі орташа керсеткіштері: орманды дала жөне далалы аймақта 0,8-0,9, құрғақ дала жөне шөлейтге 0,3-0,6, шөлде 0,1-0,2-ден келмек. ГГК-ны өсіп-даму кезеңінің жеке бір бөлігіне де есептеуге болады:ГТК<0,4 қуаңшылықтың ете қатты белгісі, ГТК=0,4-0,5-қатгы, ГТК-0,6-қуаңшылықтың орташа белгісі.

Дақылдардың өсіп-даму кезеңі, әсіресе жылу сүйгіштердің аймақтың белсенді температура жиынтығы мен қамтамасыз етілуімен ғана емес жөне аязсыз кезеңнің ұзақтығымен, дақылдардың бозқырауға төзімділігімен де шектеледі.

Республикамыздың солтүстік облыстарывда көкгемнің соңғы бозқьфау түсетін орташа күндері 15-22 мамыр, ал кейбір жылдары соңғы бозқыраулар осы аудавдарда 10-15 және 22 маусымда да болуы мүмкін (21-кесте), ал оңтүстік аймақтарда көктемгі бозқьфаудың орташа күндері сөуір айының екішпі жартысында түседі.

21-кесте Бірінші және соңғы бозқырау түсетін күңдері және аязсыз кезеңнің ұзақтығы

Пункт	Соңғы	бозқыраудың түсетін күні		Алғашқы бозқыраудьң түсетін күні			Аязсыз кезеңнің ұзақтығы, тәулік
	орташа	өте ерте	өте кеш кеш	орташа	өте ерте	өте кеш	орташа	ең азы	ең көбі
Петропавл	18/У	16/ІУ	11/УІ	20/ІХ	19	8/Х	124	88	169
Қостанай	21/У	8/У	13 /VI	16/ІХ	25/УІІІ	6/Х	117	84	144
Арқалық	5/У	20/Ұ	28/У	21/ІХ	7/ІХ	10/Х	138	112	160
Көкшетау	22/У	27/ІУ	22/УІ	20/ІХ	25/УІІІ	12/Х	120	78	147
Астана	15/У	21/ІУ	10/ҮІ	16/ІХ	25/УІП	6/Х	123	86	156
Павлодар	13/У	17/ІУ	13/У	21/К	4/ІХ	14А	130	107	166
Қарағанды	18/У	23/ГУ	13/УІ	21/ІХ	26/УШ	9/Х	125	88	157
Орал	6/У	3/Г/	ь 10/УІ	28/ІХ	4/ІХ	22/Х	144	114	177
Семей	18/Ұ	-	-	12/ІХ	-	-	116	-	-
Өскемен	14/Ү	16/ІУ	26/У	18/ІХ	26/УІІІ	10/Х	126	92	-
Қызыл-Орда	13/ІУ	4/ІУ	12/IX	16/Х	-	-	173	-	-
Шымкент	9/IV	29/И	13/У	16/Х	18/ІХ	15/ХІ	189	152	244
Тараз	22ДУ	24/ПІ	30/У	1/Х	6/ГХ	7/ХІ	161	114	211
Талды-Қорған	3/ІУ	20/ IV	30/У	30/IX	16/ІХ	19/Х	149	117	178
Алматы	18/ІҮ	22/ІП	30/У	14/У	23/ІХ	3/ХІ	176	118	214

Күзгі бозқыраудың орташа түсетін күндері солтүстік аудандарда-қыркүйек айының 2-піі онкүндігі, бірақ кейбір жылдары тамыз айының 2-ші онкүндігіңце де болуы мүмкін. Бұған байланысты аязсыз кезеңнің ұзақтығы 80-тәуліктен 150 тәулікке дейін ауытқиды, ал оңгүстікге 114-115-тен 180-240 төулікке дейін.

Сөйтіп, аймақтың биоклиматтық жағдайьн толықтырьп бағалау үшін аязсыз кезеңці есептеу қажет немесе көкгемгі жөне күзгі бозқыраудың орташа күндерін, сонымен қатар өсімдікгердің өр түрлі өсіп-даму кезендерінің бозқырауға төзімділігін ескерген жөн.

Егін көгі кезеңінде бозқырауға ең төзімділері-көпжылдық шөитер-қылтықсыз арпабас, еркекшөп, жоңьшқа, эспарцет және т.б., дөнді дақылдар-бидай, сұлы, арпа, асбүршақ (22-кесте), егін көгі немесе қайта көкгеу кезеңінде (көп жылдық шөптер) тиісінше 9-20° жөне —7-10° бозқырауды көтереді. Гүлдену

жэне пісу кезеңцеріңце олардың төзщцілігі -1-2°-тан 4°С-қа дейін төмендейді. Бозқырауға төзімсіздер - жүгері, тары, судан шөбі, шай жүгері, итқонақ, қонақтары. Егін когі кезеңінде 2-3°-қа дейін бозқырауды көтереді, өте қатты бозқырау оларды қүртады. Мақта, күріш, қарақұмық шамалы бозқырауға да (-0,5-1 С)өте сезімтал.

22-кесте Ауылшаруашылық дақылдарының әртүрлі өсіп-даму кезеңдерінде бозқырауға төзімділігі (температура °С өсімдіктер үстіндегі деңгейде)

Дақылдар	Алғаш зақымдалғаны және бірен-саран опат болған өсімдіктер кезеңі			Көбінесс опат болған өсімдікгер кезең
	егін көгі	гүлдену	пісу(сүттсне)	егін көгі	гүлдену	Пісу сүтте-
Өте төзімділер
Жаздық бидай	-9-10	-1-2	-2-4	-10-12	-2	-4
Арпа, сұлы	-8-9	-1-2	-2-4	-10-12	-2	-4
Асбұршақ,ноғатық	-7-8	-2-3	-2-3	-8-10	-3	-4
Жоңышқа	-5-9			-8-10
Эспарцеттеу жоңышқа	-10-12			-12-14
Еркекшөп қылтықсыз арпабас, бидайық	-18-20			-20
Төзімділер
Жаздық сиыржоңышқа	-6-7	-3	-2-4	-8	-3-4		-4
Ноқат	-6-7	-2-3	-2-3	-8	-3		-3-4
Күнбагас	-5-6	-3	-2-3	-7-8	-3		-3
Мақсары	,6-7	-2-3	_з	-8	-3		-4
Ақ қыша	-6-7	-2-3	-3	-8	-3		-4
Қант қызылшасы	-6-7	-2-3	-	-8	-3
		Орташа төзімділер
Май бұршақ	-3-4	-2	-2-3	-4	-2		-3
		Шамалы төзімділер
Жүгері, тары, судан шебі, шай жүгері, итқонақ, қонақтары	-2-3	-1-2	-2-3	-3	-2		-3
		Төзімсіздер
Қарақұмық	-1-2		-1,5	-2	-1		-2
Мақта	-0,5-1	-0,5-1	-1	-1 '	-1		-1-2
Күріш	-0,5-1 1	1 0,5	-	-1	-0,5		-
*Ескерту. Жер бетінен (топырақтың) 2 м биік деңгейде орнатылған метеорологиялық бұдан да тиісті минимальды температура 3-4° жоғары болуы мүмкін.

Орташа теулік температурасының 0 ,+5,+10,+15 С ауысуын дақылдардың себу мерзімін анықтауға да есептеу керек. Егер суыққа төзімді дақылдардың - көпжылдық шептердің (жоңышқа, түйе жоңышқа, эспарцет, еркекшөп, қылтықсыз арпабас жөне т.б.); дөнді дақылдардың: (бидай, сұлы, арпа), дәнді бүршақ дақылдарының-(асбүршақ, ноқат, ноғатық) тұқымдары 2-3°С өне бастайды, +5-6°С егін кегін алуға болады, ал жылу сүйгіш дақыддарда (жүгері, шай жүгері, тары, судан шөбі, итқонақ, қонақтары, май бүршақ, қара құмық) түқымның алғашқы өсіп-өну температурасы 8-10 , күріш пен мақтада-10-15°С (23-кесте). Тұқымның сіңіру терендігінде топырақтың орташа тәуліктік ең аз температурасы 10-12° болу керек. Күріш пен мақтаға тиісінше 14-15 және 16-18 С қажет.Топырақтың тиімді құнарлығын бағалау жөне дақылдың нақты мүмкін өнімін (НМӨ) осы көрсеткіш бойынша бетте мазмүвдалған

өдістемеге сүйене отырып есептеуге болады. 23-кесте Жылу сүйгіш дакылдардың себу мерзіміндегі топырақтың оңтайлы орташа тәуліктік температурасы,"ұ

Дақылдар	Тұқымның өсіп-өнуінің бастапқы температурасы	Тұқымның сіңіру тереңдігіне себуге болатындағы -топырақтың орташа тәуліктік температурасы
Жүгері, тары, судан шөбі, итқонақ, қонақтары	+8,+10	+10,+12
Күріш	+ 10,+13	+ 14,+15
Қарақұмық	+5,+8	+10,4-12
Май бұршақ	+8,+10	+ 10,+12
Мақта	+Ю.+15	+16,+18

Бақылау сұрақтары

1. Ауылшаруашылық дақыдцарының, сортгардың "Биоклиматтық көрсеткіші" жөне биоклиматтық потенциалы туралы түсінік.

2. Республикамыздың әртүрлі аймақтарындағы 0, +5, + 10, +15°-тан ауысуы, орташа тәулік температурасы орташа күндері және корсетілген деңгейінің жоғары температура жиынтығы.

3. Әр түрлі пісу тобына жататын негізгі ауылшаруашылық дақылдарының жылута қажетсінуі және Республикамыздың әртүрлі топырақ-климат аймақтарында өсіп-даму кезеңівдегі жылу мен қамтамасыз етілуі ?

4. Көктемгі кеш жөне күзгі ерте бозқырау түсетін мүмкіншілігінің орташа күндері жөне Республикамыздың эртүрлі облыстарындағы аязсыз кезеңнің үзақтығы ?

5. Негізгі ауылшаруашылық дақылдарының әртүрлі өсіп- даму кезеңіндегі бозқырауға төзімділігі қавдай ?

6. Қазақстанның ауылшаруашылық облыстарының негізгі параметрлері бойынша биоклиматтық потенциалдың жалпы бағасы жэне оларда әр түрлі топты ауылшаруашылық дақылдар мен сорттарды өсіру мүмкіншілігі ?

7. ГТК нені сипаттайды (Селянинов Г.Т. бойынша) ГТК- ны есептеу өдістемесі жөне ҚР әр түрлі топырақ-климат аймақтарында олардың көрсеткіштері.