I тарау. Тұқымтану

Қазақстан Республикасында соңғы жылдары дөнді дақыддардан тек қана түқымға жыл сайын 1,8-1,9 млн т пайдаланылды, ал солтүстік облыстардың ірі шаруашылықтарында — 2,0-2,5 мың т және одан да көп мөлшерде тұқым себілуде.

Тұқымның себу сапасынан айтарлықтай деңгейде дақылдардың өнімі өзгереді, сондықтан оның сапасына бақылау маңызды рөл атқарады. Тұқымдық бақылау өрбір өкімшілік ауданда болатын Мемлекетгһс түқым инспекцияларымен жүзеге асырыладьі.,

ТАПСЫРМА

1. Тұқымтану түсініктері мен үлгілерді сұрыптаудың өдістемесін меңгеру.

2. Тұқымның себу сапасын анықтаудың едістемесін меңгеру.

3. Себу жарамдылығы мен түқымның себу мелшерін есептеуді үйрену.

4. Тұқым сапасына қүжаттар дайьшдауды үйрену.

і Тұқымның себу сапасының көрсеткіштеріне оның тазалығы, өну энергиясы мен лабораториялық өнгіштігі, тіршілікке қабілеттілігі, ылғалдылығы, 1000 түқымның массасы, аурулар мен залалдануы және зиянкестермен қоныстануы т.б. жатады. Негізінен лабораториялық өнгіштігі мен физикалық тазалығына, сонымен қатар басқа дақылдар мен арамшөптер тұқымдарының саньш қоса есептегендегі қоспалар мөлшеріне қарай тұқымдық материал дақылға байланысты үш, немесе екі класка бөлінеді. Стаңцарттардың талаптарьша сөйкес келмейтін тұқымдар кондициялы емес деп есептеледі жөне себуге рұқсат етілмейді.

Тұқымның себу сапасын оны сақтауға құйғаннан кейін және себуден бір ай бұрын шаруашылықтарда себуге дайывдалған тұқым топтарынан МСТ 12036-85 талаптарына сәйкес сұрыпталған орташа үлгілер бойынша анықтайды. Орташа үлгілерді агроном немесе сүрыптауға бөліжен өкіл сұрыптап алады,

Лабораториялық немесе практикалық сабақтарда студенттер біріктірілген және орташа үлгілерді сұрыптайды, себудің сапа көрсеткіштерін анықтаудың өдістемелерін меңгереді, тұқымның себу жарамдылығын жөне мөлшерін есептейді, тұқымның себу сапасына құжаттар дайындауды үйренеді. Алайда ол үшін әуелі түқымдық негізгі түсініктермен танысқан жөн.

Тұқым тобы - бір құжатпен куәлендірілген біртекті тұқым сапасының (бір дақыл мен сорттың, бір репродукция мен сорт тазалығының категориясы, бір жылдағы өнімнің) кез-келген мөлшері.

Бақылаудың бір өлшемі (бақылау бірлігі) - бір біріктірілген үлгі сұрыптап, тұқым сапасын анықтайтын жекелеген тұқым тобының немесе оның белігінің шекті мөлшері.

Біріктірілген үлгі - тұқым тобынан, немесе оның бір бөлігінен (бақылау бірлігінен) сұрыптап алыиған барлық нүктелік үлгілер жиынтығы.

Нүктелік үлгі - біріктірілген үлгіні құрастыру үшін тұқым тобынан, немесе бақылау бірлігінен бір қимылмен алынған тұқымның шамалы бөлігі.

Орташа үлгі — себу сапасының нақты көрсеткіштерін анықтау үшін сүрыпталған біріктірілген үлгінің бір белігі.

Тұқым шөкімі (навескасы) — орташа үлгінің белгілі бір бөлігі. Оның массасы талдау түріне (тұқым тазалығын немесе ылғалдылығын анықтау үшін т.б.) байланысты өзгереді.

МСТ талаптарына сөйкес тұқымның себу сапасьш белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын тұқым тобының, немесе оның бір бөлігінен орташа үлгіні сұрыптау жолымен анықтайды. Бүкіл тұқым тобын (немесе бақьшау бірлігін) сипаттайтын орташа үлгіні сұрыптау нүктелік үлгі алу жөне біріктіріжен үлгі қалыптастыру арқылы жүзеге асырылады, ал соңынан біріктірілген үлгіден орташа үлгі бөлінеді. Ол үшін конус төрізді, цшшндрлі жөне қаптардан сүрыптайтьш қуыс бүрғы қодданылады. Енді үйінді түрінде жөне қаптарда сақталған тұқым топтарынан орташа үлгі сұрыптаудың әдістемесін қарастырайық.