Түйнектердің бағалау тәсілдері

Шаруашылық бағыты мен пайдалануына қарай сорттары асханалық, техникалық, мал-азықтық және әмбебап топтарына бөлінеді. Өсіп-жетілу кезеңінің ұзақтығына байланысты ерте пісетін (70-80 тәулік), ортадан ерте (80-90), орташа мерзімде (90-100), ортадан кеш (100-120) жөне кеш пісетін (120 тәуліктен артық) картоп сорттары ажыратылады.

Түйнектердің бағалау тәсілдері

Картоптың шаруашылық қүндылығы оның сорттарын ертүрлі бағытта жөне мақсатқа пайдалану мүмкіндігі. Техникалық қайта өндеу шараларын жақсарту жөне жеңілдету көп жағдайда түйнектің химиялық құрамына тәуедді. Түйнектердегі құрғақ заттардың мөлшері және олардың басты құрамдас бөлігі-крахмалдың маңызы зор.

Зауыттық өңдеуде крахмалдың орны ерекше. Түйнектердегі крахмал мөлшері тұрақты емес (10-22%). Бір сорттың бір өлшем түйнегіңде өсіру орны мен жағдайларьша қарай өртүрлі мөлшерде құрғақ зат пен крахмал болады.

Картоп түйнегіңцегі құрғақ зат пен крахмалдың пайыз (%) мөлшерін тікелей төсілмен анықтаудың біраз қиындықтары бар және ұзақтығымен ерекшленеді. Сондықтан зауыт тәжірибесінде аса дөл болмағанмен есесіне тез нөтиже беретін жанама төсіддер қолданылады. Картоп түйнегі құрғақ заттар мен судан тұрады: түйнектерде су көп жөне құрғақ затгар аз болған сайын олардың меншікті массасы судың меншікті массасына жақын болады. Керісінше, түйнектерде неғұрлым құрғақ заттар көп болса (және су аз болса) солғүрлым олардың меншікті массасыньщ айырмашылығы судың меншікті массасынан арта түседі. Осыған сөйкес, картоп түйнегіндегі қүрғақ заттарды анықтау түйнектің меншікті массасымен ондаш кұрғақ затгар арасьтдагы байланысқа негізделген.

Түйнектің меншікті массасы бойынша крахмал мөлшерін анықтау. Картоптың меншікті массасын өлшенген көлемдегі картоя массасының судың массасына қатынасымен анықтайды. Егер картотъщ ауадағы массасы А тең, ал сол суға батырылған картоптыц массасы В тең болса, овда А-В айырмашылығы ығыстырылған судьщ массасын құрайды, өйткені суға батырылған кез келген дене ығыстырылған судың көлшіне Тең ӨЗІНІҢ массасын жогалтады. Соңдыктам ха/хттыяе меяоігікгі шссасын мына анықтама бойынша есептейдІ:

М_т = А:(А-В)

Картоп түйнегінің меншікті массасын біле отырып, анықтамалық кесте бойынша құрғақ заттар мөлшерін анықтайды

Картоп түйнегіндегі крахмал мөлшері мен менішмі массасы соған жақын қанітарды анықтау үшін құрғақ заттардьщ құрамына кіретін клечатка, түз; ақсыл (белок) жөне органикалық қышқыдцарға түзету енгізу қажет. Бұл түзетуді табылған барлық құрғақ заттар мөлшерінен 7,252 коэффициентін шегеру жолымен есептейді. Осшайша крахмал санын басқаша айтқанда крахмал мен қанттардьщ жиынтық массасын анықтайды.

Картопта крахмал дәндері түрінде болатын крахмаддың нақты мөлшерін анықтау үшін крахмал санынан шамамен 1,5% тең қант мөлшерін шегерген дұрыс.

Табылған меншікті массасы бойынша картоп түйнегіндегі құрғақ заттар мен крахмал санын анықтамалық кестенің көмегімен анықтайды.

Бұл кестені пайдалану және соның көмегімен құрғақ заттар мен крахмал санын анықтау суға батырылған 5000 г картоп түйнегінің массасын керсететін қосымша сандар бағанасымен (1) жеңілдей түседі. Жоғарыда келтірілген анықтамада А шамасы түрақты, өзгермелі тек В деп есептесек, онда картоп түйнектерінің меншікті массасы В шамасына сөйкес өзгереді (су астындағы массасы). 5000 г картоп түйнегін талдауға алуды әдетке айналдырғанда крахмал санын су асгаңцағы картоп түйнегінің массасымен табуға болады. Сонымен, меншікгі массаны есептеудің қажеті болмайды, ол да кестеде келтірілген.

'Майсурян Н.А. Практикум по растениеводству. М., "Колос", 1970.Крахмал санын кестесіз-ақ, дәлділігі төменірек болса да мына анықтамамен есептеуге болады:

(В-90): 20

мұнда В — 5000 г картоп түйнегінің су астындағы массасы (г). АйталыҚ 5000 г картоптың су астындағы массасы 470 г. мүвдай жағдайда крахмал саны келтірілген анықтама бойынша (470-90):20=380:20=19 тең. Кестеге сөйкес 470 санының қарсысында (1-бағана) шындығында 19,027 крахмал санын көреміз.

Кестені қүру айтарлықтай қарапайым жене ешқандай түсініктеме берудің қажеті жоқ.

Крахмал мөлшерін түйнектермен ығыстырылган суды олшеу жолымен анықтау. Бүл төсілмен картоптың мешпікті массасьш (тығыздығын) анықтау үшін екі қарапайым қүрылымды пайдалануға болады: 4-5 л сиымдылықтағы шыны сауыт пен ортасына үшкір ине бекітілген майыспайтын метал пластинкасы. Пластинканы үшкірін төмен қаратып шыны сауыттың (сосудтың) жоғарғы шеттеріне орналастырады. Сауытқа жылылығы 17,5°С суды деңгейі иненің үшкір үшына түйіскенше құяды. Соңынан суды күні бүрын дайындалған таза, өрі өлшенген ыдысқа қотарады; сауытқа Ікг жуылган қүрғақ картоп түйнекгерін салады да осыған дейін басқа ыдысқа қүйылған (қотарылған) суды қайтадан иненің ұшына түйіскенше құяды. Артық қалған судың орнын картоп басады жөне оның көлемі 1/кг картопқа тең. Қалған суды өлшеп, картоп көлеміне тең массасын анықтайды. Осыдан тадданған картоптың меншікті массасын анықтайды.

Егер қүрғақ картоптың массасы 1000 г, қалған судың салмағы 910 г тең болса, онда картоіггың меншікгі массасы 1000:910=1,098 тең. Мұндай меншікті массаға кесте бойьшша крахмал саны 17,979 сэйкес келеді.

Крахмалды ареометрдің көмегімен анықтау. Бүл төсілде түз ертіңдісінің тығыздығы пайдаланьшады. Ол үшін ас түзының жоғары концентрациялы ертіндісі дайындалады да оған 1 кг жуылған жөне сүртілген картоп түйнектерін салады. Әуелі түйнектер ертіндінің бетінде қалқып жүреді, соңынан үстіне түйнектердің негізгі массасы ертіндінің ортасьшда қалқып жүретін дөрежеге дейін су қүйып отырады (түйнектердің азғантай бөлігі ғана ертінді бетілде қалғанша). Кейіннен ареометрдің көмегімен ертіндінің тығыздығы мен крахмал мөлшері есептеледі.

Крахмалды ВП-5 картоп таразысының көмегімен анықтау. Бүл төсіл алғашқыларға қарағанда дәлірек, түйнекгердегі крахмал мөлшері 10-30% деңгейінде болғанда анықтау қателігі 0,05-0,1%-тен аспайды. Мұнда 5 кг жуылған картоп пен комната температурасыңцағы таза су алынады, аталған таразыны пайдаланудың ережесін сақтай отырып крахмал мөлшерін анықтайды, крахмалды анықтаумен қатар ВП-5 таразысында түйнектердің ластануын анықтайды.

Түйнектерге құрылымдық талдау. Картопты жинау алдында өнімдегі өртүрлі іріліктегі түйнектердің ара қатынасын анықтау үшін оларға құрылымдық талдау жүргізіледі. Бір мерзімде товарлы жене тұқымдық түйнекгердің шығымы да анықталады. Құрылымдық талдау көрсеткіштері бойынша жинау алдывдағы биологаялық өнім мөлшері есептеледі.

1. Танаптың диагоналімен жүріп отырып белгілі қашықтық сайын картоп бұталары (20-дан кем емес) қазылып алынады;

2. Танаптың диагоналі бойында кем дегенде уш жерден ұзьшдығы 14,3 м (7,15 м алса да болады) қатардағы бұталарды санап, соңынан қазып алады. Екі өдісте да қазылып алынған картоп туйнектерін құрылымдылық талдау жолымен 3 фракцияға (іріяігіне қарай) - ірі (80 г жоғары), орташа (80-30 г) жөне ұсақ (30 г төмен) — бөледі. Әрбір фракцияны жеке-жеке есептеп өлшейді, товарлы және тұқымдық түйнектердің шығымын анықтайды. Нөтижелерін қосымшанъщ 9- кестесіне жазады.

Құрылымдық талдау нөтижелеріне суйене отьфьш еіін жинау алдындағы биологиялық өнімді мына екі тэсілдің бірін пайдаланып іске асыруға болады:

1. Белгілі бір қоректену алаңы бойынша 1 га егістіктегі картоп бұталарыньзд санын есептейді, немесе

2. 14,3 м қатардагы (немесе 10 шаршы м) картоп бұталарының саны арқылы 1 га егістікке келетін барлық буталар анықталады. Соңынан табылған саңдық мөндерді бір бұтадан алынған орташа картоп массасына көбейтіп, тиісті биологиялық өнімді табады. Осыған қоса, жалпы биологиялық өнімнен отырғызуға жұмсалған тұқымды шығару жолымен таза биологиялық өнім анықталады, тауарлы және тұқымдық түйнектер өнімі де есептеледі (қосымшаның 10-кестесі).

Картоп өсірудің операциялық технологаясы технологаялық картаньщ негізі бола отырып, барлық агротехникалық шаралар мен тәсілдерді технологиялық жүйеде өткізуді қарастырады.

Пайдалануға рұқсат етілген асханалық бағыттағы картоп сорттары. Ерте пісетіндер:

Весна - тұраралық будандастыру төсілімен топтың генетика бөлімшесінің тірек бекетімен іпығарылған, Мол өнімді, ауруларға тезімді сорт. Түйнекгері ашық-қызғылт түсі. Ұзынша сопақ пішіңці ұсақ көзшелері бар, жүмсағы ақ, дөмдік сапасы қанағаттанарлық, крахмалдығы орташа, сақталуы жақсы сорт 1982(9).

Приекульский ранний. Сортаралық шағылыстыру төсілімен Приекуль генетикалық тожірибе станциясында шығарылған. Өте ерте пісетін сорт. Мол өнімді, ауруларға әлсіз тезімді. Түйнектері ақ түсті, ұсақ көзшелері бар-домалақтау-сопақ піщінді, жумсага ақ. крахмалдығы ортадан төмен, дәмдік сапасы жақсы, сақталуы қанағаттанарлық. 1962 (1,5,6,8,10,12,13).

Кокшетауский ранний, 1993 (2,6,7,12). Просвиг, 1995 (1,9). Секура, 1999 (3). Фреско, 1996 (1,9). Ярла, 1996 (3,11).

Ортадан ерте лісетіндер:

Невский. Солтүстік-батыс АПІҒЗИ сортаралық шағылыстыру арқылы шығарған. Жоғары өнімді пөрменді типтегі сорт. Саңырауқұлақ, бактериялық ауруларға төзімді. Түйнектері ақ түсті ұсақ көзшелері бар домалақтау-сопақ пішінді, крахмалдығы орташа. Дөмдік сапасы мен сақталуы жақсы. 1987 (1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13).

Шортандинский. Қазақ АШҒЗИ мен Қазақтың картоп шаруашылығы ғылыми-зерттеу инстшутында клондық сүрыптау өдісімен шығарылған. Өнімі ортадан жоғары, аурулармен әлсіз заладданады, қуаңшылыққа төзімділігімен ерекшеленеді. Түйнектері ақ, домалақ пішінді, көзшелері орташа тереңцікте, жүмсағы ақ түсті. Түйнектердің крахмалдығы орташа дөмдік сапасы мен сақталуы жақсы. 1977 (1,3,4,5,9,12).

Анриа, 1996 (3); Акколь, (12); Никита, 1996 (3,9); Розара, 2001 (3); Романо, 1997 (4); Санте, 1996 (3); Тамаша, 1996 (3,7); Тениз, 2000 (5,8); Эскорт, 1996 (1,9).