Тапсырма

1. Өнімділік құрылымының негізгі элементтерін анықтау.

1. Егістік құрылым бойынш НМӨ есептеу жөне тиісті қорытындылар жасау.

Егістіктің бір өлшем алаңынан алынатын орташа өнімді өнімділік деп есептейді. Дөнді дақылдардың өнімділігі танаптағы тамырда тұрған өсімдіктердің негізгі көрсеткіштері (өнімділік құлымының элементтері)-бір өлшем алаңдағы өсімдіктер саны мен олардың өнімді түптенуі, масақтағы (шашақтағы) масақшалар саны, масақшадағы дөннің орташа саны, 1000 дөннің массасы-бойынша анықталады.

Биологиялық өнімділікті анықтау үшін танаптың 4 жерінен (әрбір жерінен 1/4 шаршы метр көлемде) есімдікгерді тамырымен жүлып, бір бауға біріктіреді. Әрбір баудағы барлық есімдік, сабақ санын есептейді. Соңынан 25 масақтағы масақша санын, дән массасын ееептейді де осы көрсеткіштер бойынша орташа шамаларын анықтайды.

Үлгі баудың тамырларын кесіп тастап өлшейді, дәндерін үгітіп оларды да өлшейді (25 масақтағы дәнмен бірге). Жалпы өсімдіктер массасынан дәннің шығымын % бойынша еселтейді. 1000 дөннің массасын анықтайды, соңынан биологиялық өнімділікті есептейді. Нетижелерін төмендегі пішіндегі кестеге жазады (43-кесте).

Келтірілген деректер дөнді дақыддардың биологиялық өнімділігі өнімділік құрылымының қандай элементтерінің есебінен (өсімдік саны, өнімді түптену, масақтың жақсы дөнденуі, 1000 дәннің массасы) қалыптасқандығын көрсетеді. ндық деректерді таддай келе қолданылған өсіру технологиясын бағалауға болады жэне оны жақсартудың шараларын анықтайды. Егістік құрылымы бойынша НМӨ (нақты мүмкін өнімді) есептеуге болашақ биологиялық өнім жобасын анықтайтын М.С. Сабицкий ұсынған мына анықтама қолданылады.

	1	Баулардың №
	2	Өсімдіктер	1 шаршы м-де, дана
	3	Барлық сабақтар
	4*	Масағы бар сабақтар
	5	Жалпы	Түптену
	6	Өнімді
	7	25 масақтағы (гүл шоғырындағы)	Дән саны, дана	Гүл шоғырының көрсеткіштері
	8	1 масақтағы (гүл шоғырындағы)
	9	25 гүл шоғырында
			Дән массасы, г
	10	1 гүл шоғырында
	11	Баудың массасы, г/м2
	12	Дәннің массасы, г/м2					Биологиялық өнімділік, ц/га
	13	Астықтың
	14	Сабанның
	15	Жалпы
	16	Астықтың сабанға қатынасы

мұнда Ө_б - биологиялық астық өнімі, ц/га;

Ө_с - бір шаршы м егістіктегі өсімдік саны, дана;

Ө_т - өнімді түптену;

Д — масақтағы (шашақтағы) орташа дән саны, дана;

А — 1000 дөннің массасы, г ;

1000 - өнімді ц/га айнаддыратын коэффициент.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

1. Дәнді дақылдардың жуйеленуі қандай ?

2. Дәнді дақылдар өсімдіктерінің мүшелері (органдары) құрылыстарының ерекшеліктері.

3. Жапырақтары, құлақшалары, тілшелері, гүл шоғырлары, өскіндері, егін көгі бойынша дәнді дақылдар қалай ажыратылады?

4. Дән құрылысының ерекшеліктері. Дәннің химиялық құрамы (бидай мысалыңда).

5. Астық дақылдарының I жэне II топтарының айырмашылық мәні қандай ?

6. Астық дақылдарының өсіп-даму кезеңдерін сипаттаңыз.

7. Органогенез кезеңдер жөне өсіп-даму кезеңдерімен байланысы (Ф.М. Куперман бойынша).

8. Дәнді дақылдардың өнімділік қүрылымы қандай элементтерден тұрады ?

9. Берілген параметрлері бойынша биологиялық өнімділікті анықтаңыз ?

10. Өсімдіктердің қандай кезендерінде өнімділіктің негізгі элементтері қалыптасады ?

БӨЛІМ БОЙЫНША ӘДЕБИЕТТЕР

Добрынин Г.М. Рост и формирование хлебных и кормовых злаков. Ленинград, Колос, 1969.

Жуматов А.Ж. Избранные труды по зерновым культурам Казахстана. Алма-Ата, 1961.

Кулешов Н.Н. Формирование, налив и созревание зерна яровой пшеницы в зависимости от условий произрастания. Записки Харьковского с.-х., ин-та, 1951, №7.

Культурная флора СССР. Пшеницы. Под общей редакцией Брежнева Д.Д. Ленинград: Колос, 1979.

Куперман Ф.М. биологические основы культуры пшеницы. М.: Издво Московского гос. Университета, 1953, вып. 2.

Петр И.И. формирование урожая основных с.-х. культур (пер. С чешкого). М.: Колос, 1984.

Полимбетова Ф.А., Мамонов Н.К. Физиология яровой пшеницы в Казахстане. Алма-Ата: Кайнар, 1980.

Пшеница. Киев: Урожай, 1977. Ответственный редактор Ремесло В.Н.

БИДАЙ - ПШЕНИЦА – TRITIKUM

ТАПСЫРМА

1. Маңызды бидай түрлерін оқып-үйрену.

2. Жұмсақ және қатты бидайлардың морфологиялық айырмашылықтарын белгілеу.

3. Жұмсақ жөне қатты бидайлардың түршелерін анықтау.

4. Жұмсақ жөне қатты бидайлардың аудандастырылған сорттарының шаруашылық-биологиялық сипаттамасымен танысу.

5. Аймақ жағдайывда жүмсақ (немесе қатты) бидай өсірудің операциялық технологиясын жасау.

Түрлерді анықтау. Бидай 27 түрді біріктіреді, олар соматикалық клеткалардағы хромосоманың санына қарай 4 генетикалық жекелеген топтарға бөлінеді: 14 хромосомалы дишюидты, 28 хромросомалы тетраплоидты, 42 хромосомалы гексаплоидты жөне 56 хромосомалы октаплоидты бидайлар.

Диплоидты тобы жабайы бидай түрлерін біріктіреді: жабайы бірдөнді жөнерарту формалары; мәдени қабықты-бірдәнді (Тг. Мопососсит Ь).

Тетраплоидты топ жабайы, мөдени қабықты және жалаңаш дөвді бидай түрлерін біріктіреді: жабайы тетраплоидты түрлер-арарат бидайы, жабайы крс данді (Тг. Вісоссо\«іе& Аіскхяу, мәдени кабъгқтъілар — зандури — Тимофеев бидайы (Кг. Т\торһее\і Яшк), полба(Тг/ йісоссит Зсһгапк), колхида қос дөндісі (Тг. Раіеасоісһісит Меп), исфаган бвдайы (Тг. Ізрһаһапісшп Незіоі); мөдени жалаңаш дөнділер-қаггы бидай (Тг. Вит Безі), эфиопиялық (Тг. Аеіһіорісит ІакиЪг), тұран (Тг. Тигапісит ІакиЬг), қарталы немесе персикалық (Тг. СагЫісит ЫеЬскі), тургендум (Тг. Киг§Шипі һ.), полоникум немесе польша бидайы (Тг. роіопісит Ь).

Гексаплоидты топқа жататындар: мәдени қабықтылар — Мах бидайы (Тг. тасһа Бек. Еі Меп.), спелыа (Тг. Зреііа Ь), Жуковский бидайы (Тг. Меп. Еі Ег.), Вавилов бидайы (Тг. іакиЪг), модени жалаңаш дәнділер-жұмсақ бидай (Тг. аезііүит Ь), карлик бидайы (Тг. сотрасШт Незі), дөңгелек дөнді бидай (Тг. 8рһаегососсит Регс).

Окгаплоидты топқа грибобой бидайы (Тг. Ліп§ісіс1шп 2һик) жатады.

Дөннің гүл қабықшаларынан ажыратылу дәрежесіне қарай бидай түрлері жалаңаш дәнді, немесе нағыз бидайлар жөне қабықты, немесе полба бидайлары болып екі топқа бөлінеді. Жалаңаш дәнді, немесе нағыз бидайлардың масағы сынбайды, қалыпты жағдайда бастырғаңда дендері гүл қабықшаларынан жеңіл ажыратылады. Қабықты (полба) бидайларының масағы омырылғыш және бастырғанда өте қиын үгітіледі.

Маңызды бидай түрлерінің белгілері 14-сурет пен 44-кестеде келтірілген. Бидайдың түрлерін анықтарда масақтарды нағыз және полба бидайларына ажыратады, соңынан өрбір топтың өкіддерін жеке-жеке анықтайды.

Тәжірибеде (іссанада) жұмсақ жөне қатты бидайлардың маңызы зор, олардың морфологиялық айырмашылықтары 45-кестеде келтірілген.

44-кесте

Маңызды

бидай түрлерінің беллгілері

Бидай түрі

Масақ

Қылтық

Масақ қабықшасы

Дән

Күздік жәнежаздық түрлерінің болуы

Басты айырмашылық белгісі

А

Жалаңаш дәнді (нағыз) бидайлар-асақ білі

айырылмайды, дән жаланаш

Жұмсақ бидай

Қылтықты немесе лтықсыз, орнылдақ (масақшалары расында кең аңылау бар), ұзынша

Масақтан қысқа, жанжаққа таралған

Қалың, гұл қабыкшасымен амалас, килі әлсіз дамыған, негі-зіне қарай алады

Домалақтау айдары анық көрінген, жарғанда ұнды-кейде шынылы

Күздік және жаздық түрлері бар

Ұзынша масақ, килі әлсіз дамыған, бет жағы бүйірінен кең (жалпақ)

Карлик бидайы

Қылтыкты, емесе тыксы, тығыз (масақшалар арасында саңылау жоқ), қысқа

Қысқа, жан-жаққа таралған

Сондай

Сондай

Сондай

Ұзындығы енінен 3-4 есе ғана артық, тығыз

Қаты бидай

Әдетте қылтықты,тығыз

Ұзын, параллель орналасқан

Қаль, гүлдердікіне тең, килі егізіне дейінайқын дамыған

Сопақтау, қырлы келденең қимасын-да, айдары айқын емес, шымылы

Жаздық. кейде үздік

Масақтары квадрат, бет жағы бүйірінен жінішке, ұзын параллель ылтық-тары бар, килі анық

Польша бидайы

Қылтықты емесе қыл-тықсыз рташа тыз-дықта

Ұзын емесе қысқа

Жарғақты,гл қабықшасынан ұзындау, немесе тең

Өте ұзын, жарғаада шынылы

Негізінен жаздық

Масақ кабықшалары жарғақты, сұлыға ұқсас

Карташ бидайы

Әр уакытта қылтықты, борпылдақ

Ұзынға,әдетте параллель орн-аласқан

Жұқа қабықты гүл қабықшасының ұзындшындай, килі өлсіз дамыған

Қысқа, әжімдо арқа-сы бар, жарғанда әдетге шыньшы

Тек қана жаздық

Масақ және гүл қабықшалары қылтыкты

Б) Қабықты (полба) бидайлары — масақ білігі омырылғыш, дәні кабықты :

Мәдени бір дөнді

Қылтықты, өте қыс-қы, тығыз, ер масақ-шада бір қылттақтан

Ұзын, параллель келген

Қалың кабықты, айқын килі бар

Масақшада өдетге бір ғана дөн болады

Қабықты не-гізінен күздік

Масақ кабықшасы қос тісті

Қосдән-ді полба

Қылтықты, немесе қшгшқсыз тығыз, бүйірінен кысыңқы, әр масақшада

Ұзын, параллелъ келген

Қалың, тебесіне қарай домалақтанған, өткір тісті

Масақшада әдетте екі дән болады

Негізінен жаздық

Қатта бидайа көп ұқсас, айырмашыдыга-доғал иықта гүл қабық

Спельта

Қылтықты немесе кылтықсыз, өте борпас

Қылтыктары жан-жаққа шашырайорн-аласқан

Қалың, жоғары қарай шолақ, өте қысқа тісті

Масакшада әдетте қосдөқді

Күзді жаздық

Өте борпас, масақша қабықшасы жоғары қарай кең, қысқа тісті

45-кесте Масағы мен дәні бойынша жұмсақ және