Үштік және саусақ-салалы жапырақты дәнді бұршақ дақылдары тапсырма
1. Бадана (лобия бұршағы) түрлерін оқып-үйрену.
Май бұршақтың тұр тармақтары мен аудандастырылған сорттарын оқып-үйрену.
Бәрі бұршақ түрлерін оқып-үйрену.
Бадана - фасоль - Рһазеоіиз
Бадананың 200-дей түрлері белгілі, олардың 20-сы дақылда өсіріледі. Ірі тұқымдылардан барынша кең тарағаны көдімгі бадана, ал ұсақ тұқымдылардан маш баданасы.Кәдімгі бадана (Рһа$ео1ш уиІ£агІ8) жақсы дамыған тамыр жүйесін қалыптастырады. Сабағы шөптесін, бұтақты формаларында жапырылмайды, биіктігі 50 см дейін. Жапырақтары үштік, жүрек тәрізді-үшбұрышты кең жапырақшалары болады. Гүлдері ақ, кейде қызғьшт. Бұршаққаптары ұзын, көптұқымды. Тұқымы ірі, бүйрек пішінді, түсі әртүрлі (36-сурет).
36-сурет. Бадана: 1,2-екінші үштік жапырақ жөне гүлдену-жеміс түзу кезеңдеріндегі өсімдіктср; 3-үштік жапырак, жөне гүлдер; 4-бұршакқаһтар; 5-тұқымдар.
МАЙ Б(РІІІАҚ - СОЯ - GLYCINE
Мәдени май бұршақ - Сlісіnе hisріdа — 75 түрді біріктіреді. Май бұршақ-бір жылдық ш-птесін өсімдік, кіндікті тамыр жүйесі бар, ол жақсы б9тақтанады. Сабағы тік өседі, жапырылмайды, биіктігі 1,5 м дейін жетеді.
Жапырақтары үштік, жапырақшалары жүмыртка пішінді немесе сопақ, егін жинау қарсаңында түсіп қалады. Бүкіл өсімдік түкпен көмкерілген, гүлдері ақ немесе ашык-күлгін түсті, 3-5 гүлден тұратын шоқгүл түрінде жапырақтар қолтығында орналаскан. Бұршаққаптары ірі емес, 1-5 түкымды жиі түктенген, піскенде коңыр, тіпті қара түсті болады. Тұқымдары шар тәрізді, сопақ пішінді, сары, жасыл, қоңыр, қара. Мәдени май бұршақ коптеген түр тармақтары мен түршелерге бөлінеді.
Манчжурия түр тармағы (Сіусіпе һізрісіа тапзсһигіса) тұқымы жиі түрде сопақ, дөңес, орташа молшерде (1000 түқымның массасы 120-130 г). гүлдері үсақ, сабағы жуан, жапырақтары дөрекі. Қытайлық (С.һ. сһіпепзіз) жоғарыда аталған тұр тармағынан айырмашылығы сабағы жіңішке, жапырылуға бейім, жапырақтары жұка, тұқымдары жалпақ, ұсақ, 1000 тұқымның массасы 70-130 г.
Славян түр тармағы (О.һ. зіауопіса);
Үнді түр тармағы (С.һ. іпсііса);
Корей түр тармағы (О.һ. когаешіз);
Өсірілетін көптеген сорттар манчжурия жөне славян түр тармақтарына жатады. Май бұршақ дакылы 37-суретте кескінделген.
37-сурет. Майбұршақ: 1-алгашқы үштік жапырақ кезеңдеп өсімдік: а-тұқым жарнақтары, б-примордиальды жапырақтар, в-алгашқы үштік жалырақ; 2-гүлдену-жеміс түзу кезеңіндсгі өсімдіктің жалпы кескіні; 3-далырақтары жоне гүлдерімен сабақтың бір бөлігі; 4-тұқымдары; 5-піскен бұршаққаптар.
Пайдалануға рұқсат етілген майбұршақтың сорттары:
Аврора. Манчжурия түр тармағына жатады. Ерте пісетін сорт,
жапырылуға төзімді. 1000 тұқымның массасы 170 г, 1983 (4).
Волгоградка 1, 1991 (6); Казахстанская 2309, 1992 (3,5,8); Мисула
1092, 1997 (3,13); 315, 1993 (1,7,9,12); Эврика 357, 1988 (3,5).
Бөрі бұршақ - люпин -lupinus
Бөрібұршақ (Ьиріпиз) туыстығы 200-дей түрді біріктіреді, оның ішінде екпе дақылда өсірілетіні тертеу.
Жіңішке жапырақты бөрі бұршақ (Ьиріпив апцикШЫш*)
біржылдық шөптесін өсімдік. Та.мыры кіндікті 2 м тереңдікке дейін бойлайды, жақсы дамыған түйнектері болады. Сабағы бұтақты, түкті, биіктігі 1,0-1,5 м. Жапырақтары саусақ-салалы, 7-10 ұзынша-линиялы жапырақшалары болады. Гүлдері кек, кекшіл, қызғылт, ақ, күлгін.Негізінен гүлдерінің көк түстісі басым(басқа атауы-көк бөрі бүршақ осыдан тараған). Бұршаққап ірі емес, 4-7 тұқымды, түкті, піскеңце қоңыр, жарылғыш. Тұқымы домалақ - бүйрек тәрізді пішіңце, сүр, сұрғылт-қоңыр немесе ақ, 1000 тұқымның массасы 150-180 г.
38-сурет. Көпжылдық бөрібұршақ: 1,2-дамыған егін көгі мен гүлдену кезендеріндегі өсімдіктер; 3-сабақтың жоғарғы бөлігі; 4-жеміс; 5-тұқымдар (сол жақта-үлкейтілгендер).
Сары бөрі бұршақ (Іліріішз Іиіеиа) - біржылдық шөптесін өсімдік. Тамыры кіндікті, түйнектері жақсы дамыған. Сабағы бұтақты, биіктігі 1 м дейін. Жапырақтары саусақ-салалы, кері жүмыртқа төрізді енді, 5-9 жапырақшалардан тұрады, төменгі жағы түкті. Гүлдері сары. Бұршаққап үлкен емес, 4-5 тұқымды, молынан түктелген, піскенде ашық-қоңыр, жарылғыш. Тұқымы домалақ-бүйрек пішінді, мрамор суретті, кейде қара немесе сүретсіз ақ түсті. 1000 тұқымның массасы 100-140 г.
Ақ бөрі бұршақ (Ілірішіз аІЬи$) - біржылдық шөптесін өсімдік. Тамыры кіндікті, түйнекті. Сабағы жоғары жағынан ғана бұтақтанады. Жапырақтары саусақ-салалы, кері жұмыртқа тәрізді 7-9 жапырақшалармен, төменгі жағы түкті. Гүлдері ақ, жиі түрде көкшіл. Бұршаққап ұзынша келген, 4-8 тұқымды, сәл иілген, түкті, ашық-қоңыр, жарылмайды. Тұқымы домалақ, бұрышталу, қатты жаншылған, сарғыш, сарғыш-қызғылт түсті. 1000 тұқымның массасы 240-450 г.
Көпжылдық бөрі бұршақ (Ідіріішз роіурһуіи») - көп жылдық шептесін өсімдік. Тамыры кіндікті, жақсы дамыған, түйнекті. Сабағы негізінен төменнен бұтақтанады, 1 м дейін өседі. Жапырактары саусақ-салалы, неді, жұмыртқа тәрізді 7-16-20 жапырақшалардан тұрады. Гүлдері көк, күлгін. Бұршаққап 8-10 тұқымды, иілген, түкті, қара, жарылгаш. Тұқымы ұсақ, сопақ өлсіз бүйрек пішінді, ашық-сұр немесе қара шұбар суретті. 1000 тұқымның массасы 20-25 г. бір орында 8-10 жыл өседі. Ең жоғары өнімді тіршішгінің үшішпі жылыңца береді. Сөдеральды дақыл ретінде маңызы зор. Бұл дақыл 38-суретте кескінделген.