VIII - тарау. Талшықты дақылдар
Талшықты өсімдіктер талшық өндіру үшін өсіріледі, ал ол әртүрлі тоқыма маталары мен көптеген басқа бүйымдар өндірісінде пайдаланылады.
Талшықты дақылдар тобы ертүрлі ботаникалық тұқымдастарға жататьш көптеген өсімдікгер түрлерін бірікгіреді. Талшықтьщ пайда болу орнына байланысты оларды төрт топқа бөледі:
Тұқымдары талшықты өсімдіктер-талшықтары тұқымдарында түзіледі. Оларға мақта өсімдігі (ұлқайыр тұқымдасы) жатады.
Сабақтары талшықты өсімдіктер-талшықтары сабақтарында қалыптасады. Оған зығыр (зыгыр тұқымдасы), қарақурай (қарақурай тұқымдасы), кенеп пен канатник (құлқайыр тұқымдасы), кендір (жөке тұқымдасы), рами (қалақай түқымдасы) кіреді.
Жапырақтары талшықты өсімдікгер-талшықтары жапырақтарында пайда болады. Бұл топқа тоқымалық агава, жаңазеландиялық зығыр жөне сизаль жатады.
Жемістері талшықты өсімдіктер. Оларға кокос пальмасы жатады.
Талшықты дақылдар тоқыма өнеркөсібінің шикізат көзі болып табылады. Дүние жүзілік егіншілікте талшықты дақылдардың ішінде аддыңғы орынды мақта өсімдігі, кевдір, зығыр, қарақурай жөне кенеп иеленеді, ал ТМД елдеріндегі маңызды талшықты дақыддар-мақта өсімдігі, талшықты зығыр, қарақурай.
Талшықты дақылдардың тұқымдарда тамаққа және техникалық мақсаттарға пайдаланатын май болады. Тұқымды майға өндегенде шығатын қосымша енім-күнжара бағалы белокты мал азығы.
Қазақстан Республикасында талшықты дақыддардан Ощүстік Қазақстан облысьшың 6 ауданында-Мақтаарал, Сарыағаш, Ордабасы, Түркістан, Арыс және Шардара-тек қана мақта өсімдігі өсіріледі.
МАҚТА ӨСІМДІП - ХЛОПЧАТНИК
Мақта өсімдігі Құлқайыр тұқымдасына туыстығына жатады да 60-тан астам түрлерді біріктіреді.
Негізінен екі түрі кең тараған; көдімгі (орташа талпіықты) мақта өсімдігі және ұзынталшықты (перуан) мақта өсімдігі — . Қазақстанда кодімгі (орташа талшықты) мақта өсімдігі өсіріледі.
Мақта өсімдігі көпжылдық есімдік, алайда Қазақстанда көптеген басқа елдердегі сияқты біржылдық дақыл ретінде есіріледі. Мақта есімдігінің тамыры кіндікті болып келеді. Тұқым жарнағы кезеңінде негізгі тамыр 20 см дейін топырақ қабатына бойлайды, ал өсіп-жетілудің соңында 2,5-3,0 м дейін жетеді.
Топырақ қабатының 3-8 см терендігінде негізгі тамырдан бірінші дөрежелі бүйір тамырлар тарайды. Олар біршама бүрыш жасап 70-100 см радиуста жан-жаққа жайылады.
Бірінші дөрежелі бүйір тамырларынан екінші дөрежелі тамырлар, олардан үшінші дәрежелі жөне т.б. тарайды. Әртүрлі дережелі
94-сурет. Көдімгі мақта өсімдігі: 1,2-дамыған егін көгі жөне пісудің соңғы кезеңцеріндегі есімдіктер; 3- гүл мен жапырақ; 4-піспеген жеміс; 5-піскен қорапша (қауашық); 6-қорапша жарғақтары (жармашалары); 7-түқым талшыгамен; 8- туқым қабыгамен және қабыксыз (оң жақта).
95-сурет. Жіңішке талшықты (перуан) мақта өсімдігі: 1-жемісті бүтақтың бір белігі; 2,3-піспеген жөне піскен қорапша; 4-қорапшаның жарғақтары; 5-үшпа талшыктар; 6-тұқым түріне қарамай; 7-жас өсімдіктің кескіні; 8-гүлдену кесікіні (арап сандары мен бүтақтар, римдікпен гүлдену сақиналары кескінделген); 9-түқьшнын, күрылысы: а-түқым жарнактарының қатпарлары, б-тамырша, в-қабыш мен қысқа талшықтар.
жарнағынан, тамыршадан жөне өскіннен тұрады. Тұқым массасының 8% ядро, 20-25% қабығы қүрайды. Шикізат массасьшан талшықтың шығымы 30-35%. 1000 түқымның массасы 80-125 г жэне одан да жоғары.
Бұтада негізгі сабақтың және ондағы жемісті бұтақтардың өсуіне қарай шанақтың (бутонның) пайда болуы мен олардың ашылуы өсіп-жетілу кезеңінде бірте-бірте іске асады. Осыған байланысты бір бүта шеңберінде гүлдердің ашылуы бірінен соң бірі төменнен жоғары, бұтақтан бұтаққа қарай жөне бұтақ бойымен жан жаққа, өрі бұтаның шеттеріне қарай өрбиді.
Ең төменгі жемісті бүтақтьщ алғашқы буыныңда орналасқан гүл бірінші гүлдейді. Осыдан кейія екінші жемісті бұтақтың бірішді гүлі, одан соң үшінші жемісті бүтақтың бірінші гүлі ашылады. Аталған үш гүл гүлденудің бірінші қабатын (конусын) қүрайды. Бұл конустағы келесі гүл 2-3 күннен кейін ашылады. 5-7 күннен соң бірінші бұтақтың екінші гүлі және төртінші жемісті бүтақтың бірінші гүлі ашылады. Соңынан екінші -үшінші бұтақтың екінші гүлдері мен беснші-алтыншы жемісті бұтақтардың алғашқы гүлдері ашылады. Барлық осы гүлдер гүлденудің екінші конусын (қабатын) қалыптастырады.
Осындай кезекпен үшінші конустың гүлдері ашылады, оларға бірінші, екінші, үшінші жемісті бұтақтардың үшінші гүлдері, төртінші, бесінші және алтыншы жемісті бұтақтардың екінші гүлдері, жетінші, сегізінші және тоғызьшшы жемісті бұтақтардың алғашқы гүлдері кіреді.
Келесі гүлдену конусының (4-5 жөне басқаларының) пайда болуы осы кескінмен іске асады. Әрбір қабаттағы гүлдер, біріншідегі сияқты, 2-3 күннен кейін (қысқа кезек), ал симподңдегі кезекті гүл 5-7 күннен кейін (үзақ кезек) гүддейді.
Кәдімгі (орташа талшықты) мақта өсіодігі жартылай бүталы, биіктігі 1-1,5 м, берік сабақты жөне түкті, жақсы дамығаи бұтақтары бар өсімдік. Жапырақтары 3-5 қалақты, қалақтары қысқалау-үшбұрышты. Гүлдерінің мөлшері орта шамада, сары, күлтеше жапырақшаларында дақтар жоқ. Қауашағы домалақтау, төбесіне қарай құстұмсықты, ірі 4-5 жармалы, піскенде кеңінен жарылады. Тұқымдары ұсақ талшықшалармен көмкерілген. Талшықтары ақ түсті, үзыіщығы 31-34 мм.
ТМД елдерінде көдімгі мақта өсщдігі осы дақылдың 90% таяу егіс көлемін алып жатыр.
Перуан (ұзын талшықты немесе жіңішке талшықты) мақта өсімлдігі. Жартылай бұталы биіктігі 1-2,5 м, түкті ұзын бұтақты өсімдік, жапырақтары 3-5 қалақты, қалақтары үзьшдау-үшбүрышты.
Қазақстанда орташа талшықты мақта өсімдігінің төмендегідей сорттарьш пайдалануға рұқсат етілген:
С-4727, 1961 (13); 108-Ф,1949 (13); Киргизский - 3, 1987 (13); С-6524, 1991 (13); Пахтаарал 3031, 1998 (13); Пахтаарал 3044, 2000 (13).