Мал азықтық асбұршақ және басқа бұршақ тұқымдастар

Далалық жөне құрғақ далалық аймақтарда біржыддық бүршақ тұқымдас мал азықтық шөптер ретінде егістік асбүршақ, далалық асбүршақ (пелюшка), ноғатық өсіріледі. Олардың ботаникалық сипаттамасы "Дәнді бұршақ дақылдары" тарауында берілген.

Мал азығына асбұршақтың төмендегідей сорттары жіберілген:

Донбас -Луган МАТС-да шығарылған, экадукум түршесіне жатады, жапырақтануы 37-64%, 1000 тұқымның массасы 219-268 г. ортадан кеш пісетін сорт: егін көгінен шабылмалы пісуіне дейін 50-56, тұқымының шаруашылықты пісуіне 86-90 тәулік қажет. Құрғақшылыққа төзімділігі ортадан жоғары, бүршаққаптың жарылуға төзімділігі ортадан жоғары, ал бұл ерекшелік тұқым-аяқшасының тұқымның қабығымен қабысып өсуіне байланысты, астық бастырылғаннан кейін тұқымдарында кішірек істік тәрізді құрылым-тұқым аяқшасының қалдығы-қалады. Тұқымда тұқым жолы көрінбейді, 1984 (12).

Карабалыкский укосный-Қарабалық МАТС-да шығарылған, вульгатум түршесіне жатады, 1000 тұқымның массасы 103-139 г. сорт кеш піседі, егін шабылмалы пісуіне дейін орта есеппен 48-55, түқымының шаруашылықты пісуіне дейін 92-110 тәулік қажет, 1971 (4,9).

Зерноградский урожайный-Дон аймақтық АШҒЗИ-ның "Дон" ҒӨБ-де шығарылған, вульгатум түршесі, сабағы жасыл, биіктігі 100 см. Тұқымдары ақ, сары реңці, домалақ, тегіс. 1000 тұқымның массасы 176 г. жапырылуға төзімділігі 3-4 балл, құрғақшылыққа - 4,5 балл. Аурулар мен зиянкестерге төзімді, 1990 (1,2).

Харьковский усатый-Украинаның өсімдік шаруашылығы ҒЗИ-да шығарылған. Сабағы жасыл, 120-130 см биіктікте, гүлдері ақ, ірі. Тұқымдары домалақ, 1000 санының массасы 170-277 г. сорт ортадан кеш піседі, шабылмалы пісуіне себілгеннен кейін 56-70 төулік қажет. Жапырылуга салыстырмалы түрде төзімді, 1991 (1).

Кормовик -Ворошиловград "Элита" ҒӨБ, 1993 (7);

Кормовик 24, 1968 (2); Укосный 5, 1986 (4).

Ноғатықтың сорттары: Степная 287, 1956 (2); Кинельская 7, 1950 (4). Бұл сорттарды Солтүстік Қазақстанның құрғақ далалы аймағында пайдалануға болады.

Бақылау сұрақтары

1. Асбүршақ, сиыржоңышқа, егістік ноғатық т.б. азықтық қүндылығын сипаттау.

2. Біржылдық бұршақ тұқымдас дақылдардың өсіп-даму ерекшеліктері.

3. Сиыржоңышқаның негізгі түрлері мен түршелері және олардың айырмашылық белгілері.

2. Біржылдық бұршақ тұқымдас дақылдардың мал азығы мен тұқымға өсіру аудавдары.

3. Сиыржоңышқаның, асбұршақтың, егістік ноғатықтың биологаялық ерекшеліктері.

4. Қазақстанда пайдалануға рұқсат етілген біржыддық бұршақ тұқымдас дақылдардың сорттары.

5. Топырақ-климат жағдайларына байланысты жаздык, сиыржоңышқаны, асбұршақты, егістік ноғатықты мал азығына және тұқымға өсіру афотехникасының ерекшеліктері.

4.4. Мал азықтық біржылдық астық тұқымдас іпөптер және басқа тұқымдас өсімдіктер тапсырма

1. Судан шөбін, итқонақ, қонақтары жөне мал азықтық тарыны негізгі морфологиялық белгілері (тұқымы, гүл шоғыры, жапырақтары, сабақтары) бойынша танысу және сипаттап жазу.

2. Біржылдық астық тұқымдас шөптердің сорттарына шаруашылық-биологиялық сипаттама беру.

3. Судан шөбі, итқонақ, сұлы, күздік қара бқдай мал азықтық тарының біріне мал азығына және тұқымға өсірудің операциялық технологиясын жасау.

Қазақстанда біржыұдық мал азықтық астық тұқымдас шөптер ретіще судан шөбі, ятқошқ, қонақтары, мал азықтық тары, сұлы, күздік қара бидай, арпа т.б. өсіріледі. Дақылдарды өсірудің мақсаты-пішен, пішендеме, жалқы азық, жасыл балауса, жайылымдық мал азығын алу. Бұл топтың құрамында жылу сүйгіш және суыққа төзімді дақылдар бар, ал мұның өзі шідденің басынан қазан айының ортасына дейін жасыл конвейер жүйесінде балауса өндіруге мүмкіндік береді.