3. Сүрлемдік дақылдар сүрлем сапасы және жинау мен сүрлемдік массаны салудың технологиялық үрдісіне қойылатын талаптар тапсырма

1. Сүрлем сапасына қойылатын талаптармен, дақылдарды жинау және сүрлемдік массаны салы үрдісімен (процесімен) танысу.

2. Сүрлем дайындалатын өсімдіктер мен шикізатқа қойылатын талаптар.

Сүрлемнің 1-3 кластарына салынатын өсімдік түрлеріне байланысты жоғары талаптар қойылады: протеин 14-8%-тен, жалпы құрғақ заттардың үлесі 30-12%-тен, каротин 60-30 мг/кг-нан, жалпы қышқыддағы сүт қышқылының үлесі 40-50%-тен төмен, ал жалпы құрғақ заттағы күлдің үлесі 10-17%-тен, РН мөлшері 3,8-4,5-тан, май қышқылы 0,1-0,3-тен артық болмауға тиіс. Жақсы сүрлемге жемістердің сүйкімді иісі, ашытылған көкөністердің иістері тән.

1-3 класты сүрлем алу үшін жоғары сапалы шикізат болғаны жөн, өсімдіктер жеңіл сүрленетін болуға тиіс, жеткілікті мөлшерде қант болуы керек, басқаша айтқанда сүрлену процесівде қажетгі мөлщерде сүт қышқылы түзілуге тиіс, ал ол сутегі иондарының концентрациясын қолайлы мөлшерге-РН 4,0-4,2-қа жеткізеді.

Мал азықтық дақылдарды жинау мен сүрлемге салудың технологиялық үрдістеріне төмендегідей негізгі талаптар қойылады: ұзын сабақты дақылдардың шабу биіктігі 12 см, пгөптесіндерде 5-7 см; массаның ұсақталып кесілуі өсімдіктердің ыжадцылшына байланысты - 70% және одан төмен болғавда бөліктердің ұзыңдығы 30 мм-ге дейін, 71-75% болғанда-40 мм-ге дейін, 75% жөне одан жоғарыда-50 мм-ге дейін және жүгерінің қамырланып пісу кезеңіңце-15 мм-ге дейін реттеледі.

Күн сайын салынатын тығыздалған сүрлем қабатының қалыңцығы 0,8 м-ден төмен болмауға тиіс, сыйымдылықты толтыруға кететін уақыт 3-5 төуліктен аспағаны жөн, қоймаға салынған сүрлемдік массаның температурасы 37°С-дан асырылмайды, тығыздалған шикізаттың көлемдік массасы (тығыздығы) жасыл балаусаның ылғаддылығы 70% жөне одан төмен болғанда-650-700 кг/м³, ылғалдылығы 70% -тен жоғары болғавда — 700-800 кг/м³,

ЖҮГЕРІ - КУКУРУЗА - 2ЕА МАҮ8 ТАПСЫРМА

1. Өсімдік қүрылысының ерекшеліктерін (тамыр жүйесін, сабақ, жапырақ, гүл шогыры, масақшалар, собық жене дөңдердің) оқып-үйрену.

1. Дәңдері бойышпа жүгерінің түр тармақтарын анықтау.

2. Даму кезендерін оқьш-үйрену.

3. Маңызды будандарды сипатгау.

4. Суарылмайтын жерлерде жүгеріні астыққа жөне сүрлемге өсіру ехнологаясын жасау (аймақтың топырақ-климат ерекшеліктерін ескере отырьш).

2. Суармалы жерлерде жүгеріні сүрлемге өсірудің перменді технологаясын жасау (топырақ-климат жағдайына қарай).

3. Жүгеріні сүрлемге собықтарымен өсірудің технологиясын жасау (жылу тапшылығы бар өңірде астық технологиясы).

Жүгері біржылдық,бір үйлі, мөдени өсімдік, қоңырбастар (Роасеае) тұқымдасыа, тары төрізділер (Рапісосіае) тұқымдас тармағына, маистар (таусісеае) трибасына жатады. Маистар трибасы 8 туыстықты біріктіреді, соның ішівде (2еа еисһіаепе) туыстығы, оның жүгерімен көп ұқсастығы бар және онымен жеңіл будандасады. 2еа туыстығының жалгаз ақ түрі бар — тау$, оның үстіне бұл туыстықтың жабайы түрлеріжоқ.

Жүгерінің тамыр жүйесі шашақты, Ф.М. Куперманның (1959) сипатгауында бес түрлі- ұрықтық, пшокотильді, немесе буйір, ұрықтық эпикотильді, түйін және сүйеніш тамырлар ажыратылады.Жүгерінің дөні ене бастағанда өуелі 30-40 см тереңдіке тез бойлайтын бір үрықтық тамыр түзеді, көпшілік сорттары мен будандарында2-3 тәулікген соң-ақ 2-ден 7-ге дейін бүйір тамырлары түзіледі, бірқатар сорттарында олар түзілмейді.

Гипокодильді бүйір тамырлары бүтақтанады жөне ұрықтық тамырлармен бірігіп бірінші дөрежелі тамырлар жүйесін қалыптастырады, олар бірінші қабаттың тамырлары деп есептеледі. Бұл тамырдар көктегеннен кейінгі алғашқы 2-3 аптада өсімдікті су және қоректік заттармен қамтамасыз ету қызметін атқарады, ал соңынан мүндай рөлі не төмендейді, немесе мүдде тоқтайды.

Эпикотильді тамыршалар өсімдіктің эпикатильді бөлігінен пайда болады, ұзындығы тұқымның топыраққа сіңірілу тереңцігіне байланысты өзгереді және өте терең сіңірілгенде (10-15 см) дамиды. Бұл тамыршалар тамырлардың екінші қабатын қүрайды, алайда өсімдіктердің қоректенуінде олардың рөлі шамалы. Тамырлардың ушінші қабаты негізгі жөне өсімдіктер тіршілігіңдегі барынша маңызды-түйін тамырлары, олар сабақтың алғашқы 3-5 жерасты түйіндерінен дамиды және олардың біріншісі топырақ бетінен 3-4 см теревдікте орналасады. Түйін тамырлар жан-жағына 1 м-ге дейін тарайды соңынан 2-2,5 м-ге топыраққа бойлайды, бірақ олардың негізгі массасы 30 см топырақ қабатында щоғырланған. Жүгерінің өскіні мен тамыршалары 46-суретте берілген.

Сүйеніш тамырлар сабақтың топыраққа жақын орналасқан 2-3 түйіндерінен тарайды. Бұл тамырлардың диаметрі түйін тамырларға қарағанда үлкен, қалың қорғаныш тканьмен қапталған, хлорофиль түзеді және жасылданады. Қолайлы жағдайларда негізгі қызметінен басқа-өсімдіктерді жапырылып қалмаудан сақтау-өсімдіктердің қоректенуінде рөл атқарады (тамырлардың 4-ші қабаты). Егін көгі шыққаннан кейін алғашқы 45-50 күнде жер үсті массасы баяу өседі, есесіне тамыр жүйесі пөрменді өседі де жер үсті массасынан бірнеше есе асып түседі.

Жүгерінің сабағы цилиндр пішінді сорт, будан жөне өсіру ерекшеліктеріне қарай 0,5 м-ден 7 м дейін биіктікке жетеді. Қазақстанда пайдалануға рүқсат етілген ерте жөне ортадан ерте пісетін будандарының биіктігі 2,0-2,5 м дейін. Түйін және түйін аралықтарының саны будандар мен сорттарына қарай 8-40 аралығанда, теменгі түйін (буын) аралықтары барынша қысқа, ал жоғарғылары-барынша үзын.

Олардың 3-10 жер асты, 6-30 және одан жоғары жер үсті буынаралықтары болады. Төменгі буынаралықтары барынша қысқа, ал жоғарғылары барынша ұзын.

Ұрықтық сабақтардың буындарға дифференциясы ұрықтық жапырақтар пайда болғаннан кейін жүреді.

Пісу мерзімі әртүрлі будандар мен сорттардың биіктігіңдегі айырмашылық буындар саны мен буынаралықтарының ұзындығына байланысты өзгереді деп қорытындылауға болады, ал будан (сорт) шеңберінде өр буынаралығының өсуіне өсер ететін жағдайларға байланысты. Буынаралықтардың өсуі интерколярлық есу есебінен төменгі буынаралықтан басталып бірте-бірте жоғарғыларына ауысады.

Сабақтың барынша нөрменді өсуі сіпсебастың жоғарғы жапырақ қынабынан шығарда жөне гудденудің бас кезінде байқалады, жылы өрі ыжалды кундері төулігіне 10-20 см дейін ұзындық қосады, гүлдену кезеңінің аяқталуымән жүгерінің бойлап өсуі тоқталады. Сабақтың буынаралықтары жапырақ қынабымен жабылған, олардың қолтығывда бір-бірден қолтық өркен қалыптасады да сабақта оның пайда болған орнында шамалы ойық түзіледі.

Жүгерінің өскіні: 1-бірінші урықтык жапырақ; 2-колеоптиле (қынаптық жапырақ); 3-қосалқы тамырлар; 4-мезокотиль; 5-колеориза (тамыр қынабы); 6-біріншілік тамырлар; 7-екіншілік тамырлар.

Әдетте ерте пісетін будандарда теменгі және жер-асты буывдарынан үзын өркендер дамвды, ал олардың қалыптасуы сорттық ерекшеліктер мен өсіру жағдайларына қарай өзгереді, бірқатар орташа мерзімде жөне кеш пісетін сорттар мен будандарда олар түзілмейді.

Қолтық өркевдерден, 2-4 жоғарғыларынан басқасынан, жүгері собығы дамиды, ал ол түр өзгерісіне үшыраған бүйір сабақ болып табылады. Сабақ жапырағы қанша болса, сонша собық түзіле алады, алайда аудандастыршгған будандарда 5-10 буынаралықтарындағы жапырақ қолтығынан ғана түзіледі. Жүгерінің сабағы жасыл күйін ұзақ уақыт сақтайды. Ол сыртынан эпидермиспен қапталған, одан кейін сабақтың діңі орналасқан, ол бір-біріне жабыса орналасқан түтікті-талшықты шоқтардан түрады жөне сабақтың қатты қабырғасын қүрайды. Сабақтың өзегі борпас паренхима клеткаларынан тұрады, олардың бойынан өткізгіш шоқтар өтеді де олардан бүйір өркендер мен жапырақ түзіледі.

Жүгерінің жапырағы, басқа астық тұқымдастардағы сияқты төменгі жөне орта түйін аралығын тығыз жауып тұратын жапырақ қынабынан жөне енді өрі ұзын жапырақ тақтасы мен кішірек келген тілшеден құралған. Өсіп-жетілу кезеңінің ұзақтығы өртүрлі будандар жапырақтар санының өртүрлілігімен де ерекшеленеді жөне олардың саны 8-ден 30-40-қа дейін өзгереді. Осы заманғы жүйелеу бойынша пісу мерзіміне қарай жүгері будандары 7 топқа бөлінеді (74-кесте).

74-кестс Будандарды пісу топтарына және олардың жылу

	режимше қоятын		талаптарына қарай жүйелеу
Будандардың пісу топтары	Пісу тобыны ң нөмірі	Жапырақ саны	Белсенді температура жиынтығы, град.	ФАО бірлік	Қазақстанда себу-сүттене пісу кезеңінің ұзақтыға, тәулік
Өре ерте пісетін	1	11 дейін	2100	100-149	95-105
Ерте пісетін	2	12-14	2200	150-199	105-110
Ортадан ерте пісетін	3	15-16	2400	200-299	115-120
Орташа мерзімде пісетін	4	17-18	2600	300-399	120-130
Ортадан кеш пісетін	5	19-20	2800	400-499	130-140
Кеш пісетін	6	21-23	2900-3000	500-599	140-145
Өте кеш пісетін	7	>23	>3000	>6ОО

Жапырақтарының саны бойынша өрбір келесі топ адцыңғысынан 2-3 жапыраққа жөне 200°С белсенді жиынтық температураға ажырасады.

Солтүстік Қазақстанда жапырақтар саны 15-16 болатын ортадан ерте және жапырақтар саны 12-14 болатын ерте пісетін будандар аудандастырылған.

Дүниежүзілік тәжірибеде жүгері будандарын пісу мерзіміне байланысты топтау соңғы жылдары ФАО (БҮҮ азық-түлік жөне а.ш. жөніндегі халықаралық комиссия) бекіткен жүйелеу қолданылады, мүнда ете ерте пісетін будандар үшін 100-ден 149 бірлікке дейін, ерте пісетіндерге 150-199, 3-топта 200-299 ж.б. (74-кесте) қарастырылған. Будандарды пісу мерзіміне байланысты бүлай бөлу оларды нақты сипаттауға мүмкіндік береді, өйткені топтар арасындағы айырмашылық 200° өсіп-жетілу кезеңінің 8-10 тәулігіне сөйкес келеді, ал ФАО бірліктері-белсенді жиынтық температура мен өсіп-жетілу кезеңін айтарлықтай нақты анықтауға мүмкіндік береді. Сондықтан нақты жағдайда биоклиматтық көрсеткіштерді ескеріп барынша жоғары мүмкін өнім (астық, сүрлем) алуды қамтамасыз ететін будандарды тандап алуға болады.

Осыған орай, жылу ресурстарына байланысты әртүрлі еддерде жүгері будандарының түқымдарын ФАО-ның мынадай жүйелеу керсеткіштері ұсынылады: Алмания 180-250; Франция 230-400; Италия 600-700; АҚШ 400-600 басқаша айтқанда Алманияда пісу мерзіміне қарай 2-ші, 3-ші топ будандары пісіп үлгереді, алайда 180 көрсеткіші 3-топқа жақын, қажетті белсенді температура жиынтығы 250 бірлікте шамамен 2500°С.

Сабақтық жапырақтар онтогенезде ұрықтық будандар мен буынаралықтардың дифференциясы кезеңінде салынады, соңынан жапырақтар саны өзгермейді.

Жүгерінің барлық жапырақтарын 4 негізгі топқа бөлуге болады: ұрықтық, нағыз сабақтық, төбе жөне орауыш. Жүгеріде ұрықтық жапырақтар саны 4-7, кейде одан да көп, собықтардың пісу қарсаңында бұл жапырақтардың тақталары солып, түсіп қалады. Нағыз еабақтық жапырақтарға қолтығында бүршіктер түзілетін жапырақтар жатады.

Төбе жапырақтары-бүршіктер қолтығынан шыққандар, осыған сәйкес бүйір өркендер түзілмейді.

Орауыш жапырақтар жапырақ қынабын қүрайтын бөлігі, жапырақ тақтасы өте кішкентай, екінші дөрежелі қысқа өркендерде орналасқан, онда собық қалыптасады (47-сурет).

Жапырақ тақтасының эпидермис қабатында өте көп мөлшерде устьицелер болады-бір өсімдікте 100-200 млн, мүның езі өсімдіктерде ауа алмасуын жақсартады. Бір өсімдіктің жапырақ беті ауданы буданның пісу тобы мен өсіру жағдайларына байланысты 0,3-тан 1,2 шаршы м-ге дейін өзгереді.

47-сурет. Жүгері: 1,2-егін көгі және гүлдену кезевдеріндегі өсімдіктер; 3,4-аталық гүл шоғыры және масақша; 5,6-аналық гүл шоғыры және масақша.

Гүл шогыры мен гүлдің қүрылысы. Жүгері бір үшіі, дербес жынысты өсімдік, үш типтегі гүдцер қалыптастырады-аталықтар, аналықтар, кейде қосжыныстылар.

Аталық гүддерде негізінен аталық генеративті органдар-аталықтар дамиды жөне олар аталық гүл шоғырында-сіпсебаста (шашақта) жинақталған. Мұнда аналық ұрықтар ерте солып қалады (редукцияланады).

Аналық гүддерде аналық генеративтік органдар дамиды, ал аталық үрық қаптары ерте солып қалады. Аналықтар қысқарған бүйір өркендеріңде қалыптасады, аналық гүл шоғырын — собық түзеді.Қосжынысты гүлдер жиі түрде өте ерте пісетін сорттарда және бүйір бүршіктерде (қысқарған) қалыптасады.

Жүгерінің сіпсебасы басқа шашақты астықтан бүйір бұтақтарының әлсіз бұтақтануымен ерекшеленеді, жиі түрде 2-3-5 бүйір бұтақты сіпсебас кездеседі. Сіпсебаста масақшалар жұптасып орналасқан, біреуінің масақша білігі ұзын болады, екіншісінде екі гүлді қысқа масақшалар. Олардың өрқайсысы екі гүл қабықшалары мен үш аталықтан тұрады (48-сурет).

48-сурст. 1-Гүлдеп тұрғандағы жүгерінің гүл шоғыры (шашақ); 2-шашақтың жеке масақшасы; 3-аналық гүл шоғыры (собық); 4-төбесінде екіге айырылған аналық аузымен аяқталган бағаналары мен үш жатын.

Собықта масақшалар, сіпсебастағы сияқты, жүптасып орналасады да тығыз етті собық білігінің ұзына бойына бойлай қатарлар қалыптастырады. Собық масақшаларының құрылысы сіпсебастағыға ұқсас-екі гүлді. Алайда біреуі ерте сеніп қалады да, екіншісі ғана бір дән түзеді, осыған сәйкес собықта көбінесе жұп қатарлы дөндер қалыптасады-4-812-16-20 және 32-ге дейін кейде дөндер қатарының саны 6-10-15-19 түрінде болады.

Собықтардың үұындығы әртүрлі және масақшалар саны 20-дан 50-ге дейін және одан да көп болуы мүмкін. Собық білігінің жуандығы мен тығыздығы әртүрлі жөне піскен кездегі оның массасы бүкіл собықтың 18-25%-не тең.

Жүгерінің жемісі-дөн, көпқабатты перикарпий қабығынан тұрады. Жеміс қабығының түсі пигментке байланысты сары, қызыл, қызғылт, қоңыр-шие түсті, күлгін болып келеді, пигменттері болмағандағы негізгі түсі-ақ. эодоспермнің түсі - қоңыр-сары, сары, ашық-сары және ақ. Эндосперм үнды, мүйіз тәрізді, шынылы және балауызды болып бөлінеді. дөннің төменгі жақ бүйірінде қалқанымен үрық орналасқан. Ұрықта 5-7 ұрық жапырақшалары бар алғашқы бүршікті, ұрықтық тамыршаны және эпикатилді ажыратуға болады (49-сурет).

1000 дәннің массасы будандар мен сорттарына қарай өртүрлі: ұсақ тұқымдыларда 100-150 г, ірі тұқымдыларда 300-400 г. Солтүстік Қазақстанда аудандастырылғандарында 200-300 г. Бұдан түрі мен өсіру жағдайларына қарай бір собықта 200-ден 1000-ға дейін (орта есеппен 500-600) дән қалыптасады.

Түр тармақтарын анықтау. Жүгерінің 2еа тау турі мынадай белгілері бойынша 9 түр тармақтарына бөлінеді: дән ірілігі мен беті, дәннің бет құрылысы, дәңде мүйіз тәрізді эндоспермнің дамуы, дөннің қабықтылығы 50,51-суретте жөне 75-кестеде түр тармақтарының айырмашылықтары келтірілген.

Даму кезеңдері. Мынадай кезеңдерді ажыратады: тұқымның өнуі-ұрықтық тамырша шығады, егін көгі (көктеу)-біршші жапырақтың пайда болуы, үшінші жапырақ кезеңі-өсімдіктің толық фотосинтез есебінен қоректенуге көшуі, бұтақтануы-төменгі жапырақтар қолтығынан бүйір өркендерінің (өгей бұтақтардың) шығуы, түтікке шығу-топырақ бетінде төменгі сабақ түйінінің

. 49-сурет. Жұгері дәнінің бой кесіндісі: 1-қабығы; 2-мүйізді эндосперм; 3-ұнды эндоспсрм; 4-қалқан (щиток); 5-қалқанның сору бөлігі; 6-тамыр; 7-тамыр қынабы; 9-бүршік жас жапырақтарымен.

буынның) пайда болуы, 7,9,11-жапырақтар кезеңі-әрқайсыларының пайда болуымең ажыратылады, шашақтану-жоғарғы жапырақ қолтығынан сіпсебастың (шашақтың) шығуы, шашақтың гүлденуі-тозаңдықтардан тозаңдардың шашыла бастауы, собықтың гүлденуі-орауыш астынан жіпті бағаналардың (аналықтардың) пайда болуы, дәннің сүттене пісу күйі-орауышы (қабығы) жасыл, дәнде сүттің пайда болуы, дөннің қамырланған күйі-эндосперм қамыр консистенциясьюа ие болады, хлорофил бүзылган жөне орауыштарда аздап сақталган, балауызданып пісу-орауыштар сарғайып кебеді, собық ортасындағы дәндер балауыз консистенциясына енеді, толық пісу-дөндер қатаяды, өсімдік кеуіп сарғаяды.

50-сурет. Әртурлі жүгері түр тармақтары дәндеріндегі ұнды және мүйізді эндосперм бөліктерінің ара қатынасы (бой қимасы);

1-тіс тәрізді; 2-кремнийлі; 3-крахмалды; 4-жарылмалы арпалы; 6-қанттық.

75-кесте Жүгері түр тармақтарының айырмашылық белгілері

Белгілері	Тіс төрізді	Крменийлі	Крахмал-	Тіс тәрізді	Қантты	Жарылма-	Крахмал-	Балауыз	Қабықты
			ды	қремнийлі		лы	ды-қантты	тәрізді
Эндосперм	Дәннін	Дәннің	Жоқ, немесе	Күшті	Күшті,	Күшті	Дәннің	Дәннің	Күшті
нің мүйіз	бүйірлерін-	айналасын-	дән төбесінде	дамыған.	дамыған	дамыған	айналасын-	айналасын-	дамыған
тәрізді	де дамыған	да дамыған	өлсіз	өдетте бүкіл	өдетге бүкіл	өдетте бүкіл	да күшті	да күшті
бөлігі			дамыған	Дәнді	Дәнді	дәнді	дамыған	дамыған,
				толтырған	толтырған	толтырған		жылтыр
								емес
Эндосперм	Дәннің	Дәннің	Күшті	Дөннің	Жоқ	Жоқ	Дәннің	Дәннің	Жоқ
нін үнды	ортасында	ортасында	дамыған,	ортасында		немесе	ортасында	ортасында
(крахмал-	ғана және	ғана	өдетте бүкіл			ұрық	ғана	ғана
ды) бөлігі	төбесінде		Дәнді			маңында
			толтырған			әлсіз
						дамыған
Дән және	Ұзынша,	Домалақ	Домалақ	Бұрыс (ми)	Домалақ	Бұрыс (ми)	Домалақ	Ұзынша	Домалақ
оның	тегіс бетті,	тегіс жөне	тегіс бетті,	пішінді	немесе	пішінді	тегіс	келген беті	тегіс
төбесінің	шеттерін-	жылтыр	собықтың	беттері	ұзынша	беттері	күңгірт-ақ	тегіс	бетгі,
пішіні	де ойықты	бетті	ортасындаш	әжімден-	домалақ	әжімденген	түсті		күңгірт-
			дәндердің	ген	беттері тегіс,				ақ түсті
			тебесінде		төбесі
			кішірек ойық		домалақ-тау
			бар		немесе қүс
					тұмсығы
					тәрізді
					үшкірлен-ген
					күрішті
Дәннін	Ірі	Негізінен	Ірі	Ірі	Негізінен ірі	Ұсақ	Ірі	Ұсақ	Ұсақ
ірілігі		ұсақ			тұқымды	тұқымды
		тұқымды

51-сурет. Жүгері: піскен собықтар мен дәндер жөне негізгі түр тармақтары: 1-тіс төрізді; 2-кремнийлі; 3-крахмалды; 4-қанттық; 5-жарылмалы.

Пайдалануға рұқсат етілген жүгері будандары

Одесский 80 МВ. Украинаның Жеребков ТС шығарылған. Алты жниялы будан. Өсімдік биік өседі, 220-280 см биіктіктегі негізгі сабақта 15-16 жапырақ қалыптасады. Дәні тіс тәрізді, кейде кремнийлі сары, ақ түсті. 1000 санының массасы 250-300 г. ортадан ерте пісетін будан, 1986 (1,2,3,4,5,6,7,9,10,11,12).

Молдавский 257 СВ. Молдавияның жүгері ҒЗИ-да шығарылған. Дөні ашық сары түсті жартылай кремнийлі және қызыл собықты сортотип түріне жатады. Өсімдігінің биіктігі 150-209 см, жапырақ саны 15, ерте пісетін будан, 1000 дәннің массасы 218 г, 1989 (4,6,9,12).

Молдавский 215 МВ. Молдавияның жүгері ҒЗИ-да шығарылған. Ерте пісетін сортотип түрінің дәні сарыв тіс тәрізді жене собық білігінің түсі қызыл. Өсімдік биіктігі 136 см дейін. 12-14 жапырақ түзеді. 1000 дәнінің массасы 260 г, 1989 (1,2,7,11,12).

Соңғы жылдары пайдалануға рүқсат етілген жүгері будавдары: Алатау 107 ТВ, 1992 (6,7); Алтай 250 МВ, 1994 (1,3,8,11); Бильбао, 1996 (3); Бони, 1996 (4,6,12); Будан 237 МВ, 1994 (1,2,4,6,7,8,9); Гусар, 1998 (12); Диамант, 1996 (1); ДК 636, 1997 (5,13); Доллар, 2000 (4,5); Драхма, 2000 (3); Дупло, 2001 (4); ЗПСК 704, 2001 (3); Импакт, 1996 (9); Каз ЗП 125, 1996 (1,2), Каз ЗП 678, 1996 (3,13); КазНИИЗ 74, 1975 (3,5); Казахстанский 162 МВ, 2001 (6); Казахстанский 43 ТВ, 1979 (3,7,13);Казахстанский 587 ТВ, 1993 (3,8); Казахстанский 700 СВ, 1993 (5,13); Моддавский 456 МВ, 1993 (3); Паллас, 1998 (9); Призма, 1997 (3,5,13); Сары-Арка 150 АСВ, 1994 (1,2,3,4,7,9); Сервия, 1998 (13); Сибирячка, 1994 (4); Скандия, 2001 (9); Тема, 2000 (3); Тургайский 5/87, 1993 (1,2,3,9); Целинный 160 СВ, 1993 (1,3,6,7,9,12); Цецилия, 2001 (3). ШАЙ ЖҮГЕРІ - СОРГО - 8ОКСКШМ ТАПСЫРМА

1. Шай жүгерінің жүйеленуін оқып-үйрену.

2. Өсімдік морфологиясындағы ерекшеліктерді оқып-үйрену.

3. Шай жүгерінің маңызды сорттары мен будандарына шаруашылық-биологиялық сипаттама беру.

4. Шай жүгеріні астыққа және сүрлемге өсірудің операциялық технологиясын жасау.

Түр тармақтарын анықтау. Шай жүгері (5ог§һшп) туыстығы 30-дан астам біржылдық жөне көпжылдық түрлерді біріктіреді. Шай жүгерінің типтері мен формалары географиялық таралуы мен пайдалануына қарай гвинеялық, кафр, негритяндық, қытайлық, қантгық, сыпыртқылық, шөптік т.б. қарапайым түрлерге бөлінеді.

Рестубликамызда іс саналық маңызы бары қанттық, астық немесе нандық, шөптік жөне сыпыртқылық шай жүгері түрлері өсіріледі. 76-кестеде кейбір шай жүгері түрлеріне қысқаша мәліметтер берілген.

Морфологиялық ерекшеліктері. Тамыр жүйесі шашақты және бес дербес типтерге бөлінген: ұрықтык, мезокотильдік (бүйір), түптену, түптену өркендерінің тамырлары және ауа тамырлары. Қуатты тамыр жүйесі 2,0-2,5 м топырақ терендігіне бойлай өседі жөне 1,0-1,2 м жан-жағына тарайды. Барынша қарқынды өсуі шашақтанудың басында болады, негізгі массасы 1 м дейінгі топырақ қабатында орналасқан.

Шай жүгерінің сабағы тік өседі, тегіс бетті, биіктігі 2-3 м, қуысы паренхимамен толтырылған, онда әртүрлі дөрежеде қант шырыны бар. Шырынның құрамына кристалданатын қанттан басқа фруктоза кіреді, ал ол кристадды қант алуды қиындатады. Қанттың негізгі массасы орта және теменгі буынаралықтарда болады және барынша жоғарғы мөлшеріне дөннің балауызданып пісу кезеңінде жетеді.

Сыпыртқы жөне көптеген астық бағытындағы сорттарының өзегі қүрғақ губкамен толтырылған. Сабақ өзегінің шырынды немесе қүрғақ екендігін көрсететін морфологиялық белгі-жапырақтың орталық жүйкесінің түсі, ал оның анантомиялық құрылысы сабақтың сондай құрылысына ұқсас. Оның ақ түсі сабақ өзегінің губкалы ткань екендігінің белгісі-ауамен толтырылған (қүрғақ), ал жасыл сұр түс-шырынды, шырынмен толтырылған.

Сабақ цилиндр пішінді 5-25 буын (түйін) аралықтарынан тұрады, ерте пісетін сорттарында 11-25-тен, кеш пісетіндеріңце 16-25. Тамыр маңындағы түйін аралықтарының ұзындығы 0,3-2-3 см, ал жоғарғылары 5-тен 40 см дейін жетеді. Түптену түйінінен толық дамитын 4-5 сабақ түзіледі, мал азығына өсіргенде бұл оң әсер етеді.

Жапырағы жапырақ қынабы мен тақтасынан тұрады жөне ені 5-14 см, ұзындығы 40-80 см дейін болуы мүмкін. Пісу мерзіміне қарай жапырақтарының саны 5-9-дан 16-25 жэне одан да көп болады. Мал азықтық мақсатқа жақсы жапырақтанған сорттары барынша бағалы.

76-кесте Негізгі шәй жүгері түрлерінің анықтамалығы

Түрдің атауы	Пайдалану бағыты	Сілсебас-тыңорналасуы	Сіпсебас-тың пішіні	Сіпсебас-тың тығыздығы	Төменгі қабықтың (қауыздың) құрылысы	Дәннің орналасуы
Қанттық немесе мал азықтық	Мал азықтық және қанттық	Тік орналасқан	Эдлипс тәрізді	Айтарлық-тай борпылдақ	Қалың, жылтыр, жүйкесіз	Масақша қабығынан шығыңқы емес
Астық немесе нандық	Астық	Сондай	Кең эллипс тәрізді	Өте тығыз	Негізінің 2/3 бөлігі қалың, көлденең өжімі жоқ, жоғары бөлігі-қалың жарғақты жөне көлденең әжімді әрі жаншылған	2/3 бөлігі шығыңқы
Кәдімгі қосгулді	Сондай	Сондай	Эллипс тәрізді	Салыстыр-малы борпылдақ	Қалың, әжімсіз және жаншылмаған	Масақша қабықшаларынан шығыңқы
Иілген джугара	Сондай	Иілген, бүгілген	Кең эллипс терізді	Өте тығыз	Негізінде қалың-жарғақты, көлденең әжімді, жоғарғы жартысында жаншылған	2/3 бөлігі шығыңқы
Сыпырт- қылық	Сыпырт-қы сыпыр-ғышы	Тік, орналасқан, бас ібілігі жоқ	Қалқан тәрізді қысыңқы	Салыстыр-малы борпылдақ	Қалың, жылтыр, жүйкесіз	Масақша қабығынан шыгыңқы емес
Судан шөбі	Мал азықтық	Тік орналасқан	Шашы-раңқы қомақты-лықтан қысыңқы тармақ-танғанға дейін	Борпылдақ	Төменгі және жоғарғы қабықтар қалың, екі гүл қауыздары да қабықты. Төменгі қауызға ұзындыгы 5-18 мм шоқгүл бекіген, оның төмеші бөлігі бұралып иілген	Қабықты, масақша қабықшаларымен көмкерілген,дөннің жоғарғы ұшы-шығыңқы болмайды, будандары-шығыңқы, пішіні-ұзынша-сопақ, нсмесе ұзынша келгсн

Гүл шоғыры-өртүрлі пішіндегі жене түстегі үзындығы 15-60 см сіпсебас (шашақ). Сабақпен салыстырғанда сіпсебастың орналасуы, сорттарына қарай тік, иілтен жөне бұралған болуы мүмкін. Масақшалар бұтақшалар ұшында негізінен екіден жүптасып орналасқан, біреуі-қосжынысты, жемісті, сағақсыз, ал екіншісі-қысқа сағақты, біржынысты, жеміссіз, аталықты айқас тозандануы басым.

Дәні - қабықты немесе жалаңаш, қабықты сорттарында масақша жөне гүл қауыздарымен тығыз көмкерілген, ал жалаңаш дәнділерде-қауыздар тығыз емес, жеңіл опырылады. Дәннің пішіні домалақ, ұзынша-жұмыртқа, алмұрт пішінді, ақ, сары, қызыл, қоңыр түсті, 1000 санының массасы 30-45 г (ірі), 20-30 г (орташа) және 20 г-нен төмен (үсақ). Шай жүгерінің жекелеген морфологиялық белгілері 52,53-суреттерде кескінделген.

Өсімдіктің тіршілік циклі мынадай фенокезеңдерден құралған: өнуі, көктеуі, түптенуі, түтікке шығу, сабақтану, шашақтану, гүлдену, сүттене пісу, балауыздана пісу, толық пісу.

52-сурет. Шай жүгері: 1,2-астық (нандық) шай жүгері егін көгі мен гүлдену кезеңдерінде; 3-масақшалар (жеміссіз-а және жемісті-б); 4-дөн; 5,6-егін кегі мен гүлдену ксзеңцеріндегі судан шөбі; 7-судан шөбінің масақшасы мен дөні.

биіктігі 20-25 см жетеді, бүл кезенде тамыр жүйесі пәрменді (қарқынды) дамиды. 5 жапырақ пайда болғаннан кейін, шамамен 20-30 тәуліктен соң, түптену басталады және ол 15-20 теулікке созылады. Сорттың пісу мерзіміне қарай көктеуден 40-60 төуліктен соң өсімдік түтікке шығады, бұл кезеңде барынша қарқынды өсе отырып төулігіне 5-6 см ұзындық қосылады, түтікке шығудан 15-20 тәуліктен кейін шашақтану басталады.

53-сурет. Шай жүгері. Піскен сіпсебас (а), масақша (б) жөне ден-сол жақта улкейтілген; 1-сыпыртқы шай жүгері; 2-қанттық; 3,4-астык шай жүгерісі.