Көрсеткіші және екі үлгіні талдау нәтижелеріндегі рұқсат етілгені

Үлгілерді талдаудың нәтижелеріндегі айырмашылықтар рұқсат, етілген ауытқулардан асып кетсе анықтауды қайталайды. 5

Тұқымның тіршілікке қабілеттілігін бояу тәсілімен анықтаудағы жұмыс тәртібі:

негізгі дақылдың таза тұқымынан 100 данадан екі үлгі,бөлінеді; _{

екі үлгіні де температурасы 18-20°С жылылықта сонша, уақыт суландырады (дымқылдандырады);

суланған тұқымдарды (сүлы мен күрішті өуелі гүл қауызынан ажыратады) ұрық бойымен екі жартыға тіледі;

талдамаға бір жартылар алынады, ал екінші жартылардыі суы бар стақанға салып қояды жөне оларды талдауды қайталауға тура. келген жағдайда пайдаланады;

дайындалған өрбір 100 жартыкешті ерітіндіге салады да қараңғыда ұстайды: тетразолда 20°С жылылықта 1 сағ 30 минөт, 30°С. да 40-50 мин; индиго-кармин, немесе қышқыл фуксин ерітіңділерде -10-15 минөт;

белгіленген уақыт еткеннен кейін тұқым жартыкештері ерітіндіден альгаады, сумен жуылады жвне үлкейткіш шынының көмегімен немесе жай көзбен қаралады;

боялған (тетразолда) немесе боялмаған (қышқыл фуксин, немесе ивдиго-карминде) ұрықтар саны бойынша тіршілікке қабілетті тұқым процентін белгілейді;

есептеу нөтижелерін жұмыс бланкісіне (8-кесте) жазады;

екі үлгі деректері бойынша тұқымның тіршілікке қабілеттілігін орташа арифметикалық көрсеткіші есептеледі жөне рүқсат етілген ауытқулармен салыстырылады;

талдама нөтижелері рүқсат етілген ауытқулардан асып кеткен жағдақда анықтауды стақанда қалдырылған екішді жартыкештерде қайталайды.

ТҰҚЫМ ЫЛҒАЛДЫЛЫҒЫН АНЫҚТАУ (МСТ 12041-82)

Тұқым ылғалдылығы-себу сапасының маңызды көрсетікіші. Ылғаддылығы жоғары тұқым сақтауға рұқсат етілмейді, өйткені мүндай түқым өздігінен қызудың, көгеріп кетудің т.б. өсерінен лабораториялъщ өнгіштпсгі шарасыздан төмендетеді. Осыған байланысты тұқым ылғалдылығы өртүрлі екпе дақыддар үшін жене географиялық аймақтарға стаңдарттармен молшерленеді. Тұқым ылғалдылығы бидайда, арпада, қара бидайда астық тұқымдас шептерде Солтүстік Қазақстанда 16-17 проценттен, ал Қазақстан Республикасыньщ оңтүстігіңде 15-16%-тен аспағаны жөн. Аймаққа байланысты тары тұқымьшың ылғалдылығы 14-16%, қара құмық пен асбұршақта 14-17% болуға тиіс.

Тұқым ылғаддылығы-тұқымдағы ылталдың процегатік мөлшері. Оны тұқымдық инспекцияға үлгі жеткізіженнен кейін, екі төуліктің ішінде, кептіргіш шкафта кептіру төсілімен (негізгі тесіл) немесе элекгрылғал өлшегіштерде анықтайды. Осы мақсат үшін екінші орташа ^г үлвден (шыны сауыттан) мына мөлшерден кем болмайтьш үлгі бөлінеді: дәнді, бұршақ дақьщдары, күнбағыс, сиыржоңьшіқа жөне ^[ басқа ірі тұқымды дақылдарда-50 г, жоңышқа, итқонақ т.б. ұсақ тұқымды дақылдарда-20 г. Тұқымды шөлмектен төмен төккен кезде оның ағысының басында, ортасында жөне соңында қалақшамен қиып алу арқылы алады. Тұқым ылғалдылығьш кептіргіш шкафта анықтағанда мына шарттарды орындау қажет (10-кесте).

10-к е с т е Кептіргіш шкафтарда тұқьм ылғалдылығын анықтаудың шарттары

№ қатар ы	Дақылдар	Кептіруге дейін түқымды алдын ала дайындау	Кеітгіру температурасы ,°с	Кептіру уақыты, минөт
1.	Денді, дөнді бүршақ	Лабораториялық диірменде үнтақталады	130	40
2.	Күнбағыс, қыша, шөптер ж.б.	Бүтін күйінде кептіреді	130	60
3.	Техникалық ж.б. дақылдар	Бүтін күйінде кептіреді	100-105	300

Бүтін немесе үнтақталған тұқымдардың өр жерінен шамалы тұқымнан алып өрқайсысы 5 г екі шөкім құрастырылады да солар арқылы тұқым ылғаддылығы анықталады. Шөкімдерді, алдын-ала қақпағымен бос күйінде өлшенген, металл бюкстерге салып өлшейді. Кептірілгеннен кейін бюкстерді тұқымымен кептіргіш шкафтан алып эксикаторда 15-20 Мин. салқывдатады да өлшейді.

Барлық олшеу нәтижелері мен есептеулер төмеңдегі кескіндегі жұмыс бланкісіне жазылады (11-кесте).

11-кесте Тұқым ылғалдылығын анықтайтын жұмыс бланкісі

Бюкс нөмі рі	Массасы 20 г шөкім-нің кептір-геннен кейінгі масса-сы, г	Қақпа-ғы мен бюкстің нөмірі	Қақпағы мен бюкс-тің салма-ғы, г	Қақпағы мен бюкстің бес грамдық шөкіммен салмағы, г		Бес грамдық шекімнің кептіргеннен кейінгі массасы , г	Ылғалдылық,%
				кешір-генге дейін,г	кептір-геннен кейін, г		шөкім-дердің	орта ша көрс ет-кіші
1.
2.
Орта -ша

Шекімді кептіргенге дейінгі жэне кептіргеннен кейінгі өлшеулердің айырмасы шығындалған ылғалға тең.

Тұқым ылғадцылығы (%) шығындалған ылғалды 100-ге көбейтіп шөкім мелшеріне бөлгенге тең:

а — шөкімнің кептіруге дейінгі массасы, г

б — шөкімнің кептіргеннен кейінгі массасы, г

Екі шөкімнің ылғалдылық керсеткіштерінің айырмасы 0,2%-тен аспауға тиіс, олай болмаған жағдайда талдау қайталанады.

Ылғалдылығы жоғары (20%-тен жоғары) тұқымдарды алдьш ала кептіреді. Ол үшін үлгіден 20 г шөкім алынады (жоғарыда келтірілген едістеме бойынша), оны кеіггіргіш шкафта 105°С температурада 30 мин бойы кептіреді.

Осыдан кейін эксикаторда салқындатылады да өлшенеді, ал соңынан үлгі үнтақталады жөне одан 5 г екі шөкім алынады. Қайтадан ұнтақталады және 130°С-да 40 мин кептіреді. Бұл жағдайда тұқым ылғалдылығын (Ы) мына анықтама бойынша есептейді:

Ы= 100-(А*б),

Мұнда А - ұнтақталмаған шөкімнің алдъш ала кептрілгеннен кейінгі массасы, г;

Б - алдын ала кептірілген және ұнтақталған тұқым шөкішнің кептірілгеннен кейінгі массасы, г. Тұқым ылғаддылығын анықтауды тездету үшін өртүрлі электр ылғалелшегіштерді пайдаланады. Оларға арнаулы нұсқаулар жасалған, солар бойынша ылғалдылық анықталады.

Жоғары ылғалдылықтагы тұқымның ылғалдылығын кептіру тәсілімен анықтауға жұмыс тәртібі:

екінші орташа үлгіден (шөлмектен) дақылдарға байланысты тиісті мөлшерде үлгілер бөлінеді (ставдарт талаптарьша сәйкес); тұқымды шөлмекген төккен кезде оның ағысының басында, ортасында жөне соңында қалақшамен қиып алу арқылы алады;

бүтін немесе ұнтақталған тұқым өр жерінен 5 грамнан екі шөкім құрастырылатывдай нүктелік үлгілер алынады;

қақпағымен өлшенген бюкстерге шөкімдерді салып елшейді;

кептіргіш шкафты түқым үлгілерін кептіруге дайындайды, ол үшін оның температураеын қажетгі дөрежеге дейін (стандартқа сөйкес) жеткізеді;

қақпағы ашық бюкстерді тұқым шөкімімен кептіргіш шкафқа орналастырады;

белгіленген уақыт өткен соң кептіруге қойылған металл бкжстер шекіммен бірге кептіргіш шкафтан алынып, салқындату үшін эксикаторға салынады;

15-20 минуттен кейін шөкім салынған бюкстер эксикатордан түсіріледі де 0,01 г делдікпен өлшенеді;

барлық өлшеулер мен есеіггеулердің нәтижелері кесікіні жоғарыда келтірілген жұмыс бланкісіне жазылады.

Тұқымның ылғалдылытын пайызбен (процентпен) ек шөкім бойьшша бұдан бүрын келтірілген анықтама бойынша есептейді