Мал азықтық күздік қара бидай- кормовая рожь-secale
Күздік қара бидай дөнді дақыл ретінде тиісті бөлівде қарастырылған. Мал азықтық мақсатқа осы бағыттағы сортгарды өсіру керек.
Саратовская 2-Оңтүстік-Шығыс АШҒЗИ-да шығарылған, вульгара түршесі, диплоидты түрлеріне жатады. 1000 тұқымның массасы 28-40 г. Өсімдіктің биіктігі 114-117 см. Сорт біркелкі биіктікте өседі, орташа мерзімде піседі, өсіп-жетілу кезеңі 300-320 тәулік. Қысқа, құрғақшылықққа, жапырылуға төзімді, жоғары өнімді, 1991 (1,3,12).
Чулпан-Башқұрт АШҒЗИ-да шығарылған, 1998 (11,12), Сибирская кормовая, 1981 (4); Вахшская 128, 1995 (5); Кормовая 51 (Тегра),1988 (3); Памирская, 1975 (13); Снежная, 1996 (13).
Аталғандардан басқа мал азығына пайдалануға рұқсат етілген астық тұқымдас дақылдар: Тритикале Простор, 1987 (13); Күздік бидай Пиротрикс 50 (Зернокормовая 50), 1992 (3); Жаздық арпа Бота, 1997 (1,12); Гранал, 1992 (1,6,9,12); Кедр, 1992 (6,9,12); Оренбургский Кормовой, 1993 (6); сүлы Алтайский крупнозерный, 1992 (3,5); Аргымак, 1999 (3); Бітік, 1998 (12); Иртыш 15, 1994 (11,12). Казахстанский 70, 1992 (3,5,13); Льговский 82, 1992 (4); Урал, 1988 (7).
МАЙЛЫ ШОМЫР-РЕДЬКА МАСЛИЧНАЯ-RAPHANUS
SATIVUS OLEIFERUS
Майлы шомыр (К.8. ОіеИегаз) біржылдық мал азықтық суыққа төзімді өсімдік-4-5° С бозқырауды жеңіл көтереді. Тамыры кіндікті, жоғарғы бөлігі 2-3 см дейін жуандаған, топыраққа 0,8-1,0 м дейін бойлайды. Сабағы бұтақты, буындарында майысқан, 3-4-5 қырлы, гүлденгенде жасыл, ал толық піскенде сүр немесе ашық-қоңыр түсті, бітеу немесе іші қуыс, әртүрлі дәрежеде түкті, биіктігі 0,5-1,5 м. Жапырақтары түкті, төменгілері сағақты, желпігіш-қауырсынды 2-6 жұпты қалақты жоғарғылары-сағақсыз, бүтін, ұсақ, тұқым жарнақты жапырақшалары антоциан түсті. Гүл шоғыры-борпас шоқгүл. Гүлдері ақ түсті, қызғылт, немесе ашық күлгін күлтеше жапырақша түзеді, өсімдігі айқас тозаңданады. Жемісі-сүйір ұшты жарылмайтын қампиған бұршаққын, ұзындығы 3-7 см, диаметрі 1-1,5 см. Бұршаққындағы тұқым саны 6-10, ашық-қоңыр, ашық-қызыл және мүдде қызыл түсті, бұрыс сопақ пішінді, 1000 тұқымның массасы 8-12 г. Пақдалануға рұқсат етілген сорт:
Тамбовчанка —ТАША шығарылған, бүтасы тік өседі, биіктігі 0,8-1,0 м. Тұқымы-ашық-қоңыр түсті, 1000 тұқымның массасы 17-18 г. Өсіп-жетілу кезеңі егін көгінен шабылмалы пісуіне дейін 45-50, тұқымының шаруашылықты пісуіне дейін 75-80 тәулік, суармалы жерлерде 300-350 ц/га дейін жасыл балауса өнімін береді, 1985 (1,4,7,9,12).
Рапс-brassica napus oleifera
Рапс-(В.М. О1еИега)-біржылдық майлы өсімдік, соңғы жылдары мал азығьша қолданылады. Бұл тарнаның жақын тумасы, мал азықтық қырыққабат пен қышаны будавдастыру жолымен алынған, егістікте күздік жөне жаздық түрде өсіріледі. Қысы қатты, қатал аудандарда негізінен жаздық рапс өсіріледі. Тамыры-кіндікті, ұршық тәрізді, 1,6-1,8 м тереңдікке бойлайды. Сабағы түзу, бұтақты, биіктігі 0,6-1,6 м, жасыл немесе күңгірт-жасыл, кейде антоциан түсі болады, балауыз тотымен көмкерілген. Күздік рапс қысқа кеткенше 10-15 жапырақты дегелең қалыптастырады. Гүл шоғыры 20-40 ірі алтын түсті-сары гүддерден құралған шоқгүл. Жақсы бал жинағыш, жемісі-үзын (6-11 см), жіңішке (4-6 мм) піскенде жарылғыш, тегіс немесе әлсіз дөңесті, жіңішке тұмсықты бұршаққын. Бұршаққында 20-40 шар тәрізді, беті ұсақ-ұялы қара, қара-сұр, немесе күңгірт-қоңыр түсті диаметрі 1,5-2,0 мм тұқым болады, 1000 санының массасы 3-7 г (72-сурет).
72-сурет. Рапс: 1,2-дамыган егін көгі мен гүдцену-жеміс түзу кезеңдеріндегі өсімдіктер; 3-гүлдері жөне жемістерімен сабақтың бір бөлігі; 4-жеміс; 5-түқым (жоғарғы жақта-үлкейтілген).
Мал азығына пайдалануға рұқсат етілген жаздық рапстың сорттары: Золотонивский-Сібір АШҒЗИ-да шығарылған, 1989 (1,2,3,4,7,8,9,12). Шпат-МДҒЗИ-да шығарылған. Өсімдік биік өседі 96-110 см, 1993 (12). Күздік рапс Иванна, 1991 (3), Проминь, 1988 (5).