18. Агульнадыдактычныя прынцыпы выкладання лiтаратуры.

Прынцыпы выкладання – гэта асноўныя тэарэтычныя палажэнні, якія вызначаюць змест, арганізацыйныя формы, метады і прыёмы вучэбнага працэсу ў адпаведнасці з яго мэтамі і заканамернасцямі.

Дыдактыка (тэорыя навучання) як галіна педагогікі, якая даследуе заканамернасці працэсу навучання, выпрацавала шэраг агульнадыдактычных прынцыпаў, агульных для ўсіх дысцыплін, якія вывучаюцца ў школе. Пры рэалізацыі агульнадыдактычных прынцыпаў на практыцы абавязкова ўлічваецца спецыфіка канкрэтнага вучэбнага прадмета.

Прынцып адзінства адукацыйнай, развіццѐвай і выхаваўчай функцый навучання прадугледжвае накіраванасць навучальнага працэсу на фарміраванне ўсебакова развітай асобы, якая павінна набыць пэўную суму ведаў, выпрацаваць неабходныя ўменні і навыкі, а таксама сфарміраваць у сабе шматлікія маральныя і эстэтычныя якасці.

Навучанне і выхаванне ў сучаснай школе знаходзяцца ў дыялектычнай еднасці. Вырашэнне адукацыйных задач абавязкова звязана з выхаваўчым уплывам на вучняў. Навучанне спрыяе развіццю пазнаваўчых магчымасцей і творчых здольнасцей школьнікаў, іх актыўнасці і самастойнасці ў вучэбнай і працоўнай дзейнасці.

Кожная дысцыпліна, уключаная ў школьны вучэбны план, мае свае адметныя магчымасці ўздзеяння на фарміраванне ў вучняў эстэтычнага густу і маральных ідэалаў. Выключнае месца ў гэтым шэрагу займае літаратура.

Прынцып навуковасці. Для прынцыпу навуковасці ўласцівы такія найважнейшыя характарыстыкі, як адпаведнасць вучэбных ведаў навуковым, азнаямленне з метадамі пазнання, стварэнне ўяўленняў аб працэсе пазнання. Літаратура ў школе – гэта і крыніца пазнання, і мастацтва, і навука. Навуковасць пры вывучэнні літаратуры не абмяжоўваецца пазнаннямі вучняў па тэорыі літаратуры. Гэты прынцып уключае ў сябе шэраг аспектаў: пазнавальны, маральны, праблемны, гістарычны і эстэтычны. Ён патрабуе, каб змест навучання быў звязаны з навуковымі фактамі, адлюстроўваў сучасны стан літаратуразнаўчай навукі. Настаўнік пры рэалізацыі прынцыпу навуковасці абапіраецца на літаратуразнаўства як навуку. Прынцып навуковасці знаходзіць сваю рэалізацыю ў вучэбных праграмах і падручніках, у тым, што школьнікі навучаюцца элементам навуковага пошуку, спосабам навуковай арганізацыі вучэбнай дзейнасці.

Вучні V–VIIІ класаў павінны ў значнай ступені авалодаць паэтыкай мастацкага твора. Яны азнаёмяцца з элементамі тэорыі літаратуры: выяўленчыя сродкі мастацкай выразнасці мовы, асаблівасці паэтычнай і празаічнай мовы, паняцце пра літаратурныя роды і жанры. Гэта азначае: каб спасцігнуць, далучыцца да літаратуры як мастацтва слова, неабходна зразумець знакавую сістэму літаратуры. У IХ–XI класах паглыбляюцца атрыманыя тэарэтычныя веды і набываюцца новыя. Навуковасць прадугледжвае тут усведамленне вучнямі творчага метаду, стылю пісьменніка, праблематыкі, накірункаў, палемікі ў літаратуры, развіцця жанраў, традыцый і наватарства, нацыянальнай своеасаблівасці беларускай літаратуры.

Прынцып навуковасці скіроўвае настаўніка на выкарыстанне ў арганізацыі вучэбнай дзейнасці школьнікаў праблемных сітуацый, далучэнне іх у разнастайныя назіранні літаратурных з‘яў і працэсаў, правядзенне аналізу вынікаў уласных назіранняў, пошук дадатковай навуковай інфармацыі.

У працэсе атрымання навуковых ведаў у вучняў фарміруецца навуковы светапогляд, развіваецца эстэтычны густ.

Прынцып навуковасці ў методыцы выкладання літаратуры неад'емна звязаны з прынцыпам гістарызму.

Прынцып сувязі навучання з практыкай дапамагае рэалізаваць вынікі навучання штодзённа. Ён садзейнічае фарміраванню светапогляду, павышае значнасць вучэбнай дзейнасці ў свядомасці вучняў, надае ёй асэнсаваны характар, спрыяе канкрэтызацыі ведаў і фарміраванню ўмення прымяняць веды на практыцы. Галоўнае ў гэтым прынцыпе, каб у выніку навучання вучань мог і жадаў выкарыстоўваць атрыманыя веды для вырашэння практычных задач, абараняць свае погляды, прымаць рашэнні.

Рэалізацыя прынцыпу сувязі з жыццём пры вывучэнні літаратуры адбываецца праз сучаснае прачытанне твораў мінулага і адэкватнае асэнсаванне новых твораў. Уяўленне пра літаратурны працэс, знаёмства з творчасцю канкрэтнага пісьменніка ці нават веданне аднаго асобнага твора ўзбагачаюць вучня і дапамагаюць яму арыентавацца ў сучасных праблемах і даваць аб‘ектыўную маральную ацэнку ўласных поглядаў і ўчынкаў.

Прынцып сістэматычнасці і паслядоўнасці надае сістэмны характар вучэбнай дзейнасці, тэарэтычным ведам і практычным уменням вучняў. У адпаведнасці з гэтым прынцыпам змест вучэбнага матэрыялу павінен перадавацца вучням у пэўнай сістэме, калі кожны элемент яго лагічна звязваецца з іншымі, наступны абапіраецца на папярэдняе, рыхтуе да засваення новага. Названы прынцып, які закладзены ў вучэбныя планы, праграмы і падручнікі, рэалізуецца ва ўзаемазвязанай дзейнасці настаўніка і вучняў на ўроку.

Прынцып сістэматычнасці і паслядоўнасці праходзіць праз увесь школьны курс беларускай літаратуры. Ён патрабуе захавання пераемнасці ў навучальным працэсе, пры якой кожны наступны ўрок з‘яўляецца лагічным працягам папярэдняга.

І–IV класы. Знаёмства са зместам і мастацкімі асаблівасцямі літаратурных твораў, першыя спробы навучыцца ўспрымаць літаратуру як мастацтва слова.

З V класа пачынаецца сістэматычны курс беларускай літаратуры, якая вывучаецца як асобны прадмет.

VI–VIIІ класы. Вывучэнне больш складаных твораў, разнастайных па зместу і мастацкіх асаблівасцях. На іх аснове ў даступнай для гэтага ўзросту форме адбываецца азнаямленне вучняў з галоўнымі асаблівасцямі літаратуры як мастацтва, школьнікі пачынаюць набываць элементарныя веды, уменні і навыкі аналізу і ацэнкі твора.

ІХ–ХІ класы. У аснову вывучэння літаратуры пакладзены гісторыка-храналагічны прынцып.

Прынцып сістэматычнасці і паслядоўнасці патрабуе, каб новы матэрыял вывучаўся толькі пасля засваення папярэдняга матэрыялу. Нельга, напрыклад, уводзіць паняцце пра рэалізм, калі вучні не засвоілі, што азначаюць такія літаратурныя напрамкі, як класіцызм, сентыменталізм і рамантызм.

Прынцып даступнасці патрабуе такой арганізацыі навучання, каб школьнікі не адчувалі разумовых, маральных і фізічных перагрузак, прадугледжвае разуменне вучнямі вучэбнага матэрыялу ў залежнасці ад іх здольнасцей, развіцця, узроставых і індывідуальных асаблівасцей. Пры арганізацыі вучэбнага працэсу настаўнік павінен арыентавацца на рэальныя магчымасці кожнай ўзроставай групы і канкрэтнага класа ў канкрэтнай навучальнай ўстанове. Даступнасць навучання залежыць у аднолькавай ступені ад яго метадычнага забеспячэння, ад складанасці вучэбнага матэрыялу і ад метадаў і прыёмаў, якія прымяняе настаўнік. Для таго, каб навучанне было даступным, неабходна весці вучня ад лёгкага да больш складанага, ад невядомага да вядомага (Я.А. Каменскі).

Змест праграм і падручнікаў па беларускай літаратуры для кожнага класа (падбор мастацкіх тэкстаў, звесткі па тэорыі літаратуры, віды працы па развіцці вуснага і пісьмовага маўлення, метадычны апарат) паслядоўна разлічаны на тое, каб быць даступным для вучняў дадзенага ўзросту. Улічваецца таксама і эмацыянальны бок уздзеяння мастацкага слова на школьнікаў.

Прынцып даступнасці выключае спрошчанасць. Навучанне не павінна быць лёгкім, інакш у школьнікаў будзе знікаць цікавасць да вучобы, што ў сваю чаргу прывядзе да аслаблення развіцця іх пазнавальных магчымасцей. Пры вывучэнні літаратуры ў V класе як самастойнага прадмета няма патрэбы падаваць як новае тое, што вучні лѐгка засвоілі ў пачатковай школе. Ускладненне вучэбнага матэрыялу павінна быць паслядоўным.

Прынцып нагляднасці – адзін з самых «тытулованых» прынцыпаў навучання. Яшчэ ў ХVII ст. нагляднасць у цэнтр увагі еўрапейскай педагагічнай думкі паставіў Я.А. Каменскі. Выкарыстанне нагляднасці ён назваў залатым правілам дыдактыкі і паказаў шлях, па якім павінна ісці пазнанне вучня: «... Неабходна вучыць так, каб людзі, наколькі гэта магчыма, набывалі веды не з кніг, але з неба і зямлі, з дубоў і букаў, г.зн. ведалі і вывучалі самі рэчы, а не чужыя толькі назіранні і сведчанні пра рэчы». Нагляднасць у методыцы выкладання літаратуры неабходна разумець шырэй, чым непасрэднае ўспрыманне пэўных прадметаў, карцін, з‘яў. Прынцып нагляднасці пры вывучэнні літаратуры на першае месца выводзіць сувязь паміж пачуццёвым і лагічным пазнаннем, зварот да непасрэднага пачуццёвага ўспрымання жывога слова. Слова на ўроку літаратуры з‘яўляецца найважнейшым відам нагляднасці. Настаўнік літаратуры пастаянна звяртаецца да чытання тэксту мастацкага твора, да праслухоўвання аўдыѐзапісаў і інш. Слова настаўніка – гэта наглядны узор для вучняў. У працэсе выкладання літаратуры эфектыўна выкарыстоўваецца выяўленчая нагляднасць (карціны, ілюстрацыі, малюнкі, слайды, фатаграфіі, дыяпазітывы, дыяфільмы), нагляднасць, якая ўздзейнічае адначасова на слых і зрок (фрагменты мастацкіх фільмаў, вучэбныя і відэафільмы), а таксама графічная нагляднасць (карты, схемы, табліцы). Нагляднасць на ўроках літаратуры можа эфектыўна выкарыстоўвацца на ўсіх яго этапах (праверка дамашняга задання, вывучэнне новага матэрыялу, замацаванне, інструктаж да выканання дамашняга задання) і таксама на ўсіх этапах вывучэння мастацкага твора (уступныя заняткі, чытанне, аналіз, заключныя заняткі). Разам з тым, надаючы вялікае значэнне выкарыстанню нагляднасці, настаўніка падсцерагае небяспека пераацаніць яе важнасць і пачуццёвым успрыманнем падмяніць разумовую працу вучняў.

Прынцып свядомай і актыўнай дзейнасці вучняў пры вядучай ролі настаўніка

Свядомасць вучняў у педагогіцы разглядаецца ў двух аспектах: як разуменне вучэбнага матэрыялу і як свядомыя, матываваныя адносіны да навучання. У адпаведнасці з другім аспектам вучні ўсведамляюць мэты навучання, плануюць і арганізуюць сваю працу, праяўляюць зацікаўленасць да ведаў, ставяць праблемы і ўмеюць знайсці іх вырашэнне.

У дадзеным прынцыпе зафіксавана спецыфічнае для сучаснай школы адзінства дзеянняў настаўніка і вучняў. Педагог на ўроку літаратуры выступае не як выканаўца ў тэатры аднаго акцёра, а як рэжысѐр спектакля. Вядучая роля настаўніка-філолага заключаецца ў тым, што вучні пастаянна заўважаюць яго ўздзеянне на іх і разам з тым адчуваюць самастойнасць пошукаў, меркаванняў і ацэнак.

Для дасягнення актыўнасці і свядомасці школьнікаў у вучэбным працэсе настаўнік павінен абапірацца на іх інтарэсы і адначасова фарміраваць матывы навучання, далучаць вучняў да вырашэння праблемных сітуацый, выкарыстоўваць у якасці метадаў навучання дыскусіі і дыспут, стымуляваць калектыўныя формы працы.

Разглядаемы прынцып патрабуе таксама распрацоўкі і прымянення сістэмы самастойнай работы, асаблівая роля тут належыць сачыненням і вучнёўскім навуковым даследаванням.

Прынцып трываласці зыходзіць з таго, што веды павінны грунтоўна замацавацца ў памяці вучняў і стаць часткаю іх свядомасці.

Рэалізацыя прынцыпу трываласці навучання ў педагагічнай практыцы ажыццяўляецца праз практыкаванні ў прымяненні ведаў, навыкаў і ўменняў, абмеркаванне і дыскусіі, доказнасць і аргументаванасць выступленняў. Трываласць ведаў забяспечваецца эмацыянальным выкладам матэрыялу настаўнікам, дакладнай лагічнай структурай урока або пазакласнага мерапрыемства, выкарыстаннем камп‘ютэрных тэхналогій, ТСН і нагляднасці, сістэмай самастойнай працы. Важнае значэнне ў фарміраванні трывалых ведаў надаецца паўтарэнню.

Трываласць ведаў, атрыманых на ўроках літаратуры, можа правярацца як у перыяд вучобы ў школе, так і на працягу ўсяго далейшага жыцця. Пацвярджэннем трываласці літаратурнай падрыхтоўкі выпускнікоў школы з‘яўляецца іх маральна-эстэтычная сталасць, неабыякавасць да мастацтва, уменне дакладна ацэньваць творы, якія вывучаліся ў школе, усведамленне непарыўнай сувязі мастацтва з жыццѐм.

Прынцып стварэння неабходных умоў для навучання арыентуе на стварэнне спрыяльнай маральна-псіхалагічнай атмасферы ў адносінах паміж настаўнікам і вучнямі, ён накіраваны на папярэджанне канфліктных сітуацый на ўроку.

У дыдактычнай літаратуры вылучаецца таксама прынцып спалучэння розных метадаў і сродкаў навучання ў залежнасці ад задач і зместу навучання.