21. Гутарка настаўнiка з вучнямi як метад вывучэння беларускай лiтаратуры. Рэпрадуктыўная I эўрыстычная гутарка. Лiтаратурны дыспут.

Гутарка з'яўляецца самым распаўсюджаным і ўніверсальным метадам навучання літаратуры, яна рэалізуецца на практыцы ў выглядзе старанна прадуманай сістэмы пытанняў настаўніка і адказаў вучняў.

Гутарка бывае рэпрадуктыўная і эўрыстычная.

Рэпрадуктыўная гутарка звычайна праводзіцца ў час праверкі дамашняга задання, выяўлення першапачатковага ўспрымання твора школьнікамі, пры паўтарэнні і абагульненні вывучанага матэрыялу. Такая гутарка разлічана на ўзнаўленне вучнямі ведаў, атрыманых з мастацкай літаратуры, з падручніка, са слоў настаўніка і іншых крыніц. Пытанні, якія ставяцца перад класам, звычайна не патрабуюць аналітычных разважанняў, а толькі абуджаюць памяць: «Дзе і ў якія часы адбываецца дзеянне ў аповесці Я. Брыля «Сірочы хлеб»?»; «Хто такі Данік?»; «Хто яго бацькі?»; «Як пачалося школьнае жыццё для Даніка?»

Эўрыстычная гутарка патрабуе ад вучняў роздуму, пошуку, вядзе іх да пэўных абагульненняў і «адкрыццяў». Яна выкарыстоўваецца ў асноўным пры аналізе твора мастацкай літаратуры (ацэнка ўчынкаў герояў, пошукі іх матывацыі, выяўленне аўтарскай пазіцыі і г.д.). На практыцы эўрыстычная гутарка рэалізуецца з дапамогаю аналітычных і праблемных пытанняў: «Якія душэўныя якасці настаўніцы праявіліся на ўроках чытання твораў Г. Сянкевіча «Янка-музыка» і Цёткі «Міхаська»?»; «Пра што сведчыць надпіс на кнізе, якую падаравала Даніку пані Мар‘я?»; «Якой настаўніцай была панна Рузя? Параўнайце яе з паняй Мар‘яй».

Вялікія патрабаванні пры падрыхтоўцы да эўрыстычнай гутаркі прад'яўляюцца да фармулёўкі пытанняў. Яны павінны быць кароткімі, дакладнымі, змястоўнымі, сфармуляванымі так, каб абуджалі думку вучня. Нельга ставіць перад вучнямі альтэрнатыўных пытанняў, якія патрабуюць адназначных адказаў тыпу «так» або «не». Пытанні не павінны быць занадта цяжкімі і занадта лёгкімі, нельга, каб у іх «хавалася» падказка. Эўрыстычная гутарка ўяўляе сабою строгую сістэму пытанняў і заданняў, такую іх паслядоўнасць, каб кожнае наступнае як бы вынікала з папярэдняга адказу.

Аналізуючы мастацкі твор, настаўнік звычайна звяртаецца да змешанай, рэпрадуктыўна-эўрыстычнай гутаркі.

Актывізацыі пазнаваўчай дзейнасці школьнікаў у часе гутаркі спрыяе пастаноўка ў пачатку ўрока або нават на пачатку вывучэння твора асноўнага, ключавога пытання, адказ на якое можна атрымаць толькі дзякуючы сумеснай карпатлівай працы.

Дыспут. Пад дыспутам звычайна разумеюць публічныя спрэчкі на навуковую або важную грамадскую тэму. Практыка паказвае, што атрыманыя ў часе літаратурнага дыспуту веды пераходзяць у перакананні: вучні набываюць навыкі аргументавана абараняць сваю пазіцыю.

Дыспут можа быць запланаваны на ўвесь урок або на яго частку. Іншы раз у працэсе запланаванай эўрыстычнай гутаркі ўзнікаюць незапланаваныя дадатковыя дыскусійныя пытанні, у выніку чаго гутарка перарастае ў стыхійны дыспут.

Для ўзнікнення сапраўднай дыскусіі на ўроку літаратуры неабходны адпаведныя ўмовы. Акрамя добрага ведання зместу твора, вучні павінны адчуваць сябе камфортна: давяраць педагогу, не баяцца выказваць альтэрнатыўныя думкі. Прапанаваныя для абмеркавання пытанні павінны прадугледжваць супрацьлеглыя адказы. Неабходна, каб і сам твор быў дыскусійным.