47.Асаблівасці вывучэння жыццёвага і творчага шляху пісьменніка.

Цэласнае асэнсаванне ўвасобленых у літаратурна-мастацкім творы ідэй, праблем, духоўна-маральных пошукаў, выяўленне аўтарскай пазіцыі немагчымыя без усведамлення таго, што непаўторнасць мастацкага свету твора абумоўленая унікальнасцю асобы ягонага стваральніка. Зразумець своеасаблівасць пісьменніцкага характару і лѐсу, вытлумачыць у эстэтычным ды гістарычным кантэкстах погляды творцы дапамагае вывучэнне ягонай біяграфіі. На першай ступені літаратурнай адукацыі, у V—VIII класах паколькі галоўным аб‘ектам вывучэння з‘яўляецца мастацкі твор, увага вучняў спецыяльна не засяроджваецца на жыццѐвым і творчым шляху пісьменнікаў, а толькі настаўнік у працэсе гутаркі звяртаецца да асобных біяграфічных звестак, якія будуць спрыяць больш глыбокаму спасціжэнню канкрэтнага мастацкага твора. У гэтым выпадку старонкі біяграфіі становяцца своеасаблівымі ―ўводзінамі‖ ў твор, дапамагаюць пазначыць тэматычныя і праблемныя ―вузлы‖ тэксту. Напрыклад, пры вывучэнні ў V класе верша Рыгора Барадуліна ―Бацьку‖ варта звярнуць увагу на біяграфізм твора, а ў VII класе – аповесці Янкі Брыля ―Сірочы хлеб‖ на першым жа ўроку настаўнік павінен зацікавіць вучняў асобай пісьменніка, пазнаѐміць з гісторыяй напісання твора, адзначыць падабенства лѐсаў Даніка Мальца і Янкі Брыля. Таму ўрок можна пачаць з кароткіх паведамленняў вучняў, дзе выразна была б пазначана грамадска- гістарычная атмасфера, у якой праходзіла маленства пісьменніка, а таксама прысутнічалі б цікавыя факты з біяграфіі пісьменніка. Больш грунтоўнае ўяўленне пра жыццѐвы і творчы шлях пісьменніка вучні атрымліваюць на заключнай ступені літаратурнай адукацыі, падчас засваення матэрыялу манаграфічных тэм. Тут вывучэнне біяграфіі творчасць пісьменніка набывае самастойны і адносна завершаны характар. Праграма па беларускай літаратуры прапануе фармулѐўкі: ―Жыццѐвы і творчы шлях пісьменніка‖, ―Кароткія звесткі аб жыцці і творчасці пісьменніка‖, ―Звесткі з біяграфіі‖. Вывучэнне біяграфіі пісьменніка — адна з важнейшых умоў больш глыбокага і цэласнага асэнсавання яго твораў — дапамагае выявіць вытокі і фактары фарміравання светаадчування мастака, абумоўленасць светапогляднай і мастацка-эстэтычнай эвалюцыі творцы канкрэтным гісторыка-культурным кантэкстам. Цікавыя і прадуманыя апераджальныя заданні дапамогуць зацікавіць вучняў асобай творцы, даволі істотна пераадолець складзены гадамі шаблон уяўлення пра беларускага пісьменніка: нарадзіўся ў вѐсцы, у дзіцячыя гады цяжка працаваў, затым далучыўся да беларушчыны або памѐр.

Цікавыя і прадуманыя апераджальныя заданні дапамогуць зацікавіць вучняў асобай творцы, даволі істотна пераадолець складзены гадамі шаблон уяўлення пра беларускага пісьменніка: нарадзіўся ў вѐсцы, у дзіцячыя гады цяжка працаваў, затым далучыўся да беларушчыны або памѐр. Іначай кажучы, адной са ―стратэгічных‖ мэтаў вывучэння жыццѐвага і творчага шляху пісьменніка павінна быць фарміраванне ў вучняў выразных уяўленняў пра сувязь светапогляду пісьменніка з падзеямі ў грамадскім жыцці, яго грамадзянскую пазіцыю і духоўны воблік, урэшце, пра ягоную творчую індывідуальнасць. У выніку старшакласнікі павінны ўмець выяўляць гістарычныя і сацыяльныя заканамернасці светапогляду і лѐсу пісьменніка. У якасці вядучага метаду вывучэння біяграфіі айчынныя метадысты вылучаюць лекцыю настаўніка, якая дае магчымасць эканомна выкласці вялікі па аб‘ѐме матэрыял. Важна памятаць, што сухая фактаграфія, манатоннае выкладанне падзей здольныя нівеліраваць, зрабіць бясколернай нават самую цікавую біяграфію. Найлепш засвойваецца матэрыял, які падаецца ў форме яркага, жывога аповеду, што стварае ўражанне непасрэднага, асабістага знаѐмства з пісьменнікам. У ходзе лекцыі важна не толькі дэталізаваць, канкрэтызаваць уяўленні вучняў пра асобу пісьменніка, але і выявіць ідэйны, духоўна-маральны, эстэтычны падтэксты біяграфічных фактаў, больш якаснаму засваенню ведаў спрыяе выкарыстанне тэхнічных сродкаў, якія дазваляюць эканомна скарыстаць час, тэзісна вылучыць асноўнае, а фатаздымкі, выявы родных мясцін і г.д., дазволіць актывізаваць візуальнае замацаванне ведаў.

Уласна лекцыю рэкамендуецца спалучаць з іншымі метадычнымі формамі вывучэння біяграфіі пісьменніка: чытаннем мастацкіх твораў, дакладамі вучняў, завочнымі экскурсіямі, гутаркай, працай з падручнікам, а таксама з дадатковай літаратурай (літаратуразнаўчыя і крытычныя працы, мемуарыстыка, лісты, дзѐннікі пісьменніка, вершы і празаічныя творы пра яго, аўтабіяграфія, краязнаўчая літаратура, дакументы і інш.).

Важным прынцыпам арганізацыі і рэпрэзентацыі вучэбнага матэрыялу з‘яўляецца адзінства асвятлення жыццѐвага шляху пісьменніка і ягонай творчай эвалюцыі. Незалежна ад абранай настаўнікам метадычнай формы ўрока, заняткі па вывучэнні жыцця і творчасці пісьменніка павінны ўлучаць наступныя элементы: — агульную грамадска-гістарычную характарыстыку часу, на які прыпадае творчасць пісьменніка; — асноўныя асаблівасці развіцця літаратурнага працэсу; — жыццѐвы шлях пісьменніка (звесткі з біяграфіі, грамадзянская пазіцыя, уплыў сацыякультурнага кантэксту на творчасць і г.д.); — творчы шлях пісьменніка (пачатак літаратурнай дзейнасці, этапы ці перыяды творчай эвалюцыі, агульная характарыстыка мастацкіх асаблівасцей найбольш значных твораў, кніг, зборнікаў); — значэнне творчасці пісьменніка для развіцця беларускай літаратуры (у тым ліку ацэнкі яго сучасным літаратуразнаўствам, крытыкай), суаднесенасць з сусветным літаратурным працэсам.

Падчас вывучэння біяграфіі асаблівай увагі настаўніка вымагаюць формы кантролю ведаў, апытанняў і хатніх заданняў. Дзеля сістэматызацыі ведаў пра жыццѐвы і творчы шлях пісьменніка можна выкарыстоўваць тэсіавыя заданні, прапанаваць запоўніць табліцу. Вучням варта прапанаваць скласці план лекцыі настаўніка, падабраць эпіграф да ўрока, супаставіць факты біяграфіі пісьменніка з падзеямі, якія перажываюць героі ягоных твораў і г.д. Эфектыўным спосабам праверкі ведаў з‘яўляецца правядзенне віктарын, ролевых гульняў, заключнага ўрока-дыспута пра кнігі, прысвечаныя жыццѐваму і творчаму шляху пісьменніка і інш..