27. Нетрадыцыйныя (нестандартныя) ўрокi лiтаратуры.

З сярэдзіны 1970-х гадоў у школе выявілася небяспечная тэндэнцыя паніжэння цікавасці школьнікаў да заняткаў. Адыход вучняў ад пазнавальнай працы педагогі спрабавалі спыніць рознымі спосабамі. На абвастрэнне праблемы масавая практыка адрэагавала так званымі нетрадыцыйнымі ўрокамі, галоўнай мэтай якіх з‘яўляецца абуджэнне цікавасці школьнікаў да навучальнай працы. Нетрадыцыйны ўрок – імправізаваныя вучэбныя заняткі, якія маюць неўсталяваную структуру.

Асноўнымі відамі нетрадыцыйных урокаў з‘яўляюцца наступныя: урок-прэс-канферэнцыя, урок-спаборніцтва, тэатралізаваны ўрок, урок з групавымі формамі працы, урок-дзелавая гульня, урок-творчасць, урок-кансультацыя, урок-аўкцыён, урок, які вядуць школьнікі, урок-залік, урок-разважанне, урок-конкурс, урок-фантазія, урок-гульня, урок-канцэрт, урок-дыялог, урок-семiнар, iнтэграваны ўрок, мiжпрадметны ўрок, урок-экскурсiя.

Раскрыем сутнасць асноўных відаў нетрадыцыйных урокаў па літаратуры.

У дзелавой гульні адлюстроўваецца прадметны і змястоўны бок прафесійнай і грамадскай дзейнасці, гэта значыць, мадэлююцца аб‘ектыўныя ўмовы і сістэмы адносін, характэрныя для дадзенага выгляду практыкі. У дзелавой гульні закладзена магчымасць прыняць рашэнне і арганізаваць яго выкананне. Удзельнікі гульні маюць магчымасць убачыць вынікі сваёй дзейнасці, параўнаць іх з вынікамі іншых удзельнікаў.

Падрыхтоўка дзелавой гульні пачынаецца з распрацоўкі сцэнарыя. Дзелавая гульня ўключае наступныя этапы:

 актуалізацыя базавых ведаў, матывацыя дзейнасці вучняў, стымуляванне самастойнай пазнавальнай дзейнасці;

 фармаванне творчых груп па 3–5 чалавек, прэзентацыя каманд (абмеркаванне назвы, дэвізу, эмблемы кожнай каманды). У кожнай групе выбіраюцца кіраўнікі (або адказныя);

 стварэнне праблемнай сітуацыі, фармулёўка праблемы;

 праца ў творчых групах.

Кожная каманда атрымоўвае творчае заданне і матэрыялы, неабходныя для яго выканання, і выпрацоўвае сваю канцэпцыю рашэння праблемы.

Агульнае абмеркаванне праблемы: на дадзеным этапе здзяйсняецца калектыўная выпрацоўка рашэння праблемы.

Аналіз дзейнасці кожнай каманды, вывядзенне сумарных заахвочванняў і штрафных балаў, адзнака дзейнасці ўсіх удзельнікаў групы.

Найбольш часта ўжываюцца наступныя віды ўрокаў – вусных часопісаў: пытанне-адказ, разгорнутая гутарка, вусныя даклады з наступным іх абмеркаваннем, абмеркаванне пісьмовых творчых прац вучняў, каменціраванае чытанне першакрыніц. Часопіс павінен садзейнічаць глыбейшаму вывучэнню тэмы вучнямі. У працэсе падрыхтоўкі часопіса павінны быць вызначаны пытанні, праблемы для абдумвання. Пры правядзенні ўрока-вуснага часопіса настаўнік павінен умець арганізаваць і падтрымаць абмеркаванне, падчас якога важна, каб вучні аргументавалі і даказвалі свой пункт гледжання. Арганізацыя абмеркавання або дыскусіі патрабуе ад выкладчыка ўмення сфармуляваць праблему, пытанні; прамоўніцкага майстэрства, такту, ведання сутнасці пытання. Стыль правядзення ўроку-вуснага часопіса павінен быць дэмакратычным, высновы настаўніка – пераканаўчымі. Удзел у такім уроку дае магчымасць вучням стаць аўтарамі тэзіса, будаваць асабістую гіпотэзу, стаць крытыкам выказванняў іншых вучняў або выкладчыка. Да ўрока рыхтуюцца экспрэс-даклады. Кожнаму вучню даецца магчымасць папрактыкавацца ў публічных выступах.

Мэта ўрока-дыскусіі – падключэнне слухачоў да актыўнага абмеркавання праблемы, выяўленне супярэчнасцяў розных жыццёвых і літаратурных з‘яў. Форма правядзення – групавое абмеркаванне тэарэтычных пытанняў.

Методыка арганізацыі:

 вызначэнне мэты і зместу праблемы, якая абмяркоўваецца, прагноз вынікаў;

 вызначэнне вузлавых пытанняў, па якіх будзе арганізавана дыскусія.

Методыка правядзення:

 азнаямленне слухачоў з праблемай, сітуацыйнай задачай. Пытанні для вучняў ставяцца паслядоўна ў адпаведнасці з планам;

 арганізацыя абмеркавання розных пунктаў погляду па сутнасці праблемы.

 заключэнне па выніках абмеркавання. У заключным слове настаўнік характарызуе актыўнасць або пасіўнасць аўдыторыі, ацэньвае адказы, пры неабходнасці аргументавана аспрэчвае няправільныя меркаванні, дапаўняе няпоўныя адказы, робіць агульную выснову па выніках абмеркавання.

Урок-лекцыя ў «залежнасці ад класа можа быць ад 10 да 35 хвілін. Зыходзячы з узроставых асаблівасцей вучняў, урок-лекцыя звычайна праводзіцца ў старэйшых класах. Урок-лекцыю варта выкарыстоўваць, калі бярэцца вялікі аб‘ём матэрыялу ці складаны матэрыял (яшчэ незнаёмы вучням ці знаёмы схематычна). Урокі-лекцыі прымяняюцца пры вывучэнні аглядавых тэм, для уступных заняткаў да манаграфічных тэм, пры вывучэнні біяграфіі пісьменніка, як першы ўрок перад вывучэннем вялікага эпічнага твора».

Лепшыя прыклады нетрадыцыйных урокаў па літаратуры можна знайсці на старонках часопісаў «Роднае слова» і «Беларуская мова і літаратура».