2.4 Өнiм сапасын басқару жүйелерi

Өнiмнiң сапасын басқару дегенiмiз /МЕМСТ 15467-79/ өнiмдi жасаудағы, пайдаланудағы және тұтынудағы сапа деңгейiн жоғалтпау, қамтамасыз ету және сол бастапқы қалпында сақтауға бағытталған әрекеттер. Өнiм сапасын басқару жүйелерi деп өнiмнiң сапасын басқаруда өзара материалдық-техникалық, мағлұматтық құралдармен байланысқан басқаруды мекемелер мен басқару заттарының жиынтығын түсiнген жөн.

Өнiмнiң өмiрлiк циклiнiң бастапқы сатыларында оның сапасына және техникалық деңгейiне арнайы карта жасалады /МЕМСТ 2.116-84 бойынша/. Бұл картаға сапаның барлық көрсеткiштерi кiредi. Картаны өнiмдi шығаратын басты мекеме жасауы тиiс, ал оның көшiрмесi Мемлекеттiк Құралдар жөнiндегi мағлұматтық орталыққа, Мемлекеттiк заттар және материалдар жөнiндегi ғылыми мағлұматтық орталыққа, Мемлекеттiк метрология қызметiн жүргiзетiн ғылыми-зерттеу институтына жiберiледi.

Өнiмдi мемлекеттiк аттестациялау деп оны бiр сапалық санатқа жатқызудағы, ғылыми-техникалық жетiстiктердi сапаны көтеру үшін пайдаланған ұйымдастырушылық, техникалық және экономикалық шаралар жүйесiн түсiнген жөн.

Өнiмнiң сапалық санаты деп мемлекеттiк аттестациялау кезiндегi тиянақталған неше түрлi өнiмдердiң сапалық бөлiнулерiн айтады.

Өнiм сапаның екi санатымен аттестацияланады. Ең жоғары санатқа жататын өнiмдерге, барлық техникалық-экономикалық көрсеткiштерiне қарағанда дүниежүзiлiк өнiмдердiң деңгейiндегiдей, көрсеткiштерiнiң мәндерi мемлекеттiк стандарттың жаңадан шығарылатын өнiмдерге және модернизацияға түсетiн өнiмдерге жiктегенiндей болып, оның НТҚ-ның шарттарына сай болатындай өнiмдерiн айтамыз.

Сапасы жоғары санатты өндiрiстiк өнiм Мемлекеттiк стандарт 1.9-67 бойынша арнайы мемлекеттiк сапа белгiсiмен белгiленедi. Мұндай өнiмнiң сату және сатып алу бағасына қосымша 30 пайыз берiледi.

Бiрiншi сапа санатына жататын өнiмдер НТҚ-ның шарттарына сай үстiмiздегi заманның жағдайына ыңғайлас, көрсеткiштерi сериямен шығатын өнiмдердiң көрсеткiштерiнен кем түспейтiн өнiмдер болады. Бұл өнiмнiң сату және сатып алу бағаларын бiрiншi жылы — 5, екiншi жылы — 10, үшiншi жылы — 15 пайызға кемiтiп сатады.

Егер қайта аттестациялағанда өнiм жоғары санатқа өте алмаса, оны өндiрiстен шығарып тастайды.

ТМД Мемлекеттiк жоспарлау орталығы мен Мемлекеттiк банкiсiнiң рұқсатымен 30 пайыз кемiту жаза шарасын қолданып, әрi қарай тағы екi жыл өнiм шығара беруге болады. Бiрақ мұндай экономикалық әрекет зауытты өте үлкен шығынға апарып соқтырады.

Сыннан өте алмай қалған өнiм екi айдың iшiнде өндiрiстен шығарылып тасталуы қажет.

3-тарау. БҰЙЫМ ЖӘНЕ МАШИНА ЖАСАУДАҒЫ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕР

3.1 Бұйым және оның элементтерi ұғымы

Бұйым деп /МЕМСТ 15895-77/ өндiрiс шығарған заттардың данамен есептелетiн өнiм бiрлiгiн айтады. Машина жасайтын және жөндейтiн зауыттарда бұйымды данамен есептейдi.

Пайдаланатын қызметiне қарай бұйымдарды негiзгi және жабдықтау тауарларына бөледi. Негiзгi өндiрiс тауарлы өнiм шығарумен айналысса, жабдықтау өндiрiсi – сол негiзгi өндiрiстi құрал-саймандармен қамтамасыз етедi.

Бұйым деген ұғым өзiнен де күрделi өнiм деген ұғымның бiр бөлiгi болып шығады. Мемлекеттiк стандарт /МЕМСТ 15467-79/ өнiмге төмендегiдей анықтама бередi. Өнiм дегенiмiз – еңбек әрекетi арқылы пайда болған материалданған нәтиже. Өнiм өз бойына тән неше түрлi қасиетпен белгiлi бiр уақыттың iшiнде белгiлi бiр жерде шығарылып, қоғам мен жеке меншiктердiң қажеттілігін қанағаттандыру үшiн пайдаланылады.

Еңбек нәтижесi заттарға айналдырылмаған түрде – шикiзат, материал, техникалық тетiктер, т.б., заттарға айналдырылмаған түрде – энергия, мағлұматтар, т.б. болып кездеседi. Бұйымның түрлерi мен оның құрылымы Мемлекеттiк стандартпен /МЕМСТ 2.101–68/ белгiленген /3.1-суреттi қараңыз/.

3.1-сурет. Бұйымның түрлерi және оның құрылымы