5.3.2. Бұйымның технологиялық өзiндiк құны

Машина жасау технологиясындағы ең күрделi мәселелердiң бiрi – шығаратын бұйымдардын өзiндiк құнын мейлiнше арзандату. Жалпы машинаның өзiндiк құны зауыттық, цехтық және құрылым бiрлiктерiнiң, бөлшектердің, жеке технологиялық операциялардың өзiндiк құны деп бөлiнедi.

Өзiндiк құнның мәнiн санауды калькуляция дейдi. Калькуляцияның екi түрi кездеседi. Алдын ала жасалатын калькуляция машиналардың жоспарлау, құрылым бiрлiктерiнiң, бөлшектерінің өзiндiк құны анықтау және технологиялық процестердің жеке операцияларының үнемдi нұсқаларын таңдау үшiн пайдаланылады.

Есептi калькуляция машина жасаудағы жұмсалған нақты шығындардың, оның құрылым бiрлiктерiнiң, бөлшектерінің, жеке технологиялық операцияларының өзiндiк құнын шығару үшiн пайдаланылады.

Өзiндiк құнды есептеудiң екi тәсiлi бар:

1) Бухгалтериялық тәсiл;

2) Дифференциалданған тәсiл.

Бiрiншi тәсiл бойынша, өзiндiк құн үш элементтiң қорытындысынан тұрады;

а) материалдарға жұмсалған шығындардан; бұл шығыннан бағасы ақталған қалдықтардың құнын шегерiп тастау керек;

б) негiзгi жұмысшылардың жалақысы шығындарынан; бұған әлеуметтiк сақтандыру мен демалысқа кететiн шығындар қосылады;

в) қосымша шығындар; бұған есептi мерзiмде жұмсалған барлық өндiрiстiк шығындар кiредi.

Бұл тәсiлдiң ерекшелiгi, қосымша өндiрiстiк шығындарды пайызбен негiзгi жұмысшылардың жалақысы шығындарына шығады. Ол үшін бiр белгiлi мерзiмде /тоқсан, жарты жылдық, жылдық/ шыққан барлық қосымша және негiзгi жұмысшылардың жалақысына жұмсалған шығындарды есептейдi. Сөйтiп, барлық қосымша шығындардың жұмысшылар жалақысына кететiн пайыздық қатынасын тауып, оны қосымша шығындардың пайыздық мәнi дейдi. Жеңiл өнеркәсiпте бұл ал ауыр машина жасау өнеркәсiбiнде ға дейiн алынады. Мысалы, негiзгi жұмысшылардың жалақысына жұмсалатын шығындар 100 теңге болса, оның қосымша өндiрiстiк шығындары, ауыр машина жасау өнеркәсiбiнде 300 теңге болады.

Сонымен бiрiншi тәсiл бойынша өзiндiк құнның мәнiн мынадай формуламен есептейдi:

(5.22)

Мұндағы,

– материал шығындары; қалдық арқылы ақталған шығындарды шегерiп тастағандағы, теңгемен;

– әлеуметтiк сақтандыруға қосылатын шығындар

– басқа қосымша шығындар;

– негiзгi өндiрiстiк жұмысшылардың жалақысына жұмсалатын шығындар, тенгемен;

– бұйымдарда қолданылытын неше түрлi маркалы материалдардың саны;

– бұйымды жасау үдеріссiндегi технологиялық операциялардың саны.

Бұл тәсiлдiң бiр ғана жақсылығы – оңайлығы. Кемшiлiктерi көп, оларға:

1) Бұйымның өзiндiк құнына әсер ететiн алуан түрлi технологиялық факторлардың орындары жалпыланып, иесiз болып қалуы;

2) Технологиялық процестердің нұсқаларын экономикалық тұрғыда салыстыруға болмауы;

3) Инженер, техник, өндiрiс қызметкерлерiнiң шығармашылық еңбектерiнiң бұйымның өзiндiк құнына тиiмдiлiктерi өз жайына ескерусіз қалуы.

Аталған кемшiлiктердi ескеру үшiн екiншi дифференциалданған тәсiл ұсынады. Бұл тәсiлде бұйымнын өзiндiк құнына әсер ететiн алуан түрлi технологиялық факторлардың орындары ерекше ескерiледi. Олар құрал-саймандардың, қондырғылардың, аспаптардың амортизациясына, энергияға, т.б. жұмсалатын шығындар.

Бұл тәсiл бұйымдарды шығаруға, технологиялық процестердің неғұрлым үнемдi внұсқаларын таңдап алуға және өңдiрiске мейлiнше жаңа техникалар, технологиялар енгiзуге зор мүмкiндiктер туғызады.

(5.23)

Мұндағы,

– құрал-саймандардың амортизациясы мен ұстау қажетiне жұмсалатын шығындар, теңге;

– қондырғылардың және басқа да технологиялық жабдықтардың амортизациясына жұмсалатын шығындар, теңге;

– аспаптардың амортизациясына жұмсалатын шығындар, теңге;

– жұмысшылардың жалақысына шағылатын, қосымша шығындар пайызы; бұл есептерде құрал­саймандардың, қондырғылардың, аспаптардың амортизациясына жұмсалған шығындар, есепке алынбауы керек.