8.1 Графтар туралы ұғым
Белгiлi бiр шартты заңдылықтарға байланысты көптеген нүктелер мен линиялардың кескiн үйлесiмдерiн граф деп атайды.
Граф – абстрактiлi математикалық ұғым; оны пайдаланып, табиғатта кездесетiн көптеген құбылыстарды математикалық жазу жүйесiне түсіруге болады.
Мысалы, машина жасау технологиясында көп құбылыстар ретiнде дайындамалар мен бөлшектердің неше түрлi өлшемдер арқылы байланысқан беттерiн көрсетуге болады.
Графтың төбесi ретiнде бөлшектің өңделетiн беттерiн, ал қабырғасы ретiнде технологиялық өлшемдердi алған дұрыс /7.11-сурет/.
8.1-сурет. Граф-терекке мыал
Бөлшекті өңдеу сатысына байланысты олардың геометриялық құрылымы өзгерiп отырады; бақылау-тексеру құрылымдары кездеседi; геометриялық құрылым, мұның үстiне құрастырушылық және бөлшектік деп те бөлiнедi.
Өңдеу кезiндегi бөлшектің технологиялық құрылымы беттерiнiң бiрiздi пайда болуы циклдiк процес болмағандықтан, бөлшектің технологиялық құрылымын терек-ағашпен бейнелеуге болады; теректiң ұштары бөлшек құрылымының беттерi, ал бұтақтары – солардың ара байланыстары; бұл байланыстар өңдеу кезiнде пайда болатын технологиялық әрекет аралық өлшемдер.
Терек-графтарды бөлшекті өңдеудiң операциялық эскиздерiнiң негiзiнде құрады; операциядағы өңделген беттi жуан қара сызықпен белгiлейдi; ал алынған операциялық өлшемдi осы бетке қаратылған бiр жақты нұсқармен көрсетедi; нұсқардың қарама-қарсы ұшы технологиялық базадан алынады да, нүктемен белгiленедi.
Бөлшектің технологиялық құрылымының беттерi, қаралатын координаталық өс бағытында реттiк нөмiрлермен көрсетiледi; ал оның өлшемдерi: А-құрастырушылық, В-технологиялық, -әдiп.
8.1-суретте көрсетiлген бiлiктiң Х осi бойындағы беттерiн көрсетiлген технологиялық талаптар бойынша өңдеу керек болсын.
8.2-сурет. Бөлшектің жұмыс сызбасы
Ол
үшін 7.1.5-тақырыбының кепiлдемелерi
бойынша ол беттердiң өңдеу бағдарын
құрамыз. Бiлiк металл шыбығынан жасалатын
болсын. Бiлiктiң техникалық шарты бойынша
сол жақтағы түбiн бiр әрекетпен /
әдiбi/, ал оң жақтағы түбiн екi әрекетпен
/
және
әдiптерi/
алатын болайық; осы әдiптердiң номиналды
мәндерiн бiлiктiң жұмыс сызбасының үстiне
салып, 7.13-суреттегi беттердiң кешендi
сызбасын аламыз; бұл сызбадағы беттердi
солдан оңға қарай нөмiрлеймiз. Бiлiктi
жұмыс сызбасындағы /8.2-сурет/ беттер
үлесiне тиген нөмiрлерiн қоямыз, олар 2,
3, 4 нөмiрлерi; осы нөмiрлердi ескерiп,
бiлiктiң құрастырымдық өлшемдерiн
және
деп
белгiлеп қоямыз.
8.3-сурет. Әдіптер көрсетілген бөлшектің беттерінің кешенді сызбасы
Осындай беттердi нөмiрлеу, әдiптер салу, геометриялық құрылымдарды анықтау сияқты даярлық жұмыстарды бiткеннен кейiн детальдың жасау технологиясының процесiн жобалауға кiрiсемiз. 8.1-кестеде бiлiктi жасаудың жобасы келтiрiлген; осы жобадағы операциялық эскиздер арқылы граф-теректердiң кескiн үйлесiмдерi құрылады /8.4-сурет/; бұл суретте бiрнеше технологиялық өлшем тiзбектерi бар: олардың тұйықтаушы буыны ретiнде әдiптер және құрастырушылық өлшемдер болады да, ал құрамдық буындары технологиялық өлшемдер болады; өлшем тiзбектерi мiндеттi түрде тұйықталуы тиiс.
Өлшемдер тiзбектерiнiң теңдеулерiн төмендегiдей формальды әдiспен құруға болады.
Егер өлшем тiзбегiнiң бiр төбесiнен сағат тiлiнiң бағыты бойынша екiншi төбесiне қозғалғанда кiшi санды беттен кейiн үлкен санды бет кездесiп отырса, онда ол буын оң шамалы болады, ал үлкен санды төбеден кiшi сандыға кездессек, онда ол буын терiс шамалы болады. Шартты түрде оң шамалы буын “+” деп, терiс шамалы буынды “–” деп белгiленедi.
Өлшем тiзбегi мен қозғалыс бағытын таңдауда түйықтаушы буынның терiс шамалы болғаны абзал.
8.4-сурет. Технологиялық құрылымның кешенді графы және өлшем тізбектерінің тұйықталуы.
Өлшем тiзбектерiнiң 8.4-сурет бойынша теңдеулерiн құруға мысалдар.
6-5-3-2-6 өлшем тiзбегiнiң теңдеуiн құрып көрейiк.
/сағат тiлiнiң бағыты бойымен козғалғанда/
1-6-2-1 өлшем тiзбегiнiң теңдеуi
2-3-4-2 өлшем тiзбегiнiң теңдеуi
3-5-4-3 өлшем тiзбегiнiң теңдеуi
3-4-3 өлшем тiзбегiнiң теңдеуi
8.4-суретте көрсетiлген белгiсiз бес технологиялық өлшемге бес өлшем тiзбегiнiң теңдеуiн құрдық. Әдетте кешендi графтағы беттер саны технологиялық /әрекетаралық/ өлшемдер санынан 1-ге көп болады; мысалы, өңделетiн беттер саны 6-ға тең болса, технологиялық өлшемдер саны 5-ке тең болады. Бөлшектің геометриялық құрылымдарының белгiлерi жанына олардың шектерiн қойып, технологиялық процестерді дәлдiк тұрғысында есептеуге болады. Сөйтiп, графтар теориясын технологиялық процестерді талдауда өте орынды және тиiмдi көрнекi тәсiл ретiнде қолдануға болады.
8.1-кесте.
1 |
2 |
3 |
4 |
Оп.және әрек.№ |
Операцияларжәне әрекеттердің мазмұны |
Операциялық эскиздер |
Гриф-теректердің кескіндері |
00 |
Прокат дайындамасын кесу
|
|
|
05 |
Токарьлы:
|
|
|
10 |
Токарьлы:
|
|
|
15 |
Токарьлы тазалай өңдеу:
|
|
|
