1.5 Машина жасау саласында дайындамадама алу әдістері

1.5.1. Дайындамаларды құю әдісімен алу

Машина жасау өндірісінің металдар мен түрлі қорытпаларды балқытып, қажетті ішкі қуысты қалыпқа балқыманы құю арқылы әр түрлі бұйымдар мен дайындамаларды жасау саласын құю өндірісі деп атайды.

Қалыпқа кұйғаннан кейін қорытпа қатайып, құймаға айналады (құйылған дайындама). Өндірілген дайындама кесіп өңдеуден өткеннен кейін мөлшерлері мен беттерінің кедір-бұдырлығы қажетті түрде камтамасыз етіліп, машинаның бөлшегіне айналады. Машиналардың және жабдықтардың 50%, металл кесу станоктарының 80%, тоқыма машиналарының 72%, тракторлардың 55% бөлшектері мен тетіктері құйылып жасалады.

Құю әдісі арқылы басқа тәсілдермен жасауға болмайтын күрделі пішінді бұйымдар мен бөлшектерді жасауға болады. Ол бұйымдар мен бөлшектердің салмақтары бірнеше грамнан жүздеген тоннаға, мөлшерлері бірнеше сантиметрден 20 метрге, қалыңдығы 0,5 миллиметрден 500 миллиметрге дейін жетеді.

Құю өндірісі адамзатқа ерте заманнан бері белгілі. Металдар б.з.б. ІV-ғасырда Мысырда, Азияда, Үнді елдерінде әр түрлі тұрмысқа қажетті бұйымдар мен құрал-саймандар жасау үшін қажет болды. Олар алдымен қоладан, кейін шойыннан жасала бастады.

Қазақстанның аумағын мекендеген халықтар кұю кәсібін жақсы меңгерген. Мысалы, ХІІІ ғасырда осы күнгі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи сәулет ғимаратындағы Тайқазанды онан 25 шақырым жердегі Қарнақ деген мекенде тебриздік шебер Әбдул Азиз ибн Шарафуддин кұйып жасаған. Қазан ерекше өрнектермен безендірілген. Қазанның сыртқы беттерінде құю арқылы Құранның аяттары жазылған. Қазанның салмағы екі тонна, ернеуінің диаметрі 2,45 метр, көлемі 60 шелек су сыятын етіп жасалған. Қазан құрамы асыл металдары бар күрделі қорытпадан тұрады.

ТМД елдеріндегі ғалымдардың ғылыми еңбектерінің нәтижесінде кұю үдерісінің теориялық мәселелері зерттелуімен қатар құюдың жаңа арнайы тәсілдері – кокильге құю, үздіксіз құю, кабыршық кабыққа, ортадан тепкіш машинамен, қысымның әсерімен, балқитын үлгілер арқылы меңгеріліп, өндіріс үдерістерін автоматтандыру мәселелері жүзеге асырылуда. Тәуелсіз Мемлекеттер Достығында жылына 26 млн. тоннадан артық кұймалар өндірілсе, Қазақстан Республикасында жылына 1,5 млн. тонна құймалар өндіріледі.

Қорытпалардың құйылу қасиеттері. Машина жасау өндірісінде құймалар жасау үшін мынадай қорытпалар кеңінен қолданылады: шойын, болат, алюминий, мыс, магний, титан, мырыш, т.б. металдар негізінде жасалған түсті және баяу балқитын металдар қорытпалары.

Құймаларды ақаусыз жасау қорытпалардың құйылу қасиеттеріне байланысты. Қорытпалардың басты құйылғыштық қасиеттері: сұйық аққыштық, шегу (сызықтық және көлемдік), жарылуға бейімділік, газды cіңіpy, газды және шегіну қуыстарын қалыптастырғыштығы.

Қалыпты жасау әдістеріне байланысты кұю жолдары мынадай болып бөлінеді:

1.Біp рет қолданылатын құм-балшықтан жасалған қалыпқа құю.

2.Ортадан тепкіш машиналар арқылы қалыпқа құю.

З.Кокильді құю.

4. Қысыммен құю

1.10-сурет. Машинамен қалыптаудың үлгі тақталары

Құйма дайындамалар. Құйма дайындамаларының технологиялық сипаттамалары: Машина бөлшектерінің өлшемдеріне, дәлдік деңгейлеріне қарай құйма технологияларының бірнеше тәсілдері кездеседі. Соның ішінде үлесі 80 пайыздай орындалатын құюдың құм-балшықтың түpi пайдаланылады. Көбінесе бұл әдіс машиналардың қорапты бөлшектерін алуға қолданылады. Мысалы, станоктың станинасы, редуктордың корпусы, тігін машиналарының қорабы, т.б.

1.11-сурет. Құйма үлгісі және құю жүйесі

Құю үдерісінің қалған 20-30 пайызы кұюдың арнайы тәсілдеріне жатады. Жұқа қабырғалы цилиндрлік, конустық фасонды дайындамалар құюдың центрден тепкіш әдістермен алынады.

Құйма дайындамаларының біp кeмicтiri – соқпа-прокаттау дайындамаларынан rөpi осалдау келеді.

Құйма жасау белгілі ретпен кажетті техникалық құжаттарды дайындаудан басталады. Құю цехы мынадай бөлімдерден тұрады:

1. Үлгі бөлімінде сызбаға сәйкес үлгі жасалады.

2. Құм-балшық бөлімінде қалып және өзекше жасалатын қоспалар дайындалады.

3. Қалыптау бөлімінде – қалып, ал өзекше бөлімінде – өзекше жасалады.

4. Балқыту бөлімінде қорытпа балқытылады.

5. Дайын қалыпқа сұйық металл құйылып, ол қатайған соң құйма қалыптан шығарылады.

6. Тазарту бөлімінде құймадан құю жүйелерін кeciп ажыратып, құйма тазартылады.

7. Құйманың сапасын тексеру соңғы операция болып табылады.

1.3-кесте