8.2 Механикалық өңдеу процестеріне өлшемдiк талдау жүргiзу

Бұйымның құрылымын, оның технологиялық процестерін жобалаудағы /талдаудағы/ аналитикалық-есептеу процедураларының жиынтығын талдау деп атайды; сайып келгенде, бұл бұйымның құрылымын жобалаудағы /талдаудағы/ олардың өлшемдiк, пiшiндiк және беттерiнiң өзара орналасу дәлдiктерiне керектi және жеткiлiктi талаптарын анықтау және тексеру болып табылады.

Ал технологиялық процестерді жобалауда және талдауда, бұған өңдеу процестерінiң жүру шартына байланысты туатын технологиялық номиналды өлшемдер және олардың шектi ауытқулары; сондай-ақ өңдеу процесiнiң барлық операциялары мен әрекеттерiнде пайда болатын өлшемдердiң номиналды және шектi мәндерiн есептеу; барлық операциялардағы және әрекеттердегi максималь әдiптердiң мәндерiн алдын ала жорамалдап есептеу; оның минималь мәнiн арнайы тәсiлдермен немесе кестелермен тағайындау; дайындамалардың өлшемдерiн технологиялық тұрғыда белгiлеу; дайындамалардың номиналды және шектi өлшемдерiн есептеу жатады.

Құрастыру процестерін жобалауда және талдауда, оған құрастыру бiрлiктерiнiң, комплектiлердiң және бұйымдардың құрастыруға бейiмдiлiгiн тексеру; үнемдi және тиiмдi дәлдiк нормалары арқылы бұйымның шығару сапасын қамтамасыз ету; өзара алмастырушылық деңгейiнде құрастырудың типiн таңдау жатады.

Сонымен, өлшемдiк талдау арқылы дайындамалардың, бұйымдардың және олардың элементтерiнiң сапаларын, технологиялылықтарын қамтамасыз етедi; даярламаларды, дайындамалардың сызбаларын, операциялық эскиздердi, технологиялық карталарды толтыруға керектi өлшемдермен олардың ауытқу шектерiн есптеп алады; оның үстiне өлшемдiк талдау арқылы басқару бағдарламасын, кесу режимдерiн есептеу, уақытты нормалау жұмыстарын да шешедi, кейде өлшемдiк талдау өндiрiс қалдықтарын азайту үшін де керек.

8.3. Негiзгi ұғымдар мен шартты белгiлер

Машина жасау технологиясында кездесетiн, бұйымның бiрiздiлiкпен тұйықталатын өлшемiн технологиялық өлшем тiзбегi деп атайды; технологиялық өлшем бөлшектердің бiр ғана функционалды байланысын айқындайды. Кез келген тұйық өлшем бiрiздiлiктерi өлшем тiзбегiн құра бермейдi; сондықтан берiлген анықтамадағы “функционалды байланыс” дегенiмiз бекер айтылмаған. Егер тұйық өлшемдер бiрiздiлiгiнде бiр-бiрiне байланысты екi белгiсiз болса, онда олар да өлшем тiзбегiне жатпайды.

Тiкелей өңдеу операциясында қамтамасыз етiлмейтiн және тексеруге жатпайтын бөлшектің өлшемiн технологиялық өлшем тiзбегiнiң тұйықтаушы буыны деп атайды; ол басқа құраушы өлшемдердiң функциясы ретiнде белгiлi.

Кейде бөлшектің өңделетiн беттерi өлшемдерiнiң дәлдiк талабына қарай оларды бiрнеше мәрте басқа өлшемдермен ауыстырып және ол ауыстыруды әр түрлі технологиялық базалау арқылы жүргiзедi.

Мысалы, 8.1-суретте электровоздың таратушы бiлiгiнiң жұмыс сызбасында өлшем топтары көрсетiлген: бұл өлшем топтары бiлiк қүлақтарының түп беттерiнiң өзара орналасу жайларын анықтап тұр. Ал бұл өлшем тобына технологиялық тұрғыдан қарасақ, оларды сенiмдi және өнiмдi әдiстермен тексерудiң тiптен мүмкін еместiгi айқын болып тұр. Сондықтан бұл өлшем топтарын, басқа өлшем топтарымен ауыстыруға мәжбүр боламыз; олар өлшемдерi; бұлар тексеру карталарында арнайы есептелiп қойылған. Бұл өлшемдердi тексеру өте оңай, өйткенi оны кәдiмгi әмбебап тексеру қапсырмасымен өлшейдi.

8.5-сурет. Электровоздың тартушы блогының жұмыс сызбасының көшірмесі

Кейiнгi өлшем топтары 8.5-суретте бейнеленген технологиялық эскизде де анық көрiнiп тұр.

Бiрақ, бiлiк қүлақтарының түп беттерiн алдын ала тұрпайы өңдеуде өлшем топтарына сүйенуге болмайды, өйткенi бiрiншi операцияда бiлiктi екi жағынан кезек-кезек бiрнеше орнатумен өңдейдi. Сөйтiп, ыңғайсыз болса да, бұл өлшем топтарының бiраз бөлiгiн өлшемдерiне ауыстырып, өңдеудi әрi қарай жүргiзедi /8.11-сурет/. Сондықтан өлшемдер тiзбектерiнде өлшем топтарын арқылы қайта саналуы қажет, сөйтiп буыны ауыстырылатын топтар болғандықтан, олар тұйықтаушы саналады да, буыны өлшемдер тiзбектерiнiң құраушылары болып табылады.

Бұл анықтамалар МЕМСТ 16349-80 анықтамасынан басқаша. Мемлекеттiк стандарт ескере алмаған бұл өзгешелiк технологиялық процестерді өлшемдiк талдау мүддесiнен туып отыр.

8.8-суретте таратушы бiлiк дайындамасының жеңiлдетiлген сызбасы берiлген.

Бөлшектің барлық беттер, өстер, қабырғалар аралығындағы құрылымдық, технологиялық өлшемдерiнiң шартты бейнелеу жиынтығын өлшемдер тiзбектерiнiң графы /8.7, 8.8-сурет/ деп атайды.

8.6-сурет. 90-операциядағы таратушы бiлiктiң түп беттерiн жонудағы технологиялық және бақылау өлшемдерiнiң кешенi

8.7-сурет. Бiлiктiң құлақтарының түп беттерiн алдын ала жонудағы, олардың өзаралық өлшемдерi /40-операция/

8.8-сурет. Таратушы бiлiктiң дайындамасының жеңiлдетiлген сызбасы

Бөлшектің өңдеу беттерiне сәйкес нөмiрленген нүктенi немесе шеңбердi графтың төбесi деп атайды.

Бөлшектің өлшемдерiн ақиқаттайтын түзу, қисық, толқымалы немесе үзiлiстi сызықтарды графтың қабырғалары деп атайды. Қабырғаның индексi /нөмiрi/ өлшемдер буындарының белгiсiне сәйкес келедi.

Граф төбесi, қабырғалар өлшемдерiнiң орналасуы олардың көрнекi болуымен ғана сипатталады. Графты технологиялық операциядан бастап, дайын бөлшекке дейiн құра беруге болады.

Тiзбек құраушы буындардың ұзартуымен тұйықтаушы буын ұзара берсе, онда ол буынды ұзартқыш дейдi.

Тiзбек құраушы буындардың ұзаруымен тұйықтаушы буын қысқара берсе, онда ол буынды қысқартушы дейдi.

Тұйықтаушы және құраушы буындар шектерiнiң арасындағы аналитикалық байланысты өлшемдерi тiзбектерiн есептеудегi тексеру ережесi деп айтады.

Берiлген операциядағы есеппен үйғарылған технологиялық өлшемнiң нақты операциялық (В) деп атайды. Кейбiр әдебиеттерде бұл өлшемдi әрекетаралық өлшем дейдi.

Шартты белгiлер

Кейiнгi технологиялық процестерді жобалауды автоматтандыруға байланысты пайда болған шартты белгiлердi өлшемдiк талдаулар жүргiзуде орынды және мұқият қолданған жөн.

Бұл ұсынылып отырған шартты белгiлер МЕМСТ 16319-80-де жоқ.

Құрылымдық өлшемдердi деп белгiлейдi; бұл өлшемдердiң жоғарғы және төменгi ауытқуларын ESA, EIA деп белгiлейдi.

Жаңадан кiргiзiлетiн технологиялық және бақылау өлшемдерiн деп, олардың ауытқуларын деп белгiлейдi.

ЭЕМ пернетақталарында “Б”, “О” деген әрiптер жоқ болғандықтан, мұндай белгiлерден аулақ болған дұрыс.

Өлшемдердiң буындарының шектерiн белгiлеу: құрылымдық өлшемдердiң шектерi: технологиялық өлшемдердiң шектерi . Әдiптердi белгiлеу: минималь әдiп – максималь әдiп – орташа әдiп – Өлшем тiзбектерiнiң сызбасында тұйықтаушы буынды немесе деп белгiленген дұрыс.