1.5.3. Дайындамаларды илемдеу әдісімен алу

Диаметрлері біp-біpінe жақын сатылы біліктер жасау үшін прокат дайындамалар қолданылады. Мұнда материал пайдалану коэффициентінің мәні 75 пайыздан кем болмауы тиіс. Жоңқаға 25 пайыздай материал кетеді. Илем дайындамаларынан – төлкелер, профильді илемдерден – калың қаңылтырлар, алты қырлы профильдерден – күйентелер жасалады. Жалпылама қолданылатын фасонды профильдер (кабырғалары тең бұрыштық), қабырғалары біp-біpінe тең емес бұрыштың профильдер арнайы мемлекеттік стандарттар бойынша даярланады. Қоставрлы арқалықтар МЕМСТ 8539-72 және швейлерлер МЕМСТ 8240-72 бойынша әзірленеді. Мұндай профильдерді көбінесе ipi металдық құрылымдар жасау үшін қолданады. Мысалы, рамалар, тақталар, төселмелер, кранштейндер. Арнайы қолданыстағы салалық фасонды профильдер вагон жасау құрылысында, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау құрылысында, электротехника өндірістерінде қолданылады.

Илемдеу — илем станының айналатын екі бөлігінің арасынан дайындаманы қысу арқылы өткізіп өңдейтін түpi. Илемдеу нәтижесінде металл жұқарып, оның ұзындығы мен ені артады. Илемдеудің мынадай түрлері болады: ұзын бойлық, көлденең, көлденең винтті.

в)

1.16-сурет. Илемдеудің негізгі түрлері

Ұзын бойлық илемдеуде дайындама қарама-қарсы айналатын бөліктерге перпендикуляр қойылып өңделеді. Илем өнімдерінің 90 пайызға жуығы осы әдіспен жасалады (темір табақтар, тілім темірлер, шыбық темірлер). Көлденең илемдеуде параллель осьтегі біліктер бip бағытта айналып, дайындаманы айналдыру деформациялайды.

Көлденең винтті илемдеуде бip бағытта айналатын, бip-бipiнe белгілі бұрышпен орналасқан бөліктермен өңделеді.

Илем сортаменті илемделген металдың профильдерімен мөлшерлерінің жиынтығымен анықталады. Илемделген бұйымның профилі деп оның көлденең қимасының пішінін айтады.

Түтікті илемдер — ыстықтай қақталған болаттан жасалған жіксіз түтіктер. Суықтай тартылған және суықтай қақталган түтіктер МЕМСТ 8732-78, МЕМСТ 8732-75 бойынша жасалады. Түтік дайындамаларынан цилиндрлер, төлкелер, гильзалар, айналдырықтар, стакандар, барабандар, роликтер және қуыс біліктер жасалады.

Арнайы иілген профильдер. Бip қабырғасы 6ip қабырғасына тең және 6ip қабырғасы 6ip қабырғасына тең емес астау тәріздес профильдер МЕМСТ 8278-83, МЕМСТ 8281-80, МЕМСТ 8283-77 бойынша жасалады. Бұларды көбінесе кронштейндер, консульдер және катаңдылық қабырғаларын жасау үшін қолданады.

Ыстықтай престелген профильдер. Бұлардың пішіндері – күрделі, іштері – қуыс, жартылай тұйықталған түрде кездеседі. Мұндай дайындамаларды қысқыштар, бағыттаушы элементтер және қапсырмалар сияқты бөлшектерді жасау үшін қолданады.

Периодикалық профильдер. Периодикалық профильдер неше түрлі әдістермен алынады: 1. Профильді бойлық бағытта прокаттау арқылы, МЕМСТ 8319.0-75, МЕМСТ 8319.0.13-75 және МЕМСТ 8538-78 бойынша жасайды. Мұндай дайындамалардан автомобильдердің алдыңғы осьтерін, арқалықтарын, қайықтың қалақшаларын және әр түрлі осьтер жасайды.

2. Көлденең бұрандалы илемдеу әдісімен МЕМСТ 8320.0-83 бойынша дайындамалар алады. Мұндай дайындамаларды электр қозғалтқыштарының біліктерін, машиналардың айналдырықтарын, осьтер, рычагтар жасауда пайдаланады.

Көлденең илемдеу әдісі. Мұндай әдіспен автомобильдердің жылдамдық қораптарының біліктерін, ipi сериялы жаппай мол өндірісінде қолданылатын біліктерді жасау үшін пайдаланады.

Мойынтіректердің шариктерін жасау үшін, қуыс түтікті профильді төлкелер жасау үшін қолданады. Периодикалық прокаттау әдісімен алынған дайындамалардың физикалық, механикалық қасиеттері жадағай илемдеу әдісімен алынған дайындамалардың қасиеттерінен жоғары келеді. Өйткені периодикалық илемдеуде дайындама материалының талшықтары терең нығыздалып, бітік орналасады. Сондықтан бepіктігі де жоғары болады. Илем дайындамаларының диаметрлepiнiң номиналды мәндерінен ауытқуы ал бойлық бағытта ұзындығының номиналды мәннен ауытқуы -тен аспайды.

Ыстықтай қақталған илем дайындамаларының өлшемдік дәлдік деңгейлері 12-14-квалитетке, суықтай тартылған илемдер 9-12-квалитетке сай келеді. Ыстықтай қақталған сортты илемдердің өлшемдік дәлдігін арттыру үшiн оларды қосымша илемдеу әдістеріне салып, арнайы калибрленген тесіктен өткізсе дәлдікті бip-eкi квалитетке көтеруге болады.

2-тарау. БҰЙЫМ САПАСЫНЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖОЛДАРЫ МЕН БАҒАЛАУ ТӘСIЛДЕРI