2.1 Өндiрiстiк бұйымдардың сапасы ұғымы

Елiмiздiң экономикалық саясаты мен бүкiл практикалық жұмысының өзегi ретiнде өнiмнiң техникалық дәрежесi мен сапасын барынша арттыру мiндетi қойылып отыр. Қоғамдық өнiм ғылыми ойдың соңғы жетiстiктерiн бейнелеуге, ең жоғары техникалық-экономикалық, эстетикалық және басқа тұтыну талаптарына сай болуға, дүниежүзiлiк нарықта бәсекеге түсуге қабiлеттi болуға тиiс. Өнiм сапасын арттыру – елдiң керек өнiмдер жөнiндегi қажеттерiн және халықтың әр түрлi тауарлар жөнiндегi сұранысын неғұрлым толық қанағаттандырудың сенiмдi жолы.

Интенсивтендiру арнасына көшу экономикада елеулi құрылымдық өзгерiстер жасалуды талап етедi.

Сонымен, сапа деп (Мемлекеттiк стандарт 15.467-79) тұтынушылардың нақты сұранысын, қажеттерiн неғұрлым толық қанағаттандыра алатын өнiмдердiң жиынтық қасиеттерiн айтады.

Елiмiздегi барлық өндiрiс өнiмiнiң мемлекеттiк стандартқа және техникалық шарттарға сай болып шығатыны көпшiлiкке белгiлi. Мұндай құжаттарда өндiрiстiк өнiм сапасының сандық көрсеткiштерi келтiрiледi. Ол құжаттардың қойған шарттары неғұрлым дұрыс орындалса, өнiмнiң сапа деңгейi соғұрлым жоғары болады. Оларды нормативтi-техникалық құжат /НТҚ/ дейдi.

Елiмiзде кейiнгi жылдары шығып жатқан өндiрiстiк бұйымдардың сапасы осы НТҚ-ның шарттарынан едәуiр алшақтау болып жүргенi мәлiм. Сондықтан елiмiзде өнiмдер сапасын тексеретiн ведомстводан тыс арнайы мемлекеттiк қабылдау /МЕМСТ/ органы құрылған. Бұл органның басты мақсаты қысқа мерзiм iшiнде өнiмдердiң жоғалтқан сапасын орнына келтiрiп, оны одан әрi арттыра түсу жолында тез арада өнiмнiң техникалық деңгейiн дүниежүзiлiк деңгейге жеткiзу едi. Әрине, бос айтылған “ұрандар” бұл күрделi мәселенi шешпейдi, ол үшiн өндiрiстiң төмендегiдей техникалық мүмкiндiктерi болуға тиiс. Олар:

– өндiрiстiң автоматтандырылуы;

– ең жаңа технологиялық процестердің енгiзiлуi;

– негiзгi қорлардың жедел жаңартылуын қамтамасыз ету;

– жұмыс орындарын қайта құру және аттестациялау;

– соңғы үлгідегі бақылау және өлшеу-тексеру құралдарын шығару.

Өнiмнiң сапасын дәйектi бағалау үшін мемлекеттiк қабылдау органының қолында мүмкіндiгi кең ең сенiмдi тексеру механизмдерi болуы керек. Тек солар арқылы, объективтi түрде, өнiмнiң сапалық параметрлерiн НТҚ-ның шарттарымен салыстыруға болады. Ал әзiрге мемлекеттiк қабылдау органдарының iстеп жатқан әрекеттерi тек қабылдап алумен, оқтын-оқтын тексерулермен және типтiк сынақтар өткiзумен тынуда.

Бұл арада мемлекеттiк қабылдау органы мен зауыттың тексеру бөлiмдерiнiң пайдаланатын НТҚ-тары екеуiне бiрдей, ортақ болуы шарт. Тұтынушының көкейтестi тiлегi – өнiмнiң сенiмдiлiгi, ресурсы және дизайны /көркемдiлiгi/.

Өлшеу-тексеру кешендерiнiң аттестациядан өтiп тұруы қажет.

Зауыттың тексеру бөлiмдерiнiң бекiтiлген штаты, жаңа өлшеу-тексеру аспаптары және өнiмдi өткiзетiн арнайы стендiлерi болуы керек.

Мемлекеттiк қабылдау органдары МЕМСТ көрсеткен төмендегiдей төрт жағдайда өнiмдi қабылдамауы тиiс:

1. Шығарылған өнiм НТҚ-ның шарттарына сай келмесе;

2. Сынау нәтижелерi нашар болса;

3. Өндiрiстегi технологиялық процестердің заңдылықтары ылғи бұзылып тұрса;

4. Пайдалану кезiнде өнiмдерден ақау шығып, ол апатқа ұшыратса немесе ол ақаулар өндiрiсте жасау кезiнде байқалса.

ТМД Мемлекеттiк стандарты өндiрушi және тапсырыс берушi министрлiк /тұтынушы/ өнiм көрсеткiштерiнiң уақытша НТҚ шарттарынан алшақтауының мүмкін болатынын анықтап, өнiмдi одан әрi шығару жөнiнде өзара шешiмге келедi.

Ал өндiрушi министрлiк өндiрiсте байқалған қайшылықтарды, кемшiлiктердi түзеп, өнiмнiң сапа деңгейiн НТҚ-тың шарттарына келтiредi.

Егер НТҚ-ның шарттарынан алшақ өнiмдер сатуға жiберiлсе, оларға барлық экономикалық жазалау шаралары қолданылады, олар: негiзгi бағасын арзандату, айып төлеу шаралары, мемлекеттiк сапа белгiсiн алу, т.б.