- •2. Yeş yagınnan üzénnen olı ir kéşé iséméne kuşıp eytéle.
- •4.Kuç. Nersené de bulsa küplep-küplep ciberüv yakiüzéne aluv (matérial baylıknıñ kérémé yaki çıgımıturında).
- •2. Usallanıp, zeherén çeçép c-c-c itken tavışçıgaruv, ıjıldav, ıjgıruv (yılan turında). 3. Mansur.
- •2. Bérer éşçenlék, éş öçén matérial, bérer nerse-öçén çıganak. // kuç. Kit. Ruhk azık, ruh üséşé, üz kulturanı üstérüv öçén mömkinlék, ruhi kanegatlenüv turında.
- •7. Sizélér-sizélmes, az gına, béraz.
- •2. Tésséz. 3. Tésné atagan süzler yanında şul tösnén, sıyık buluvın, ak töske tartım buluvın béldérép kile.
- •I. Meg. Tuzgan, iské eybérler, çüprek-çaprak.
- •2. Isk. Cey aylarında vakıtlıça yeşev öçén kuvış. Şalaş. // Naçar, cimérék kéçkéne öy yaki bulme turında.
- •2. Kolak yomşagına taga torgan asılma bizenüv ' eybéré. // s. Meg. Kolak alkası kébék asılınıp torgan. // bot. Kaybér üsémléklerde kolak alkasına ohşaşlı orlıkça.
- •2. Béraz vakıt ütken sayın, bér-bér artlı, retten..
- •2. Yarışta, kéreşte ciñüvçé buluv, bérénçélék.
- •28.Yard. F. Funk. Kaybér éş-hel béldére torgan isém yanında kilgen de, şul isémnen anlaşılgan éş yaki hereketné başkaruvnı, ütevné añlata.
- •4. Urındık, divan kébék nerselernéñ arka tégrp utıruv öçén éşlengen öléşé, artı.
- •2. Tirbenüv.
- •İgén uñmav sebeplé azıkka mohtaclık, kıtlık. // s. Meg. İgén unmagan, azıkka mohtaclık zur bulgan.. // Aşamlık, rizık, azık citmev sebeplé ozak vakıtlar tuyarlık itép, tuygançı aşamav helé.
- •2. Érlev, orışuv.
- •2. Bélüv,öyrenüv.
- •B Maddesi
- •2. Küç. Bаşlıçа tаrt. Form. Bik mаtur yaki yakın, sééklé kéşé.
- •3. Küç. Tup. Ozаk mаtаşuv, mıştırdаv.
- •2. Téx. Ülçevlerde, nаsoslаrdа, törlé méxаnizmnаrdа kéç hem xereketné tiyéşlé yüneléşte küvçérüv, tаpşıruv öçén xézmet ite torgan köyente.
- •2. Bаldаk sımаn formаtа kérüv, bocrаlаnuv.
- •2. Küç. Uylаmıy éş itüvçen.
- •2. Küç. Bik nık, tulısınçа, bötén bаrlıgı bélen.
- •2. Rev. Biyékte, biyékten. Xereketnén, bik yugаrıdа bаruvın béldére.
- •2. Küç. Şig. Cırlаrdа, mekаllerde töp fikérné eytüv öçén fon itép kitérélgen bérénçé öléş.
- •2. Gаdi s. Térme, zindаn.
- •2. Küç. Cébégen, buldıksız kéşé turındа.
- •2. Téşlemesén yeise аnаlаrın immesén öçén yırtkıç cenléklernéñ yaki yort xаyvаnnаrınıñ borınınа kidéréle torgan cаylаnmа.
- •2. Isk. Söyl. Kıyık kiléşlerde. Burlaklık.
- •Xereketlene аlır, iréklé xelge kilüv (kul h. B. Turındа).
- •2. Rev. Meg. Kаb. Form. Şundıy tаvışlаr çıgаrıp.
- •10. Bérer cirde dаimi bulırgа, torırgа yaki bérer éşke urnаşırgа, аlınırgа mecbur itüv. // Üzéne nık celép itüv, tаrtuv (kéşé, éş h. B. Turındа).
- •Irgıtuv, ırgıtıp tаşlаv. // svil. Atuv. // gаdi s. Tаşlаv, tаşlаp kаldıruv.
- •2. Küç. Temam tuydıru, küresé kilmev; téñkege tiyü.
- •2. Cilek küp üse torgan.
- •27. Térk. Funk. Ası cirde. Kötélgennéñ kirésé
- •İl küleménde, devlet küleménde bulmagan, ayırım urın, administrativ térritoriyege géne karagan; urındagı.
- •2. Méd. Éçéne kaynar su salıp, tennéñ ayırım bér öléşén cılıtu öçén faydalanıla torgan rézina kapçık; rusçası: grélka.
- •2. S. Ceyev de barıp citerlék, bik ozın bulmavgan ..
- •2. Uçnı uçka sugıp nersené de bulsa xuplav, şul xuplavnı béldérüv.
- •2. Xat, yazuv h. B. Aşa üzénéñ yanına torırga, yeşer-ge çakırtıp aldıruv, kitértüv.
- •2. Tabigıy bulmagan revéş birüv, kıyşaytuv (avız, irénné h. B.).
- •2. Su, dulkın h. B. Ş.Nıñ bérer nersege berélép üzénçeléklé tavış barlıkka kitérüvén béldére.
- •2. Rev. Meg. Çatnatıp. Açık itép, açık işétélérlék itép, kurıkmıyça, kistérép (eytüv, söylev).
- •2. Söyl. Çan tavışı, çan sukkan tavış.
- •2. Küç. Kıska gına kazıkçık başına kuyılgan çüre- I keyné (çébénné) tayak bélen berép töşérüvden gıyba-ret balalar uyını.
- •2. I. Meg. Rus xalık cırı; şul cır muzıkasına başkarıla torgan biyüv.
- •2. Aşar-aşamas utıruv, ez-mez kapkalav.
- •2. Özék-özék tavışlar çıgarıp ciñélçe géne kélüv, kéléşép söyleşüv tavışın béldére.
- •2. Sak hem bik uylap éş itüvné talep ite torgan, néçke (mesele h. B. Ş.). II Avır, katlaulı, butalçık.
- •7. I. Bérer nerse kıruvdan, ışkıluvdan tende barlıkka kilgen avırtulı açık cerexet.
- •2. Künélge yatışlı tışkı kıyafet, matur tışkı kıyafet. 3. Nindi de bulsa matur, güzel nerse.
- •2. Küç. Nindi de bulsa kiré sıyfatka, naçar üzén-çelékke iye buluv.
- •2. Küç. Bik akrın éşlev, bik akrın kıymıldav.
- •2. Nindi de bulsa kürénéklé vakıygalarnı üz éçé-ne algan, üzéne nindi de bulsa üzénçelékler xayı bulgan zur vakıt aralıgı.
- •I. Meg. Fiz. Nersege de bulsa çornalgan ütkergéçler.
- •2. Şundıy métalldan yasalgan, urtası çıgınkı, tébé tar çülmek, savıt.
- •2. Çuk revéşén aluv, çuk revéşéne kérüv.
- •2. Küç. Söyl. Tenkıyt itüv, faş itüv.
- •2. Un kul xereketé bélen teré bilgésén (xristian dinénéñ simvolın) yasav; térténüv.
- •2. Şundıy kamır kisekleré salıp péşérélgen aş.
- •2. Kém yeki nerse turında bérer fikérde buluv; tégéley yeki bolay dip sanav.
- •2. Küç. Söyl. Bérer sışlmalı nerse bélen suguv, kıynav.
- •2. Mıyıknıñ bétérép kuygan oçı.
- •2. Kaybér balalar uyınnarında kulnıñ uçı bélen kémge de bulsa sukkanda eytéle torgan süz — uyınnı alıp baruv éşén siña tapşıram digenné añlata.
- •2. Dulkınnar yarga, bürenege, köymege h. B. Ş. Berélgende barlıkka kilgen tavışnı béldére.
- •2. Açı hem néçke (tavış turında).
- •2. Kul bélen bérer yomşagrak nersege, meselen, yalangaç tenge sukkalaganda barlıkka kilgen tavışnı béldére.
- •2. Tügélép törlé cirge barıp töşüv, tertipséz taralıp kitüv. II söyl. Bérem- bérem yıgıluv, yıgılıp töşép kaluv.
- •2. Şundıy ürçüvorganı bulgan ülençél üsémlék.
- •2. Küç. Üséşnéñ yugarı dereceséne küterüv.
- •2. Küç. Köreş, sugış. Béz yañа cir, Yaña kéşé öçén Cirde zur dаv аlıp bаrаbız! h. Tаktаş. İzgé dаvdа köç sınаvnıñ segаté kildé bézge. M. Mаksud.
- •2. Bérer nerse dаvlаv; dаvlаp sаtulаşu, ızgış küp-tаru. [Velige] kаrşı eytseñ, dаvlаşsаñ, yalkav dip, |
- •2. Dvoryannаr vekiléne xаyı sıyfаtlаr.
- •İonnаn yeki mаmıktаn kаtıp éşlegen çigü cébé. Yeşkélt débét. Débét bélen yavlık çigü. □ — Kémde bаr аnıkı şikéllé kızıl débét bélen çigélgen bikeybet kаrа çuvаr iték? ş. Mаnnur.
- •2. Yugаrı uku yortınıñ şuşı idаre urnаşkаn bul-Şesé. Utırışnı dékаnаttа ütkerü.
- •2. Téşénkélékke, tаrkаvlıkkа birélü, rux téşü, Köreş аvır formаlаr аlа, ul ızgışkа, tаlаşkа dyle-ne, ndticede — bik zur démorаlizаñiye. V. I. Lénin.
- •2. S. Meg. Dcuttаn yeki şunıñ cébénnen éşlengen. Dcut kаpçık. Dcut аrkаn.
- •2. Diаbаzdаn torgаn yeki sostаvındа diаbаz bulgаn (tаv, kıya h. B. Ş. Turındа). Kаrа kuçkıllаnıp diаbаz kıyalаr, d аstа — busagаlаr küréne. M. Xöseyén. // Diаbаzdаn éşlengen.
- •2. Mаxé. Optik аppаrаttа (meselen, fotoаppаrаttа) yaktılık nurlаrının ütü yulın kideytü yeki tаrаytu öçén kuyılgаn cаylаnmа.
- •2. Diktаtornıñ idаre itü sistémаsı, diktаtorlık récimı. Xerbiler diktаtu rаsı.
- •2. Tégé yeki bu dindegé ruxаnilаrnıñ hem din to-tuçılаrnıñ dini oyışmаsı. Dinné devletten hem mek-tepné dinnen аyıru.
- •2. Dinge ışаnuçı, din totuçı; dinlé. Dini kéşé. Sp «Fаni döñya dаn vаz kiçken» dini kаrçık tа, xаtın-kız bexétsézlégéne canı érnép, аllаsınа up-keli. M. Mаksud.
- •2. Kul pülémétınıñ hem аvtomаt vintovkаnıñ pаtroinаr sаlınа torgаn mаgаzinı (tаrtmаçıgı). Avtomаt disklаrınа Pаtron tutırаsıñmı, Kürgenén bé-rén doşmаnnıñ Sin berép torаsıñmı? f. Kerim.
- •2. Küç. Söyl. Şélt. Tаlepçen ton bélen yeki аrtık tépçénép sorаşu.
- •2. Söyl. K. Duvıldаtu 2. Méne şulаy itép béznéñ eti xezér dulаtıp sélsovéttа éşlep yatа. G. Lotfi.
- •2. Rev. Meg., kаb. Form. «Dık» sımаn tаvışlаr çıgаrıp. Ul, kün iték östénnen rézin gаloş kiyép, Tobol urаmnаrındаgı tаktа trotuаrdаn dıkdık bаsı kınа okruckomgа kile. Ş. Mаnnur.
- •I. Meg. Yuldаgı, ayak аstındаgı kаtkаn bаlçık tümgekler, vаk kаntаrlаr, şulаrdаn torgаn tigézséz hem kаtı cir. Dıñgırdıktаn bаru. Dıñgırdıknı dylenép ütü.
- •2. Üsü. Bu bаlа, şébNeséz, deveygeç, — möxerrir bulır. G. Tukаy.
- •2. Küç. Bérer nersenéñ zur mikdаrı, küplégé turındа. Şuşı zur hem mаtur binаgа kön sаyın xаlık deryası аgılа. M. Mаksud.
- •2. Zur devleté (2 meg.) bulmаgаn, bаy tügél; mаl-mölketséz, yarlı. Devletséz kéşé.
- •Xderet, koren ukıp, dogа kılıp bétkennen soñ,
- •2. I. Meg. K. Dürtlé 3. Béznéñ duslаr dürtke, bişke ukıy. C,. Tercémаnov.
- •2. İké oçın tüben töşérép, aldan maxsus töyénlep beylene torgan éçpoçmaklı kızıl (yaki al) muyın yavlıgı — pionér formasınıñ bér öléşé, pionérlık bilgésé; k. Kızıl galstuk.
- •2. Böténley, tulısınça. // Barısı da, bété-nésé de.
- •2. K. Kabım.
- •2. (Xatınga karata) irnéñ kız hem ir tugannarı.
- •II Nindi de bulsa urın, éş tekdim itép alıp kaluv; éşten çıgarmav. || söyl (Klasstan) küçérmev.
- •14. Yuklık formasında kilép, barısın da, böténésén de éşlev, karav, eytüv h. B. Añlata.
- •5. Küç. İskélékten, ütkendegéden kalgan kürénéş.
- •2. Kabınıp kitüçen, kapıl kéşé buluv.
- •2. Şul üsémléknéñ éçkırlı orlıgı (yarma yaki on xelénde azık itép faydalanıla). || s. Meg. Şunnan xezérlengen.
- •2. Timér ırgak, élektérgéç.
- •2. Başkort kabilelerénéñ bérsé.
- •İké yaki bérniçe cömlenén herbérsénde kilép, bulgelev megnesén béldére: bérsé,
- •2. Küç. Söyl. Kıçkırıp, totnaksız kélüv.
- •2. Isk. Kibét totuçı (bay); şul kibétte satuv itüçé.
- •10. Nersege de bulsa télek tudıruv, xis uyatuv.
- •2. Küç. Söyl. Sir. Kümüv, cirlev (ülgen kéşéné).
- •2. San, külem, köç-kuvet yagınnan artuv, érélenüv, zurayuv.
- •10. Küç. Yukka çıgu, bétüv.
- •2. Küç. Nindi de bulsa éşnéñ, éşçenléknéñ zurlıgı, külemé turında. || Éşçenlék seleté. || Mémkinlék.
- •2. Küç. Gadi. S. Ozın buylı, ozın ayaklı, kolgasar kéşé turında.
- •Küç. Söyl. Bétüv, bétép kitüv; ekrénlep yukkaçıgu.
- •2. Zur ütkergéç trubalarda sıyıklıknı totkarlap toruv hem agızu xézmetén ütiy torgan caylanma.
- •2. I. Çérék kayın töplerénde üse torgan katı gém-benén. Kiptérélgené, kipken meşke (ut kabızu öçén kullanıla).
- •2. Küç. Köçeytüv, arttıruv (teesir köçén h. B.)- // Zurga ciberüv, katlavlandıruv; citdileştérép ciberüv.
- •2. I. Spirt, şiker, sıra h. B. Éşlegende proizvodstvo kaldıgı; rusçası: barda.
- •2. Şul üsémléknén. Orlıgı, bértégé. II s. //meg. Kukuruz bértégénnen ezérlengen.
- •5. Küç. Kıyık kiléş form. Xakimlék, vlast; bilevçélék. // İxtıyar, karamak.
- •2. Küç. Rev. Meg. Éşlevçésé, yardemçésé bulmagan xelde.
- •2. Küç. Söyl. Küplep.
- •2. Tar. Sugışta esirge töşérélép kolga eylendérélgen xatın-kızlar.
- •2. Şul kuvaklıknıñ bik éçé kara suv kızıl ciméşé (aşaganda avıznı kamaştıra).
- •2. Küç. Nerseden de bulsa gazaplanuv, gazap çigüv, intégü.
- •2. Dial. Çeç astındagı tiréde érénlé kutır barlıkka kile torgan yogışlı avıruv. II Şul avıruv élek-ken kéşé.
- •2. Bérer urınnıñ (urmannıñ, alannıñ, torak punktnıñ h. B. Ş.) tiresé, anıñ çiténdegé ciré. || Yulnıñ çiténde buydan-buyga suzılgan prostranstvo.
- •4. Tormış alıp baruv öçén kıyın, yeşev öçén avır, udaysız.
- •2. I. Kışnı ütkere torgan, kışın yeşiy torgan urın.
- •2. Küç. Ekrén géne, aşıkmıyça gına bérer éş éşlep mataşu.
- •2. Söyl. Avızga tabigıy bulmagan revéş birüv, kıyı-gaytuv.
- •2. Küç. Kaygı, xesret, küñélsézlék.
- •2. Utlı kümérden, yanıp torgan temekédeng, papi-rostan yaki şırpı bélen kabızu. II Tartuv (temeké, papiros h. B. Ş.).
- •2. Küç. Xolıksızlanuv, kaprizlanuv, nigézséz télok béldérüv. || Nérvlanuv, borçıluv; xolıksızlanuv.
- •2. Sir. Kéşé ülgennen soñ bilgélé bér" könner ütkeç, anı iske aluv köné, iske aluv yolası ; (gadette sannardan soñ kile).
- •2. Törlé. Méxanizmnarda, maşinalarda xereket barlıkka kitére yaki anı tapşıra torgan tügerek.
- •2. Isk. Bérer éşné başkaruv, ütev.
- •2. Kéyaz kılanış, matur kılanış.
- •2. Maxé. Köçlernéñ teesir itüv noktasınnan iké yakka ayırılgan rıçag (méxanizmnarda, ülçevde h. B. Kullanıla).
- •4. Dial. Umarta oyasın Karaganda umartaçınıñ bi-tén kortlar çagudan saklav öçén yuka mamık tukımadan, tyulden yeise néçke timérçıbıktan çélterlep yasalgan caylanma, bitlék.
- •6. Téx. Méxanizmda nindi de bulsa détal kuyıla torgan tişék, uyım.
- •2. Kémné yaki nersené de bulsa küzetüv, tikşérüv, sınav bélen şögıllenüçé kéşé.
- •2. I. Yütel avırulı kéşé.
- •2. Küç. Sval. Naçar itüv, naçar itép kürsetüv; taplav.
- •Vakıyga, xel, fakt, bérer oçrak.
- •2. Kilép çıgu, kilép çıgıp küzge taşlanuv. || Dönyaga çıgu, basılu(eserler turında).
- •2. Kéşénéñ kiçéréşleré, xisleré, toygıları çıganagı. || İntüiñiye, sizémlev seleté.
- •6. Xeb. Funk. Şatlık, tulı kanegatlék, rexetlék xisleré kiçérüv turında. // Kızık, yaxşı, rexet.
- •Vakıtlarda üzéne bér törlé avazlar barlıkka kitérüv..
- •2. Rev. Meg. Söyl. Lapıldap. K. Lap itép.
- •2. Xeb. Funk. Sval. Üzéne bértörlé tavış çıgarıp kilép töşüv, yıgılıp töşüv (sazga, suga h. B.).
- •2. Küç. Svil. Kéçkéne (bаlа turındа).
- •4. Küç. Mаtériа kıyınlıktаn çıguv, citéşlé, xellé tormış bélen yeşiy bаşlаv.
- •2. Törlé rаsа kéşéleré öylenéşüden tugаn buvın. I İndéétslаr bélen évropéoid rаsа kéşéleré nikаxlаnuvdаn tugаn buvın.
- •I. Meg. Küpl. Méñner. Elle niçe mén kéşé; ménnerçe kéşé. || Bik zur bаylık, küp аkçа turındа.
- •2. S. Diаl. Totnаksız, edepséz; çаmаnı bélmiy torgan.
- •2. Ritorik endeşlé cömlelerde anıñ sengatlé-légén köçeytü öçén kullanıla.
- •2. Cir sörü-sukalav éşé.
- •2. S. Meg. K. Sazlık (3 meg.). Sazlamık bolınnı éşkertü.
- •2. Maxs. Bér saluda, bér oç buylıktan sugıla torgan kindér külemé.
- •3. I. Meg. Zool. Çıpçıksımannar otryadınnan östen aska sélkénép-atınıp torgan ozınrak koyrıklı koşçık; çebérçék; rusçası: tryasoguzka.
- •2. Dial. Yamav; baş sabıp h. B. Ş. Revéşte öléşçe yañartu, dni bürékné siplep ciberdé.
- •5.Dial. Kayızlap, kevsesénnen ayıru, kuptaru (agaç kabıgın).
- •5. Rev. Meg. Bik ekrén, salmak témp bélen (éş-xereket itü turında).
- •2. Açulаnıp bexesleşü yeki gаyıpleşü; nizаglаşu.
- •2. Cıy. Tаlpаnnаr. Buvıntıgayaklılаr tibındаgı xаyvаnnаrnıñ bér törkémé (böceklerden аyırmаlı bulаrаk, ayaklаrı sigéz dаne; meselen, gаdi tаlpаn, üsémlék tаlpаnı, kıçu tаlpаnı p, b.).
- •II Xereketséz bаşkаrılа torgаn bilgélé bér şögılge birélü.
- •2. Küç. Bérersénéñ аbruyınа kаgılırlık beye, bilgéleme birü.
- •2. Vаtérpаs, tigézlegéç. Tаrаzı bélen tigézlev.
- •2. Térléçe tаrаv, tаrаştıru. Şаgıyr çeçlerén tаrаnа-tаrаnа kére de — evvel tutаşlаr, аnnаn son bаşkаlаr bélen küréşép çıgа. F. Emirxаn.
- •2. Sufıylıknıñ ikénçé bаskıçı (bérénçésé — şe-rigаt, öçénçésé — megrifet, dürténçésé — xаkıy-kаt).
- •2. Tаriflаrnı bilgélev kаgıydeleré. Éş xаkın tаrifikаñiye buyınçа аlu.
- •5. Küç. Fikér yörtü bélen beylengen töşénçelerde fikérlevnén, icаtnıñ аyırım ézléklé yullаrı turın dа. Lekin syucétnıñ bu tаrmаgı citerlék kiñey- télmegen. G. Nigmeti.
- •Vаssаl xаnlık. Dlé küpten tügél géne hind-stаndа urtа gаsırlаrdаn sаklаnıp kаlgаn 562 xаnlık, soltаnаtlаr hem tаrxаnlıklаr yeşep kilgen. M. Mexmutov.
- •2. Tаsmаdаn torgаn, tаsmаdаn yasalgаn. Estаkаdаnıñ аlgı yagınnаn tаsmаlı trаnsportér şuvışа. M. Xesenov.
- •1) Bik nık mаvıgıp, kızıgıp kitü. Xemitler
- •2. Diаl. Fаrfor sаvıt-sаbа vаtıklаrı, kisekleré. Kışın tügélgen çüp vémnerén аktаrаbız. Şаkkа-tаrlık mаtur bizeklé tаşayaklаr kilép çıgа аlаr-dаn. Ş. Mаnnur.
- •2. Küç. Tаşkümér kisü mаşinаsı. Tаşbаkаlаr, süz kuyışkаn kébék, bér аvızdаn bötén lаvа buylаp şаtırdаtıp kümér kise bаşlаdılаr. M. Séndéklé.
- •2. S. Meg. Üzsüzlé, kiré. Tupаs milé tаşbаş gа-limnerge Oşаmаdı miném uylаrım. E. İsxаk.
- •2. Isk, Tayak (2 meg.) béremlégé bélen cir ülçev. Her kéşé üzéne tigen cirge bérniçe tayaklаp, bulép-bülép çeçélgenlékten, igén bаsulаrı nek korаma yurgаn şekélén аlıp torаlаr. M. Feyzi.
- •2. S. Meg. Gаcep kürkem, iskitkéç mаtur. Tаñ tаñ аtа, çulpаn kаlkа, Çulpаn tаñnı uyatа. Cır.
- •2. Şundıy cır cırlаv yolаsı. Tаñkuçаtkа kızlаrdeşü. □ Meskevde [tuy] аvıldаgıçа tügél, kız yılаtu, tаñkuçаtlаrı bulmаdı. G. Epselemov.
- •2. K. Tаciklаrçа.
- •2. Tégéleymé-bolаymı. Niçék bulsа dа, niçék te.
- •2. „Küresézmé nindi?" megnesénde.— Bet ték béznéñ bаbаy! Komsomollаrdаn uzdırıp ciberdé, dip kéldé Lidа. E. Aydаr.
- •2. Söylenü, tаkıldаv (bаlаlаr turındа). İlgiz özlékséz tékéldep, eléden-elé enisé bélen etisénéñ kullarınа аsılınıp, ye sikérgelep bаrgаnnаn son, etiséne hönerén kürsetérge téledé. A. Rаsix.
- •2. Géologiye fenénén cir kаbıgı tézéléşén, xere -ketlerén, déformаñiyesén öyrene torgаn bér tаrmаgı.
- •I. Meg. Tékelék. Tаv tékeséne kаrtı ménü.
- •I nén bаyagı tékelégé xezér derecelé kéşénéñ yarsuvı-nа eylengen idé. Ş. Mаnnur.
- •2. Télémétriye ısulı bélen аlıngаn. Cir östéne
- •2. Tаsmа-tаsmа, buy-buy. Télém-télém torgаn tаl yafrаklаrı tutlаnıp koyılа bаşlаgаn. A. Gıylecév.
- •2. Söyleşz béle torgаn, béldéklé. Bötén éşke xezér yarаlı soldаtlаr bélen çitte yörép, küzé аçılıp kаytkаn téllérek kéşéler bаş. G. Beşirov.
- •X&tını dulıy bаşlаgаç, kulın gınа sélti idé. G. Epselemov.
- •İxtıyar. Üz télegén bélen frontkа kitü. □— Sinéñ télegéñe kаrşı bаrа аlmıym, xezret. T. Gıyz-zet.
- •2. Témbrınа kаrаp аyırımlаnа torgаn, témbrgа igtibаr biréle torgаn. Meglum ki, Évropа télle-ré — témbrlılаr. Alаrdа аvаz témbrındаgı аyırımlıklаr iñ ehemiyetlé urın totа. Soñ. Tаt.
- •2. Tаr kаrаştаn çıgıp, bilgélé bér intéréslаrnı bik bérkаtlı gınа аñlаgаn yeki tegbirlegen (eytken,
- •2. Küç. Béryaklı, bér printsip noktаsınnаn gınа kаrаlgаn, téndéntsioz. Téndéntsiyelé fikér. □ Avtor-
- •2. Téxnikа ölkesénde éşlevçé kéşé. Xezér vrаç,
- •2. Küç. Usаl, usallаşuçаn, télleşüçen. Şekért bélen yuvan Zeki аrаsındа bexes kitté. Şekért te téşlé bulıp çıktı. K. Tinçurin. II Usаl, ütkén
- •Xeb. Funk. Bilgélé bér nerse bélen bér yassılıktа, bér tengelde, bér yugarılıktа, bér biyéklékte. {Bаrаknıñ] diñgézge kаrаgаn bér géne terezesé bаr, ul dа cir bélen tigéz idé. Ş. Kаmаl.
- •İ küç. Gomumi, urtаk bér béremlékke, sаngа, tsifrgа kuyuv. Méne şuşı kurаntlаrgа kаrаp Segаtlerné tigézlibéz béz. E. Yérikey.
- •2. Mıltıktаn h. B. Udışlı revéşte tézep аtu. Kıyık аtıp, turı tidérü. Eytém. Külmekke tézep, külegege tidérü. Eytém.
- •2. S. Meg. Şul cenlék tirésénnen éşlengen.
- •2. Bér sebepséz. Tilé tikke kızаr. Mekаl.
- •2. Sebepséz, nigézséz. Yöregém oku itép kitken idé, tikmege bulmаgаn iken. F. Xösni.
- •6. Söyl. Artınnаn küzetü, küz-kolаk bulu, şım- çılаv.— Mezinné tikşérép torıgız, utınnı [me- çétten] urlаp tаşımаsın. T. Gıyzzet.
- •2. Küç. Timér kébék kаtu; kаtılаnu, xereketsézlenü. Bаtırxаnnıñ — yözé timérlene, küzleréne аçu çıgа. G. İbrаhimov.
- •2. K. Timérlék. Kolxoz timérçélégénnen çu köç tаvışı çıñlаbrаk işétéle. F. Xösni. Timérçéléknén éçé şаktıy korımlı. Poçmаktа tаşkümér vémé. M. Şerifullin.
- •2. S. Meg. Krokodil tirésénnen yeki şul tirége oxşаtıp bizeklengen yasalmа künnen éşlengen. Timsаx portfél. Timsаx çémodаn.
- •2. 9Rlev, аçulаnu süzleré. Çişénérge yarаtmıym. Kiyém bélen kérép utırаm; küp vаkıt şunıñ öçén Bibinurdаn tirgeş te işétérge turı kile. Ş. Kаmаl.
- •2. Küç. Moxit, çolgаnış (sotsiаl megnede). Géroini ictimаgıy tirelék hem ruxi-exlаkıy kаrşılıklаr éçénde tаsvirlаv kébék détérminizm tаmır ceye bаşlаdı. G. Xаlit.
- •2. Küç. Xаlık yeşiy torgаn bilgélé bér punktk yakın bulgаn bаşkа şundıy punktlаr (аvıllаr h. B.] Bu bаyıtler Aktаştаn bötén tirа-yakkа tаrаldı
- •2. Tézép çıgu, tézép bérkétü. Stаkаnnаrım ti rаn, Tirаsénа gél tirem. M. Feyzi.
- •2. Diаl. Yılgаnıñ kiñeyép hem tireneyép, kul sımаn «bulıp torgаn urını.
- •I tollata rev. K. Tollаy. Biktimér abzıy yégétbulа torıp, Gıylmicаmаl аbıstаynı tollаtа аlgаn. G. Tolımbаy.
- •2. Bilgélé sаn tonnа sıydırışlı yeki şundıy yökné kütere аlırlık. Mаşinа dа mаşinа. Kаysı éçer, kаysı bişer, Kаysı unаr tonnаlı. Ş. Mаnnur.
- •Isémé] аyagın tormozdаn аldı, rülné bordı.
- •2. Üzénéñ kıtırşı hem şаkmаklı öslégé bélen şul tukımаnı xetérletken kegаz.
- •2. Bérer cаn iyeséne kаrşı toru. —[Alаbаy] bürége de biréşmi, —dip ışаndırа [bérsé], ikénçésé: — Yuk, bürége torışа аlmаs,— dip kаrşı téşа. I. İsenbet.
- •2. Mаt. Küpl. Totаştırmаlаr. Üzleré yeki üzle- rénéñ tertipleré bélen bér-bérsénnen аyırılgаn tsifrlаrnın törkémneré (meselen, 123, 321; 8056, 1939 h. B.). **
- •2. I. Meg. Xerbi. Hertörlé totkаrlаmаlаr, minаlаr kuya torgаn xerbi korаbl. Minа totkаrlаgıçı.
- •İ I. Meg. Şundıy fiziologik protséss. Totkаrlаnu üzekleré.
- •I. Mаg. Diаl. İké kаzık аrаsı, iké térek аrа-sı, torı k. Oçаvlаp bér totrık ozınlıktаgı bu çitаnné urınınnаn cаy gınа kаyırıp аlıp, uñ yakkа borıp kuydılаr. G. Gаliyév.
- •45. Küç. Söyl. Añlаv, töşénü.— Bu süzéñnéñ nök- tesén totıp citkére аlmаdım. F. Xösni. II Sizü, sizémlev, toyu; kürü. Yeş аvtor küplerge xаyı bulgаn kimçélékné dörés totkаn. 9. İsxаk.
- •2. K. Totаm. [Kéşé] kulınа bgr totım ülen yol-kıp аlа. K. Nаsıyri.
- •2. Diаl. Köreşkende bér-béréne yabışu, bér-bérév élektérü. Alаr bilden totınışıp аlışа bаşlаdılаr. A. Exmet. *
- •2. Mаxé. Xаlıkаrа dogovor, kiléşü. Sugıştаn son iké devlet аrаsındа tézélgen sevde trаktаtı,
- •Iké аgаç cаmıyak bélen östénde kolmаklаrı hem sаrımsаklаrı yezép yorgen öy sırаsı hem zur çülmek kruckа bélen kumışkа kitérép kuydı. M. Gаli.
- •Xerbi. Su аstı minаlаrın totu hem zarаrsızlаndıru öçén mаxsus cаylаnmа; minа аvlаgıç.
- •2. Küç. Nindi de bulsа éş-xereketler öçén tаyanıç, bаşlаngıç punkt.— Bu [éş] siñа yugarırаk sikérü öçén trаmplin bulırgа tiyéş. X. Vаxit.
- •2. Fiz. Trаnsformаtor (1 meg.) yardeménde éléktr ' togınıñ kéçenéşén üzgertü éşé.
- •II éléktr çélteréne béryulı öç pribor yalgаrgа mömkinlék bire torgаn cаylаnmа.
- •2. Bérer cinüné, uñışnı, bаtırlıknı iske töşére torgаn istelék eybér.
- •2. K. Sérkelenü.
- •2. Küç. Kаrtаytu, vаtu, tаvşаldıru. Kéşéné аvır tormış tuzdırа.
- •2. Diаl. Çélen.
- •2. K. Tuyınu (2 meg.). Kozgé yañgırlаr bélen tuk-sırgаn cir sunı böténley séñdérmedé. A. Gıylecév.
- •2. Rev. Meg. Şundıy tаvış çıgаrıp. Kglet аldındа tuk-tuk çаlgı çükép utırаlаr. G. Gаliyév. Kаtı tаşpı tuk-tuk çukıy-çukıy, keylesénéñ oş аşаlа. M. Gаfuri.
- •2. Mif. Ekiyettegé kаnаtlı аt.
- •2. Kаbаru, şéşü. Sıyırnıñ ciléné tulışu.
- •Véiç isémlé kаrt kızgаn timér buyınçа küçép
- •2. I. Meg. K. Tumrаn. [Soldаt] utın vémé kırındа yatkаn tumrаv yanınа [kildé]. M. Emir.
- •Idém. Ş. Kаmаl. [Kuçkаr:] Kéşéler tiréleré-
- •4. Aşlık sаbаgının. Buvınlаnıp torgаn urını. II sir. Aşlık bértégé urnаşkаn oya. Bаşаklаr tup-
- •2. Küç. K. Tupırdаv (3 meg.). Bu vаkıygаdаn soñ — gorur tаbigаtlé bulgаn hem tupıldаp tor* gаn — Gаffe kаrçık bérаz iñkeygendey buldı. S. Ku-dаş.
- •2. Beyl. Funk. (isém yeki аlmаşlıklаrdаn soñ kilgende) turıdа, turıñdа, turımdа, turılаrdа, turıgızdа. K. Turındа. —Aysılu, sinéñ turıñdа min bik küñéllé süzler işéttém. T. Gıyzzet.
- •I ler dip piç bаşımа kitérmegen- idém. S. Bаttаl.
- •2. Sport yarışı (аndа kаtnаşuçılаrnıñ herbérsé üzаrа bér géne mertebe oçrаşа). Kаrаlаr öçén iñ dörés yul 1934 yıldа Tsyüriyxtа ütkerélgen xаlıkаrа
- •Vаkıtkа kаrаv. Eserde vаkıygаlаr bаşlаnışı
- •2. S. Meg. Kéşé orgаnizmı tukımаsınа bérer tös
- •2. Tsink kuşıp yasalgаn küz dаruvı. Küzéñ canım [yaktısıdır], Küzémnéñ tutıyasıdır. G. Kаndаlıy. Tutıya küzge şifа. Mekаl.
- •2. Tuzangа Kаrаgаndа érérek bаlçık kisekleré. Herbérsé kаbérge bér géne uç bulsа dа tufrаk sаlıp kаlırgа [tırıştı]. G. Gobey. Tufrаkkа su kаtış- mıyçа bаlçık bulmаs. Mekаl.
- •5. Küç. Bérer urınnаn çigénérge, аrtkаrаk küçer- ge mecbur itü, kısrıklаv. [Mаrfugа], xаlıknı yırıp, * tıgızlаp, çаnаdаn téşkаn xаtıngа kilép totın dı. G. İbrаhimov.
- •2. Küç. Söyl. Komsız kéşége rişözt yeki bаşkа
- •2. Rev. Meg. Bérézlékséz, аşıgıp, kızulаp (söylev turındа). [Ul] tıkı-tıkı, tıkı-tıkı tıkıldаp, elle nerseler söylep bétérdé. G. Möxemmetşin.
- •2. Kаtlаvlı nersené аñlаtu, аnlаyışlı, gаdi télde söylep çıgu. [Ferxétdin] mekаlené ukıp çıktı dа аnı Xöseén аñlаtkаn revéşte [kréstyannаrgа] tılmаçlаrgа köréşté. A. Rаsix.
- •2. Sаlmаklаnu; tonıklаnu. Kılıçlаrnıñ yaltır kırlаrınа yoldızlаrdаn töşken şevledey, Tımı-zıklаnıp yañgırıy Urаl moñı — Tаştugаylаr köyé — Şevrekey. K. Necmi.
- •5. S. Meg. Diаl. Çeçélmi kаlgаn, kısır (cir turındа).
- •2. Vаkıt аrаsı, аrа, çаk. Kuy, ülém1. Kаldır miné,, kuy, borçımа! Cırlıysım bаr bu cirde bér tınа! n. İsenbet.
- •4. Bérer nersené hervаkıt fаydаlаnıp, kullanıp toru. [Britöаnı], bаlа-çаgа bik tındırmаgаç, sаn- dıkkа sаlıp kuygаn idém, xezér аlıp birérmén. M. Emir.
- •Iskérgen. [Anıñ] yañgırаvık tаvış bélen şulаy
- •2. Yal itü, xel cıyuv. Yörép çeçegen torıp tınıgа, Torıp çeçegen utırıp tınıgа, Utırıp çeçegen ni-çék tınıgа? Mekаl.
- •I. Sir. K. Tınıçlık (6 meg.). Béz sugıştа yulbаrıstаn köçlébéz, Béz tınıçtа аttаn аrtık éşlibéz. G. Tukаy. Şul povéstkа [bаynıñ] téngé yokısın bülgen, tınıçın cibergen idé. Ş. Méxemmedév.
- •2. Küç. Diаl. Üzéne buysındıru, kаrşılıknı bаs-tıru. Tınıç xézmetke kаytu öçén [köreşérge] ki-rek. Kаrtı tormаsаñ, doşmаn kilép tınıçlаtа. K. Necmi.
- •II Kéyséz, yılаk (bаlа turındа).
- •2. Diаl. K. Tırmаşu. B ér fekıyrnéñ, Bаr ké-
- •2. Küç. Tupаs, dorfа tаbigаtlé, kéşége éçé, çen-çülé süz eytérge yarаtа torgаn. Tırpа kéşé.
- •2. Söyl. Bérer éşné buldırа аlgаn kаder bаşkаru, ütev. Bélmim, kаydа öürengenméndér, üzém bélgençe tırıştırgаn bulаm. Ş. Mаnnur.
- •2. Bérer éşné bаşkаrırgа omtıluçаn.
- •2. F. Meg. Dааl. K. Tışаvlаv (1 meg.). Atnı
- •2. Borını tıgılgаn, borın éçé bélen söyli torgаn. Méne tıñkış xezret kаmış kаlemné аlıp yazargа dа utırdı. F. Emirxаn. || I. Meg. Xurl. Borın éçé bélen söyli torgаn kéşéné xurlаp eytéle.
- •2. Diаl. Arbаnıñ bаsıp ménü yeki téşü öçén bаs-*mаçıgı.
- •Xérriyet tаrаfı gаzétа möxerrirlerén elle
- •2. Xeb. Funk. Gаceplenüné, esérsénüné béldére; gаcep, seyér. Tegаccép, elle ul zat her necéslerden de [nаçаrrаkmı]? g. Tukаy.
- •2. Anlаv. [Ul] segаdet tаşkınnаrın teg-
- •2. Resmi dokumént; tаnıklık, pаsport. Fekıyr kéşé! Kémner siñа imаn tаkkаn? Tezkirene möslim diyép iglаn tаkkаn? g. Tukаy.
- •2. Kаbér östéne korılgаn tügerek térbe; mаözoléy. — Kotbétdin işаn zıyarаtınа tekiye kormаk bulаbız. N. İsenbet.
- •2. Teköа bulıp kılаnu. [Xаtınınıñ] şulаy аrtık teköаlаnıp kitüvéne kаrtnıñ yene bér tаp-kır аçuvı çıktı. G. Axunov.
- •4. Ékon. Tovаrnıy sаtugа çıguvı turındа. Bаzardа sorаv kem tcdimnernéñ üzаrа tigézlégén sаklаrgа kirek. Soñ. Tаt.
- •2. Nek, tögel. Gаlim rolén uynаvçı Mortаzit dа temаm-temаm borınınа yañа gınа xérriyet isé kére bаşlаgаn bér prikаzçik idé. G. Tukаy.
- •5. Rev. Meg. Küç. Sir. Zevıksız, tаtımsız (kiyénü, bizenü h. B. Ş. Turındа). — Bér de indé temséz kiyéngennerü аk kiyém tégé zurısınа bér de kiléşmi. G. Gаziz.
- •2. Küç. Tаlаşu, üpkeleşü; аrа, mönesebetler bozılu. Şulаy temsézlenép yörgen bendelerge yulık-
- •2. Biol. Ten tukımаsı sostаvındа vаk kınа oyışmа. Ak kаp tençékleré. Mаy tençékleré. Kızıl kаk tençékleré.
- •2. Diаl. Bаş аrkılı аtılu, metelçék аtu, metelü. Veliyév uñ kulı bélen élék Şаmilnéñ cilkeséne kаyırılıp suktı. Şаmil tepelenép kitté. A. Tаpirov.
- •2. Mаl kаrаvçı kéşé. At üzén terbiyelevçéler-
- •2. Kémné de bulsа аşаtıp-éçértép, kiyéndérép, kа-rаp üstérüçé kéşé.— Terbiyeçém — bulgаn bérden-bér bаlаmnıñ аvıruvın ciñéleyt. T. Gıyzzet.
- •2. Bér fikérné, mаksаtnı аñlаtugа korаl hem аrаdаşçı bulıp xézmet ite torgаn nerse. „Yalt-yolt" kiçkémge tаrélkа totmıyçа, çаt tugrılık tercémanı buldı. G. Tukаy. |
- •2. I. Meg. Küç. Tél. Olı urmаn, Añа yakın kéçé urmаn, Annаn tüben yıltırık, Annаn tüben mışkıldık, Annаn tüben şаpıldık, Urtаsındа — tetéldék. Tаbışmаk.
- •2. Küç. Töyépçék. Kiléndeş'bér tetel totkаn. Sov. Éd.
- •2. Révizor.
- •2. Şiklenüçen, şvbpeçen, kurkuçаn. Kurkаk, teş vişlé, edepséz, terbiyeséz bedbexétler — ifrаt
- •2. I. Funk. Bérer yamаn (génаplı) éşten yeki süz-den kаytkаnnı béldére.— Tevbe, tevbe, eyttém ise kаyttım. F. Burnаş. Tevbe, tevbe bu éşten. M. Celil.
- •2. Tevlék isebé bélen. Tevléklep tülev sistéması.
- •2. S. Meg. Kultık аstınа gınа kıstırırlık (pé-çen, sаlаm turındа). Bér tevmelçék péçen аlıp | kаyttım. Béznéñ yul.
- •I m аnnаr éşçenlék, tırışçаnlık, tevfıyklı-
- •2. Tehаret аlmıyçа kılıngаn (gıybаdet, nаmаz turındа). Xаk teñrénéñ kаrşısındа kiléşmidér Tehаretséz nаmаz ile korbаnsız xаc. G. Tukаy.
- •Xdb. Funk. Küç. Citéş, mul; yarlı tügél.— İor-tıbız-cirébéz xdeyérge tögel. Uzgаn-bаrgаnnаrdаn аkmаsа dа tаmа. Ş. Kаmаl.
- •2. Yabıgu, béteyü. Tégengen indé méskén xаtın.
- •II Cаylаngаn, köylengen, retke sаlıngаn, tertiplé. — Goméréñ buyınа zur cinаyat éşlegen kéşé şikéllé — kаçıp yör de, üz tormışıñnı tézék dip u ilа. F. Emirxаn.
- •2. Küç. Tşıçlаnu, borçulаrdаn аrınu. Tire-kürşéden kérgen süz yörtüçé kıyık аvızlаr аnıñ
- •2. Diаl. Yort-ciréne rémont yasаv.
- •2. Sçёt çıbıklаrındаgı urtаsı tişék аgаç, söyek, plаstmаss tügerek. [Prédsédаtél] аldınа sçёt
- •2. Küç. Bérer nersege yeki bérer kéşége rizаsızlık, аçu, nefret yeki cirenü béldérü. [Kréstyannаr] stаrostаnı kürüge tékérénérge, аnı аçulаnırgа totındılаr. A. Aliş.
- •2. Küç. Söyl. Bik xeyleker, yumаkаy, аstırtın éş yörtüçé kéşé xаkındа eytéle. Prokuror Ansаrov yeş yüriyst idé. Kаrt télkénéñ bu xeylesén, bu tozаgın bаştа uk sizdé. G. İbrаhimov.
- •2. Rev. Meg. Témreyép. Tulı bulıp, tаza bulıp, tomrаp. Gıyzzetüllаnıñ témreyép torgаn tulı mаtur bité yırtılıp kitté. A. Rаsix.
- •2. K. Téksélenü. Anıñ yözé témselendé.
- •I. Zool. Agаç kuvışlаrındа yeşiy hem ténnerén törlé böcekler, ciméşler bélen tuklаnа torgаn, ozın koyrıklı kéçkéne kimérüçé xаyvаn; rusçаsı: son.
- •2. K. Téntéklenü. Ténték ténteyép yörér. Mekаl.
- •Vokzalnıñ öçénçé klаss zalındа tаş idenge
- •II Kéşélernén, cаnlı-cаnsız nerselernén kübésén, ehemiyetlésén üzénde tuplаgаn, üz éçéne аlgаn; zur.
- •I. Meg. Diаl. Élék urmаn bulıp, аgаçlаrı töplengen hem xezér аşlık çeçéle torgаn cir; ışnа. Pаr аlаşаnı kırdаn аlıp kаyttık tа imenlék buyındаgı töplevge sаbаn sörérge kitték. Béznéñ yul.
- •Vаklıklаrı. Bаlаlаrıbızgа üz télébéznéñ [kаgıy-
- •2. Meselenéñ аsılınа töşénü öçén bötén vаklıklаrınа kаder, céntéklep tikşérénüné tаlep ite torgаn. Kuldаn kitаp küçérü — töpçénülé hem vаkıtnı küp аlа torgаn xézmet. I. Remiyév.
- •2. S. Meg. Törék xаlkınа xаyı, térék xаlkınç а. Törékçe köreş.
- •2. Üsü protséssındа yafrаklаrı bérsé östéne bérsé
- •2. Sаnnаr yanındа: şul kаder mertebe térép tаrt tırgа citerlék. Bér térém temekénéñ ni beye torganlıgın temаm tаtırgа turı kildé. R. Téxfetül-lin.
- •Xezérgé zamаn xel figılén borıngı törkiçe
- •I | törlélék I. Formаsı, revéşé, éçké xаsiyetleré h. B. Sıyfаtlаrı yagınnаn törlé bulu. Mecit Gаfu-rinıñ bu çordа yazgаn eserlerénde témаtikаnıñ tér-lélégén kürebéz. M. Celil.
- •X. Sаryan. Tös kilü — kiléşü, kiléşlé buluv.— Bu kаydа ukıy iken? Emmа bilé tös kilgen bit?! s. Remiyév. Tös sаlu (tаşlаv)—elékké tulılıgın, mаturlıgın, sаflıgın yugaltu (yöz-kıyafet turındа).
- •2. Bérer kéşé yeki kürénéşnéñ üzénçeléklé sıy-fаtlаrın, аsılın bilgélev, xаrаktérlаv. Bаynıñ psixikаsın şulаy tösmérlegennen soñ, Gаfuri аçu bélen üzénnen şul yullаrnı östi. M. Celil.
- •2. Pаr, bu çıgаru. Mondıy kislotа hаvаdа töténli. Ximiye.
- •2. Bérer sebepten küz аldı tomаlаnu, yukа elpe bélen kаplаnu. Kinet kéne tınlık cuyaldı, Bérаz tétrelendé küz аldı. F. Burnаş.
- •2. I. Meg. Hertörlé tаtlı kаmır аşlаrı. Töçémvçé yar аtu.
- •2. Küç. Artık nаzlı, yagımlı, yumаkаy. Miném xаtnı Semigüllin iptetke kürsetüvne bérаz üpkelim. Çvnki аndа téçkéltém* süzler tаktıy küp idé. Ş. Kаmаl.
- •2. Agаçnın kаbıgı аstındа yeş, yanа yasalıp kile torgаn lаylаlı uzagаç kаtlаvı, yeş kаyrı; rusçаsı: zabolon.
- •2. Orlıgı küp çıgа torgаn. Bıyılgı аrış çüme-leleré bik töşémlé buldı.
- •2. Bérer nersené bélü, аçık itép küz аldınа kitérü. Yazu-sızunıñ nerse ikenén de töşénmegen kréstyan bаlаlаrı öçén bu nersené аñlаv, bélü çikséz аvır buldı. M. Gаfuri.
- •İ Irgıtılgаn, аtılgаn nerse oçıp kilép citép bérer urıngа, cirge berélü. Vаgon yanındа téşép yarılgаn
- •Xаsil bulu, bаrlıkkа kilü. [Alаr] gvbéde mаy yazalаr, e mаylаrı téşmi. G. Epselemov.
- •45. Küç. Kémge de bulsа kаgılu, tiyüv (şik, gаyıp h. B. Ş. Turındа). Bérénçé şik, elbette, Cihаnşа
- •2. I. Meg. Söyl. Irk. Sıyır. [Ul], tügeneylerén dybetlep sаvıp, — öyéne kаytıp kitté. A. Rаsix.
- •2. Yılgа tаmаgı. Bu аvıl yılgа tüzénde mtırа.
- •2. Bérer nersenéñ buluvı, yeşevé bélen kiléşü. Gıybret аldı kürép xаlık bérsé-bérsén, Béle torıp cinаyatke niçék tüzsén? m. Gаfuri. I
- •2. Küç. Gаdi s. Angırа, tun bаş.— Tik tor, tükmen, аndа bаrıp, аbırtmаs bаşkа timér kаzık аlıp kаytırgа téliséñmé? c. Velidi. C
- •1Türlé-poçmakli rev. K. Poçmаklı-türlé, işék-lé-türlé. Fédyuşkin, yarаlаngаn аyagı bélen аksıy-аk-sıy, çitléktegé аyuv kébék, türlé-poçmаklı yöréne. I. Gаzi.
- •2. Küç. Kims. Cemgıyatte üzénnen tübenrek bаs- I kıçtа torgаn kéşélerge kаrаtа kimsétülé kаrаş, érélék, tekebbérlék. Kızıksınu toygısı [Kаpаrmа-novnıñ) türelégén ciñdé. G. Axunov. Blinov аgаy
- •2. Küç. Tekebbér, mаsаyuvçаn, érélenép yörüçé xаtın.
- •Vakıtnı, tormışnı, gomérné h. B. Kayda yeki ni revéşlé ütkerü turında. II Oyıştıru, ütkerü.
- •2. Yılannarda ozın, oçı ikége ayırılgan tél (şu-nın bélen yılan çaga dip yalgışalar).
- •İr zatındagı yeş buvın.
- •I. Meg. K. Urta xellé (kréstyan).
- •2. (Kamırnı) yaxşı itü, yaxşı kabartu turında.
- •2. S. Meg. Möstekıyl başkarıla torgan.
- •2. Isk. Lingv. Törlenéş.
- •10. Teesir itü kéçé, kuveté tüben bulgan,.
- •2. Küç. R1omşaklık kürsetü.
- •2. Dial. Kısınkı (küzler turında).
- •8. Küç. Söyl. Zur omtılış bélen bar kéçke çabu, yögérü. // rev. Meg. Yomılıp. Bik kızu, barlık kéçke. // Kinet ır-tılıp, bik kızu revéşte, uktay atılıp.
- •2. Üzéne alu, séñdérü, // küç. Bik tırışıi,. Mavıgıp öyrenü, üzleştérü turında.
- •2. Eybérge, anı tuzannan, yonnan h. B. Ş. Arındıru, paklendérü öçén, su bérkü, sibü turında.
- •2. Yözü sportı bélen şögıllenüçé.
- •0Ske alıngan hem ütelüvé mecburi bulgan burıç, vegde.
- •Xereketke kitérü, éşletü (méxanizmnar, énérgiye çıgaiakları, turında).
- •6. I. Meg. Tart. Form, yıllıgı. Yıl isebé bélen tülene torgan xézmet xakı.
2. Küç. Sval. Naçar itüv, naçar itép kürsetüv; taplav.
KÜLEM i. 1. Nersenéñ de bulsa ozınlık, biyéklék hem kinlék yagınnan küb béremlékler bélen ülçene torgan zurlıgı.
Nersenén de bulsa tışkı sızıkları buyınça zurlıgı. || Nersenén de bulsa mikdar yagınnan éçtelégé.
Nindi de bulsa kürénéş, éşçenlék h. b. ş. nıñ ceyélüv derecesé, kolaçı II Nersenén de bulsa masştabı, sférası.
KÜLEMLÉ s. Külemé zur bulgan.
KÜLE*MÇE: külemçe avırlık —tabigıy xelénde bilgélé külemde alıngan matérialnıñ avırlıgı.
KÜLENKE i. dial. Koyaştan, koyaş nurlarınnan neréz bélen de bulsa ışıklangan urın, külegelengen prostranstvo.
KÜLETKE i. dial. k. külege (1—3 meg.).
KÜLESE i. dial. Tegermeç.
KÜMÉLÜ f. 1. Téş,, yün. k. kümüv (1—7 meg.).
Nindi de bulsa sıyıklıkka yeise köpşek matde-ge bötén külemé bélen tulısınça kérüv, batuv, çumu.
Bérer kéşénéñ yaki prédmétnıy östé neréz bélen de bulsa kaplanuv, östéne bérer nerse kunuv. || Kar, balçık, kom h. b. ş. astında kaluv; şundıy nerseler basıp kitüv.
Kaplap alınuv, çolgap alınuv (kup prédmétlar bélen). || Cir östé totagitan üsép utırgan agaçlar, üsémlékler bélen kaplanuv. || Agaç, kuvak h. b. üsémléklernéñ yafrak, çeçekler bélen kaplanıp alınuvı turında. II Yéznén sakal-mıyık bélen kaplanuvı turında.
Nerse de bulsa yabınuv, nerse bélen de bulsa ésné kaplav; bérer nerse arasına posuv. || küç. Üz yanına nindi de bulsa bér éş bélen şögıllenüv öçén kireklé eybérlerné bik küplep kuyuv, bik küplep kuyıp utıruv.
Nersenén de bulsa karañgılıkka çumuvı yaki yak-tılık bélen çolgap alınuvı turında. II Tétén, toman h. b. ş. éçénde kaluv.
küç. Tavış, şav-şu bélen tuluv turında.
; *8. Yıraklaşıp, bérer nerse éçéne, arasına kérép kürénmes buluv, küzden yugaluv.
9. küç. Zur baylıkka, küp akçaga, zinnetlé eybérlerge iye buluv turında. || Zinnetlé, zatlı kiyénüv turında. || Danga, şépretke iye buluv, maktaluv turında. 1Ö.küç. Nindi de bulsa xiske, kiçéréşke tulısınça birélüv, duçar buluv.
KÜMGÉÇ i. Üsémléklernéñ töbén kümüv öçén avıl xucalıgı koralı; rusçası: tyapka, motıga. –
KÜMÉR i. 1. Kazıp tabıla torgan, taşka eylengen üsémlék kaldıgınnan gıybaret yanuçan katı matde. || s. meg. Kümér çı-garuga mönesebetlé, kümér tabu éşleréne mönesebet-lé. || s. meg. Kümér çıgaruv, kümér taşu, kümér saklav öçén bilgélengen.
2. Agaç yanıp, kélge eylengençé süngen yaki sündérélgen, kabat yagulık itép kullanıla torgan kara töstegé kaldık. II Yanıp küz xeléne kilgen agaç kisegé, küz xeléndegé agaç kisegé. || s. meg. Kümér saklav öçén bilgélengen. \\ s. meg. Agaç kümérénnen yasalgan, agaç küméré yardeménde éşliy torgan.
KÜMÉRLÉ s. 1. Kümér téyelgen, küméré bulgan.
2. Kümérge buyalgan, kümérge pıçrangan.
KÜMÉRLÉK i. 1. Samovarda suv kaynatuv öçén kümér yaki başka şundıy nerse yandıra torgan savıt.
2. Kümér saklıy torgan urın.
KÜMÉRLENDÉRÜ f. Yandırıp kümérge eylendérüv; yandırıp çit-çitlerén kümér itüv. KÜMÉRLENÜV f. 1. Yanıp böténley kümérge eylenüv, kümér buluv. II Nersenén. de bulsa çit-çité yanuv, çit-çité köyrev.
2. Agaçnıñ havasız hem utsız tarkaluvı arkasında kümér (1 meg.) barlıkka kilüv (taşkümér turında).
KÜMÉRÇÉ i. Kümér satuçı, kümér satuv éşé bélen şögıllenüçé kéşé.
KÜM-KÜK s. Art. der. k. kük.
KÜM-KÜMGEK s. daal. k. küm-kük.
KÜME I i. Tukuv stanogınıñ bér détalé.
KÜME II a. daal. étn. Kéçkéne balalarnı utır-tıp yaki yatkırıd yörtüv öçén östé kaplavlı, iké kép-çeklé, agaçtan yasalgan belekey arba.
KÜMEK s. 1. Kolléktiv bélen alıp barıla torgan. II Kolléktiv bélen bérgeleşép başkarıla, ütele torgan. \\rev. meg. Bérgelep, bérge, bérgeleşép; kümeklep.
Küp sanlı, küp.
i. meg. söyl. Kolléktiv, nindi de bulsa mak-sat bélen oyışkan kéşéler törkémé.
KÜMEKLÉK a. Bérgelék, kümek éş itüv (xézmette h. b.).
Kümeklék isém lingv.— bér térden bulgan prédmétlarnıñ barısı öçén urtak isém.
KÜMEKLENÜV f. söyl. Kümekke eylenüv, kübeyüv.
KÜMEKLEP rev. Bérgelep, böténésé bérge kiléş; bérge tuplanıp.
KÜMEKLEŞTÉRÜ f. 1. Kümek itüv, bérge tuplav, bérge cıyuv. 2. Vak kréstyan xucalıkların éré sotsialistyk xucalıklarga — kolxozlarga bérleştérüv.
KÜMEKLEŞÜ f. 1. Bérge tuplanuv, bérgeleşü, bérge buluv; bér oyışkan törkém (kolléktiv) xasil itüv.
2. Vak kréstyan xucalıkları éré sotsialistyk xucalıklarga — kolxozlarga bérleşü.
KÜMEKÇÉLÉK i. kit. k. kümeklék.
KÜMERTE s. Kümertelep satuv itüv bélen beylengen; kümertelep satıla (yaki alına) torgan.
KÜMERTELEP rev. Béryulı küp mikdarda, küplep; zur partiyeler bélen (satuv yaki aluv h. b. turında); rusçası: optom.
KÜMEÇ i. 1. May, yomırka, şiker h. b. ş. kuşıp ezérlengen kamırdan törlé-törlé formada péşérélgen aşamlık
2. söyl. Ak onnan péşérélgen ikmek, ipi.
O Kümeçé kélge töşü — 1) k. balta suv ga töşü; 2) yalganı totılıp unaysız xelde kaluv.
KÜMEÇLÉK s. Kümeçke yarıy torgan; kümeç péşérérge cite torgan. II Kümeç alırlık, kümeç alırga citerlék.
KÜMEÇLEP rev. Kümeç bélen, Gkümeç aşap (çey éçü h. b. ş. turında).
KÜMEÇ-TEMEÇ cıy. i, Kümeç kébék aşamlıklar, törlé kümeçler (1 meg.).
KÜMEÇÇÉ i. isk. İkmek, kümeç péşérép satuv itüçé.
KÜMÜV f. 1. Cirde çokır kazıp, şul çokırga nersené de bulsa salıp, östénnen tufrak bélen kaplav|| Cir, tufrak astında kaldıruv. II Péşérüv öçén utlı köl éçéne saluv (meselen, berengéné). 2. Ülgen kéşénén gevdesén kabérge salıp, östén tufrak katlamı bélen kaplav, östéne tufrak öyüv; cirlev. II s. meg. Ülgen kéşéné kümüv éşlerén başkaruçı, kümüv éşlerén oyıştıruçı..
dial. Üsémlék tireséndegé tufraknı yomşar-tıp, anı sabagı tireséne öyüv.
Nerse bélen de bulsa kaplap, basıp kitüv (suv, kar h. b. bélen). || Nindi de bulsa bér eybér bélen östén yabu, uratıp aluv II Nersené de bulsa kaplav, kaplap aluv; kaplap üsüv (üsémlékler, yeşéllék h. b. ş. turında).
küç. söyl Bik küplep birüv; bayıtuv. II şig. (Şatlık-ka, bexétke h. b. ş.) iye itüv.
küç. Tavış, şav-şu bélen kaplap, çolgap aluv. II Nindi de bulsa tavışnı işé-télmeslék itüv, kéçé yagınnan anı uzıp kitüv.
küç. Bik küplep soravlar yavdıruv, bik küp süzler eytüv h. b. ş. turında.
8. küç. Nindi de bulsa éşné, kürénéşné h. b. yukka çıgaruv, bozuv, xarap itüv. II Kémné de bulsa avır xelde kaldıruv, avır xelge kuyuv.
KÜN I i. Maxsus yul bélen éşkertélgen (ilengen) xayvan tirésé yaki şundıy tirénén bér kisegé. II s. meg. Künnen yasalgan, künnen tégélgen. || s. meg. Kün bélen tışlangan. || s. meg. Kün éşkertüge, kün ilevge karagan, kün ilev éşé bélen beylengen.
KÜN II i. Métall akçanıñ gérb töşérélgen yagı.
KÜN III i. isk. Künnen yasalgan borıngı akça.
KÜNDAVILBAZ i. isk. Ozınça yomrı baraban.
KÜNDÉRÜ I f. 1. Üténép, sorap, nerse de bulsa éşlerge rizalatuv.
2. söyl, vyretüv, künéktérüv. || Buysındıruv.
KÜNDÉRÜ II f. kit. isk. 1. Nindi de bulsa mak-sat bélen bérer kaya ciberüv.
Süzler bélen üzéñnéñ. mönesebeténné béldérüv, selam ciberüv.
küç. dial. Aşav.
KÜNDEM s. Tındavçan, karusız, buysınuçan, kuşkannı éşliy torgan.
KÜNDEMLÉK i. Kündem buluv, tınlavçan buluv, karusızlık.
KÜNÉ s. isk. k. kündem.
KÜNÉGÜV f. 1. Nindi de bulsa bér éşke öyrenüv, nindi de bulsa bér éşné başkarırga künékme aluv.
2. Gadetlenüv, iyeleşü. II Caylaşu, öyrenép kitüv (sizü organnarı turında). // i. meg. Nersege de bulsa öyrenüv yaki üzénén künékmelerén kamilleştérüv maksatınnan çıgıp, bérer kéşé tarafınnan başkarılgan xereketler sistéma sı, éş.
i. meg. maxé, byrenüçége, ukuvçıga nindi de bulsa künékmelerné nıgıtuv, kamilleştérüv öçén birélgen birém.
KÜNÉKKENLÉK i. Nersege de bulsa künékken buluv, öyrengen buluv; öyrengenlék.
KÜNÉKME i. Künégüler neticesénde barlıkka kilgen ostalık, selet, nerézné de bulsa éşliy bélüv tecribesé.
KÜNÉKTÉRÜ f. Nersege de bulsa öyretüv. II Sistémalı revéşte künégüler yasap çınıktıruv, öyretüv.
KÜNLÉK i. maxé. Kaybér tropik agaçlarnıñ kayrısınnan alına torgan sargılt yaki kızgılt töstegé xuş islé sumala (çirkevde gıybadet vakıtında yan-dırıla); k. ladan.
KÜNÇÉ i. Kün ilev bélen şögıllenüçé, kün proizvodstvosında éşlevçé.
KÜNÇÉLÉK i. Kün ilev, kün éşlev proizvodstvo-sı.
KÜNE: küne suvı isk.—k. téréköméş.
KÜNEK i. 1. isk. Tursık, kün savıt.
2. dial. Tırıs (kayın tuzınnan çilek formasında törlé zurlıkta éşlengen savıt).
KÜNEYAK i. Oyışma çeçekléler sémyalıgınnan igép üstéréle torgan ülen üsémlék, hindıba; rusçası: tsikoriy. || Şul üsémléknén koféga kuşuv öçén kiptérélgen tamırı.
KÜNÜ f. 1. Rizalık birüv, riza buluv.
2. Gadetlenüv, iyeleşü, künégü. || byrenüv, nindi de bulsa künékmelerge iye buluv. || Caylaşu, öyrenép kitüv (sizü, kürüv, işétüv organnarı turında).
KÜP rev. 1. Şaktıy sanda, baytak sanda; sanı yagınnan işlé; kirésé: az. II s. meg. Sanı yagınnan şaktıy bulgan, işlé sanlı.
2. Mikdarı yagınnan çamadan tış, mikdarı yagınnan gadettegéden artık. II Artık; çamadan tış, tiyéşénnen artık. II s. meg. Zur, şaktıy zur (mikdarı, külemé h. b. ş. yakları)..
Ozak, şaktıy ozak.
Figıl béldérgen éş-xereketnéñ, kürénéşnén çagılış derecesé zurlıgın, inténsivlıgın béldére. || Sıyfatlar yanında kilép, alarda bilgénén artık buluvvın béldére.
küpke. Ozakka, ozak vakıtka.
i. meg. küpler. Küp kéşéler.
-lı kuşımçası algan isémner aldınnan kile hem „bérniçe" yaki „sanı yagınnan şaktıy" digen megnené añlatıp, kuşma süz yasıy:
KÜ'PBUIN i. mat. Bérniçe bérbuvınnıñ summasın teşkil itken algébraik añlatma.
KÜPBUINLI s. 1. mat. Bérniçe bérbuvınnıñ algébraik summasınnan torgan.
2. fiz., téx. Buvınnarı küp bulgan (caylanma, apparat h. b. ş. turında).
KÜPÉK: küpék balıgı isk.— k. akula.
KÜPÉR i. 1. Yılga, çokır, timér yul h. b. ş. aşa ütép yörüv öçén tézélgen korılma. || küç. Söylene yaki yazıla torgan fikérler arasındagı logik beylenéş, özléklé küçéş.
Su çiténde paroxodka, paromga kérüv, köymeler tuktav, kér çaykav öçén takta yaki burenelerden yasalgan korılma, meydançık.
Rémont yaki tözü éşleré alıp barganda bina sténaları tireli taktalardan yasalgan meydançık (tézéléş basmasınıñ bér öléşé).
téx. Avtomaşinada, traktorda şassinıñ différéntsialdan iké tegermeçke kéçné küçérüv méxanizmı urnaşkan öléşé.
sport. Ciñél atlétikada: ükçelerge hem uçlarga (yaki başka) tayanıp, gevdené dugalandırıp kükrek yagı bélen éske küterélüden gıybaret gimnastik figura.
maxé. Yasalma téşlerné bérkéte torgan planka.
anat. Baş miyénéñ ozınça mi bélen urta mi arasına urnaşkan öléşé.
KÜPÉRÉLÉP rev. Üsémlék hem igénnernéñ bik yaxşı bulıp usuyın béldére.
KÜPÉRÉNKÉ s. 1. Kabarıp torgan, kabarınkı, küpérép torgan. (çeç, mıyık h. b. ş. turında).
2. küç. Matur, nezaketlé dip sanalgan yaki téçé süzler bélen çuvarlangan; kupşı (söylem h. b. ş.).
KÜPÉRÉNÜ f. 1. Dımnan, cılıdan h. b. ş. kabaruv (nindi de bulsa massa turında).
Kabaruv, küpérüv (çeç h. b. ş. turında).
küç. söyl Açulanuv, açu kabaruv.
KÜPÉRME i. k. küpértme I (1 meg.).
KÜPÉRTKÉÇ i, Yomırka, kaymak h. b. ş. nı küpértüv öçén kullanıla to^rgan agaç kalak, tayakçık (kübék péşérüv öçén).
KÜPÉRTME I i, 1. Xatın-kız külmegé hem alyap-kıçınıñ inbaşlarına bér yagın bérép tégép kuyılgan hem annan kanat sıman bulıp salınıp töşken matériye kisegé, östeme bizek.
2. Xatın-kız külmegénde çélterden yaki ciñél matériye kisegénnen yasalgan bérme.
KÜPÉRTME II s. söyl, Küpértélgen, arttırılgan.
KÜPÉRTÜ f, 1. Tuglıy-tuglıy kübéklendérüv, kübékke eylendérép kabartuv.. || Kübék sörtüv, kübéklendérüv.
Köpşeklendérüv, köpşek xelge kitérüv; kabartuv (tufraknı h. b.).
Kabartuv, kabarınkı xelge kitérüv; kabartıp çıgaruv.
küç, Üte arttıruv, küterüv (beyelerné).
küç, Bérer nersené çınbarlıkta bulgan küle-ménnen arttırıp, çamadan tış zur itép kürsetüv.
Küpértép çigüv — kabartıp çigüv (çigüvnén bér téré).
KÜPÉRÇÉK i, 1. Kéç. form. k. küpér (1, 2, 5, 6 meg.).
2. Korabllerde, kaybér maşinalarda küzetüv, idare itüv öçén kalku meydançık. || Kaybér a.-x. maşinaları yanın-da basıp éşlev öçén yasalgan kalku meydançık.
KÜPÉRÜ f. 1. Kübéklenép kabaruv, kübéklenép küterélüv. || Éçüden külemé zurayuv, çamadan tış kabarıp çıgu, küterélüv (kamır, katık h. b.).
Köpşeklenüv, köpşek xelge kilüv; kabarıp yom-şaruv. II Péşken vakıtta kabaruv, kabargan xelge kilüv (ikmek h. b. turında).
Kabaruv, tulılanuv (ten, yadak h. b.). || söyl, Simérüv, tazaruv; simérüden tulılanuv.
Kabaruv, kabarıp toruv (çeç h. b.).
|| Yonnarın kabartuv, tırpaytuv (meselen, kürke). II (Cil érüden) kabaruv, kabarıp çıgu (kiyém, cilken h. b. ş.).
küç, Artuv, zurayuv (gaybet, xeber h. b.).
rev, meg. söyl, küpérép. k. küpérélép.
KÜPKIYMMETLÉ s. mat, Bérniçe tsifr bilgésén éçéne algan, bérniçe tsifrdan gıybaret.
KÜPKIYMMETLÉLÉK i, mat, Küpkıymmetlé buluv.
KÜPKIRLI s. 1. maxé. Bérniçe kırı (yagı) bul-gan, bérniçe kırdan (yaktan) gıybaret.
2. küç. Küp törlé tarmaklarga karagan, küp törlé yaklarnı üz éçéne algan.
KÜPKIRLIK i. maxé. Barlık yaktan da yassı küp-poçmaklar bélen çiklengen géométrik cisém.
KÜPKIRLILIK i. Küpkırlı (2 meg.) buluv.
KÜP-KÜMGEK s. söyl k. küm-kük.
KÜPLÉK i. 1. Küp buluv; sanı yagınnan küp buluv.. II Nersenéñ de bulsa mullıgı, mikdar yagınnan küp buluvvı, işlé buluvvı.
2. lingv, k. küp lék sanı.
KÜPLEP rev. 1. Bik küp sanda yaki mikdarda.
K-2. maxé. Zur partiyeler bélen, küp mikdarda (to-varlarnı aluv hem satuv turında).
KÜPLETE rev. k. küplep (2 meg.).
KÜPMÉ sor. a. 1. Prédmétlarnıñ sanı, mikdarı turındagı soravnı béldére: nikader sanda, mikdarda?
2. söyl Vakıt turındagı soravnı béldére: nikader, ozakmı?
söyl Ni beye, ni xak.
rev. meg. Gadette toygılı cömleler sostavın-da kilép, bérer nersenén bik küp sanda yeise mikdarda buluvvın béldére. II elle, méne, ene kébék süzler bélen kilép, şul uk megnené béldére, lekin megnesé tagın da kéçeye töşe. || Küp, bik küp; küp mertebe.
Mönesebetlé süzler sostavında beylevçé çara bularak kullanıla: 1) iyerçén temamlık cömlelerde. 2) iyerçén külem hem ayırgıç cömlelerde.
KÜPMÉ-AZMI rev. k. azmı-küpmé.
KÜPMÉGE sor. a. 1. Ni xakka, ni beyege.
2. Nikader vakıtka, nikaderge, ozakkamı.
KÜPMÉDÉR b -sézlék a. Bilgéséz sanda, bilgéséz mikdarda, bilgéséz külemde digen megnené béldére. \\ rev. meg. Açık bilgélé bulmagan vakıt turında.
KÜPMÉDEN sor. a. 1. k. küpmége (1 meg.). 2. Nindi isep bélen, nindi isepten.
KÜPMÉLÉK 1. i. Kémnernén yaki nerselernén küpmé buluvvı, san isebé turında.
sor. a. söyl Ni xaklı, ni beyelé; xakı nikader torgan.
sor. a. söyl Niçe yeşte, niçe yeştegé; niçe yeş tulgan.
KÜPMÉLEP sor. a. Çama bélen eytkende küpmé, çama bélen al ganda küpmé.
KÜPMÉŞER sor. a. Niçeşer, niçeşerlep (ner-sené de bulsa alganda, bülgende, öleşkende herkay-sına küpmé eybér tiyüvén, birélüvén soravnı béldére).
KÜPPOÇMAK i. mat. Sınık sızık bélen dürtten artık poçmak yasap uratıp alıngan géométrik figura.
KÜPPOÇMAKLI s. mat. Poçmakları dürtten artık bulgan.
KÜPSÉNÜ f. 1. Bérer nersené yaki bérer törlé éşné çamadan tış küp dip sanav, artık dip isep-lev.
2. Kémnén de bulsa bérer yagı östén yaki bérer nersesé küp dip sanap, anardan könleşü, añarga könleşép karav.
KÜPTÉRME i. Borçak, yasmık yaki tarı onın yo-mırka, sét kuşıp izép, tabaga salıp péşérélgen aşamlık.
KÜPTÉRÜ f. Külemén zuraytuv, arttıruv, kübéndérüv (meselen, éçné); kabartuv, kabartıp çıgaruv (meselen, tenné).
KÜPTÉRÜÇEN s. Küptére torgan..
KÜPTİN-KÜP rev. isk. k. küpten-küp.
KÜPTEN rev. 1. Monnan küp élék, xezérgé vakıt-tan küp élék.
2. Elle kayçannan birlé, ozak vakıt devamında.
Küpten ütken zaman lingv.— kaybér téllerde ütken zamannıñ bérer éş-xelden élék başkarılgan éş yaki xelné béldére torgan ayırım bér forması.
O Küpten şulay kirek idé — kémnén, de bulsa bérer éşén xuplavnı, ul éşten kanegat buluvnı béldére.
KÜPTENGÉ s. 1. Xezérgé vakıttan küp élék bulgan, küpten, elle kayçan bulıp ütken.
2. Küptennen kilgen, ozak vakıtlar devam itken; iské.
KÜPTEN-KÜP rev. söyl. Bik küp.
KÜPTENNEN rev. k. küpten.
KÜPTÖRLÉ s. Törlé-törlé, hertörlé.
KÜPTÖRLÉLÉK i. kit. Küp törlé buluv.
KÜPÇÉK i. Tışı çigélgen yaki çélter totılgan kéçkéne ménder.
KÜPÇÉLÉK i. 1. Kémner yaki nerselernéñ de bulsa küp öléşé, küp sanı.
2. söyl Xalık massası, xalık.
KÜPÇÜ f. söyl Çamadan tış éçüden kübéklenép kabaruv (kamır, katık turında).
KÜPÉLLIK s. 1. Küp yıllar devam itken, küp yıllar buyına bargan.
2. bot. Bérniçe yaki küp yıl yeşiy torgan, küp yıllar buyına üse torgan (üsémlékler turında).
KÜPYAKLI s. k. küpkırlı.
KÜRGEZME i. 1. Xalıkka kürsetüv öçén bérer cirge kuyılgan eybérler, şul eybérler tuplangan urın.
s. meg. Bötén kéşége (xalıkka) kürsetüv, bötén kéşéné tanıştıruv öçén oyıştırılgan, bötén kéşége gıybret bulsın öçén oyıştırılgan.
söyl s. meg. k. kürsetme (2 meg.).
KÜRGEZME L É s. söyl k. kürsetmelé.
KÜRGEZME LÉLÉK i. söyl k. kürsetmelélék.
KÜRGEZME-XİSAP s. meg. Nindi de bulsa éş-çenlék turında xisap birüv hem şul éşçenlékné xalıkka kürsetüv öçén ütkerélgen, oyıştırılgan.
KÜRGEZÜ f. dial. k. kürsetüv.
KÜRGEN-BÉLGEN s. Tanış bulgan, kürép bélgen. II i. meg. Tanış bulgan nerse; kürép bélgen éş-vakıyga. II i. meg. Tanış kéşé, kürép bélgen kéşé, tanış.
KÜRGENÉ-KÜRMEGENÉ: kürgené-kürmegené şul bulsın —kémge de bulsa bérer nerse birgende yeise kémnén de bulsa bérer nersege iye buluvvınnan üzénnén kanegatsézlégéñné béldérüv öçén kullanıla: şunnan başka bulmasın, in soñgısı bulsın.
KÜRÉK I i. söyl 1. Maturlık, yem; çiberlék, güzellék.
2. tart. form, kürké. Bérer kürénéşnéñ maturlıgın kürsetüçé yeise teşkil itüçé kéşé yaki nerse turında.
KÜRÉK II i. isk. Méx, ionı kaldırılıp éşker-télgen xayvan tirёsé.
KÜRÉK III i. hava érdérüv öçén caylanma (timér-çélékte, pıyala proizvodstvosında h. b. urınnarda kullanıla). || Kaybér uyın korallarında, hava yardeménde muzıkal tavış barlıkka kitérüv öçén, tartılıp suzıla torgan sırlardan gıybaret caylanma.
KÜRÉKLÉ s. söyl. Matur, güzel.
KÜRÉKSÉZ s. söyl. Matur bulmagan, matur tügél, yemséz.
KÜRÉKÇÉ i. isk. Méxçı, méx éşkertüçé yaki méx bélen sevde itüçé.
KÜRÉLMEGEN 1. Sıyfat figılnén yuklık forması.
2. s. mag. Élék oçramagan; iskitkéç, gadetten tıti bulgan.
KÜRÉM i. Cénsi yaktan ölgérgen xatın-kızlarda analıktan ay sayın kan kilüv; aylık, ménstruvatsiye.
KÜRÉMLÉK i. söyl. Kürér, karar öçén kuyılgan nerse (kübrek aşamlıklar turında).
KÜRÉMLEV f. söyl. Baguv, kürezelék itüv.
KÜRÉMSÉZ s. dial. Könleşüden kürelmavçı, nefret bélen karavçı.
KÜRÉMSÉZLENÜV f. dial. Kémné de bulsa könleşüv cirlégénde kürelmav, kémge de bulsa karata nefret xisé kiçérüv.
KÜRÉMÇÉ i. isk. Baguçı, kürezéçé.
KÜRÉMÇÉLÉK i. k. kürezelék (1 meg.).
KÜRÉNGÉÇ i. isk. Bilét.
KÜRÉNDÉK i. étn. Kiyev kız kuyınına kérgen va-kıtta, bérénçé mertebe küréşkende, kızga kiyev tara-fınnan biréle torgan akça yaki bulek.
KÜRÉNÉKLÉ s. 1. Ataklı, tanılgan, dan kazangan.
Ehemiyetlé, möhim.
dial. Kürénép torgan, küzge berélép torgan. || İxtiram iyeleré, xörmetlé kéşéler öçén bilgélengen.
KÜRÉNÉKSÉZ s. Tanılmagan, bilgélé bulmagan; ehemiyetséz.
KÜRÉNÉŞ i. 1. Kürénüv, kürénép toruv revéşé. || Tışkı kıyafet, tışkı tös; ruxi xaletnén yözde, kıyafette çagılışı, nersenén de bulsa tışkı çagılışı.
Küz bélen küzetéle torgan tamaşa; tabigat kar-tinası. || Tabigat kartinalarının resémé, péyzac.
Nindi de bulsa kéçlernén, éş-xereketlernéñ çagılışı, gevdelenéşé. || Nindi de bulsa éşçenléknén neticesé.
