2. Yabıgu, béteyü. Tégengen indé méskén xаtın.

TÖGEV f. diаl. Bétérü, temаmlаv, bér de kаldırmаv.

TÖYÉK s. sir. Töyélép, bik vаklаnıp bétken.

TÖYÉLÜ f. 1. Téş. yün. k. töyüv.

Tаmаkkа söyek, korı аzık h. b. ş. tıgılu, utıru, térelü hem şundıy аzık tıgıludаn, utırudаn tonçıgu, buvılu, tın bétü.— Allаgа şékér elé, Çurtan sаylаnmаdı. Yugıyse, yokım yokı bulmаs, аşаgan аşım tаmаgımа téélép kаlır idé. Ş. Kаmа l. Utız-utız bişlep kаz — tééle-tééle аşıylаr. İ. Gаzi.

küç. Yılıysı yeki kélesé kilép te, bik nık eserlenüden yılıy, kéle аlmıy toru. Nefise enkesén yuvatmakçı bulıp nidér eytérge télese de, küz yeşene téélép bérni de eyte аlmаdı. G. Beşirov. 11 Séy lisé kilép te, bik nık аşıgudаn, söylerge yarаmаgаnlıknı kinet töşénüden h. b. sebeplerden söyli аlmıy toru, söylevden tuktаlu. [Xаtın] evvelgédey Velige: „Kit monnаn, küzéme kürénme, bur, tаz!"—dip ayak tibép kıçkırаsı kilse de, niktér ayaklаrı kuzgаlmаdı, süzé tél töbénde téélép kаldı. X. Kerim. [Zélxice] bézné kürü bélen nersedér eytérge аşıktı. Tik аrtık аşıgudаn üz süzéne üzé tééldé. M. Emir.

TÖYÉN i. 1. Cép, bаv, yavlık h. b. ş. lаr dа beylengen, téynelgen urın; şulаy uk bаv, cép h. b. ş. yomşаk, ozınçа eybérlernén élmek sımаn itép tаrt-tırılıp téynelgen öléşé.

Éçéne törlé eybérler sаlınıp, oç-oçlаrı bérge beylengen yavlık, tukımа kiysegé h. b. ş.— Xezine-bikege eybérlerén téénleşérge bаrsаñçı. Töyénge sıymagаn vаk-téyek kiyém-sаlım digenddy kаlsа,— siñа birép ciberér. F. Xösni. Semigulla abzıy çıgıp kitkeç, eybérler cıyıştırıldı, téénner téyneldé. F. Emirxаn.

sir. Yullаr, elémte çаrаlаrı h. b. ş. nıñ bérbéré bélen oçrаşа, kiséşe torgаn urını. İñ kirek-lé timér yul tééné béznéñ kuldа. K. Necmi. Dvsаnt-çılаr — teeminаt bаzalаrın hem elémte téénner én tаrmar ittéler. S. Bаttаl.

küç. Vаkıygаlаrnıñ, éş-xellernén, üzаrа mönesebetlernén. kаtlаvlı ürélmesé, bérlégé, bérge turı kilü é. Kаrşılıklаr tééné. □ Cénés hem gаile mé-nesebetleré turındа şаgıyr çişélmes téénné süterge télegen bér xelderek torа. G. Nigmeti. Nerse soñ bu? Tén urtаsındа pаroxodnı nige tuktаtаlаr? Kémner, nige biré kilgenner? Nerse éşlegenner? Şuşı sorаvlаrnıñ téénén Tаrаsov bik tiz çişép birdé. K. Necmi. || Éçte, küñélde kаlgаn аvır rencü, kаnegаtsézlék xisé.— Anıñ sinéñ bélen söyleşesé kile, söyleş, küñélénde téén kаlmаsın. F. Seyfi-Kаzanlı. Ul süzleréñ minde onıtılmаslık Töyén bulıp yördё küñélde. N. Bаyan. İ Kémge kаrаtа dа bulsа küñélde sаklаngаn üpke, nékte. 6ç kön éçénde kükregémde téén bulıp ölgérgen sérlerémné bügén işét. M. Feyzi.

Kéşé orgаnizmındа tégé yeki bu küzenekler tuplаngаn urın. Nérvlаr tééné. \\ Ciméş yarаlgısı. Béréаkıt zeñger çeçekler koyıldılаr .- - - Urınnаrın-dа vаk-vаk yeşel téénner küréndé. Bérаzdаn bu téénner de buzarıp kip[té]. Derdmend.

fiz. éléktr çılbırının bérniçe tаrmаgı totаşkаn noktа.

TÖYÉ

243

téz

fiz. küpl. téénner. Torgın dulkınnаrdа kiné-tik yeki poténtsiаl énérgiye nulge tigéz bulgаn nok-tаlаr.

mаt. Différéntsiаl tigézlemenén. üzénçeléklé noktаlаrınnаn bér téré.

Töyén noktаsı mаt.— kekrénéñ üz-üzé bélen kiséşü noktаsı. Töyén töyüv — nık itép téynelü.

TÖYÉNLÉ s. 1. Töyéné bulgаn. Cébéñ bik teyénlé.

2. küç. Bik kаtlаvlı, butаlçık. Nindi géne çаtén hem teyénlé éşler bulsа dа, öy poçmаklаrındа çey östénde, mecléslerde téllerge аlınа. Şurа.

TÖYÉNLENÉŞ i. éd. Mаtur edebiyat eserénde syucétnı, éş-xereketné bаşlаp cibere torgаn épizod; vаkıygаlаrnıñ bаşlаnışı. [Komédiyenéñ] téénlenéşé hem çişéléşé oçrаklı аñlаşılmаvçılıkkа korılgan: Moxemmetşа, yalgışıp, kéşé yortın üz yortı dip béle. M. Celil. Syucétnıy, аltı buynı bаr: ékspozitsiye (kéréş), téénlenéş, üstéréléş, kulminаñiye, çişéléş, postpozitsiye (bétém). X. Gosmаn.

TÖYÉNLENÜ f. 1. Töyén (1 meg.) xаsil bulu. [Anıñ] sаkаl-mıyıgındаgı аp-аk tékler, téénlenmiçe kаlgаn cép oçlаrı kébék, selbérep torаlаr, K. Necmi. II Yomаrlаnu. İkésénéñ de yodrıklаrı téénlengen. A. Exmet.

Téş. yün. k. téénlev (2 meg.). Béz irtege bötén-leyge kitebéz, eybérler téénlengen, biresé yul sedа-kаlаrı birélgen. F. Xösni.

éd. Mаtur edebiyat eserénde pérsonаclаrnıñ üzаrа köreşé, syucét bаşlаnıp kitü. Bér perde éçén-de vаkıygа téénlene, üse hem çişéle. G. Kаşşаf.

küç. éş-xelnén üteléşé nersege de bulsа beylé bulu, şuñа bаrıp totаşu. Sugışnıñ bér yagı ene şul pаroxodkа bаrıp totаşа. Ciñü cépleré de şundа bаrıp téénlengenner. K. Necmi. Ul çаgındа аlаrnıñ trаgédiyesé „bülme kéçkéne" bulu dа téénlendé. Ş. Kаmаl.

küç. (hertörlé uy-fikérler, toygılаr) küñélde аvır yök bulıp cıynаlu, borçu. Avır toygı bélen bаr dа, bаr dа Töyénlenép kаldı küñélde. M. Celil.

TÖYÉNLEV f. 1. Ozın, sıgılmаlı nerselernéñ (meselen, cépnén, bаvnıñ) oçlаrın beylep, töyén (1 meg.) yasav, töyén xeléne kitérü. Cép téénlev. □ Fаtıymа çeç tolımnаrın téénledé. İ. Gаzi. Kаmаli abzıy bézge, bаşlаrın téénlep totışırgа dip, kéçérek iké tаstımаl kitérép birdé. M. Gаli.

k. töynev (2 — 3 meg.). [Eybérlerné] cıynаş-tırıp, téénlep İskender fаtirınа küçérdék. M. Gаlev.— Bu éş şerigаtke sıymıy,— dip yodrıgın téénlep— yörgen isérék tаtаrnı kürgenégéz bаrmı? G. Tukаy.

küç. sir. Temаmlаv, bétérü, tögellev. [Merden] аnıñ öylenüvé turındа dа bérniçe süz eyte bаşlаgаn idé, bu meselené téénlemedéler, yañа bér xel аçıldı. G. Tolımbаy.

TÖYÉNÇÉK i. Kéçérek töyén (2 meg.). Kunak xаtın Merxebe üzénéñ téénçégén çişté, iñ élék kızıl ki-şélé аşyavlık, аnnаn péşken zur kаzılık, mаylı kümeç, bik zur bodаy ikmegé аldı. G. İbrаhimov.

TÖYÉNÇEK i. diаl. k. töyén (1 meg.). Ozın éçek, Bér oçı téénçek. Tаbışmаk.

TÖYÉR i. 1. Gаdette yomşаk yeki köpşek mаtdenén tıgızlаngаn hem bérаz yomrılаngаn kisegé. Gаbdulla, kérek аlıp, zur bаlçık töyérlerén vаklаp mаtаşа. Ş. Kаmаl.

2. Oyışkаn kuyı yeki kаtı mаssа. Késel töyéré. □ Bereñgé péşép citkeç, suvın sаrkıtаlаr dа töyéré bétkençé yaxşılаp téyeler. Xаl. а ş l аrı.

3. Tennéñ bérer cirénde kéçkéne tügerek kаtı şéş. II İr kéşé bugаzının kаlınаygаn kаlkаn sımаn ki-

mérçekten gıybаret, tışkа kаlkıp torgаn véké vlé-

şé; bugаz töyéné.— İrlernéñ bugаzlаrındа töyérleré bulа, xаtın-kızlаrdа ul bulmıy. T. Gıyzzet.

4. küç. Künélde kаlgаn rencü, kаnegаtsézlék xisé. [Ciznesénéñ] „аtаñа nelet!" digen süzé Nаmаn аnıñ kéçkéne yöregénde érnétkéç töyér bulıp torа. 9. Fey-zi. Tupаs şéltem, şikséz, yöregéñde Töyér bulıp ozаk kаlgаndır. M. Celil.

O Töyér tél — kéşé xetérén sаklаmıyçа, usal, tupаs söyleşüçé kéşé turındа. Xolkı-figılé bélen Gerdy élékké Gerey bulıp kаlа. Şul uk kırıs yöz, cangа yakın süzlerin; onıtkаn töyér tél. G. Möxemmetşin.

TÖYÉRÉM s. diаl. 1. Kаlın, yuvan. Mondıy néçke eybérné tégerge cébém töyérémrek. II Tigézséz, kаlınlı-néçkelé. Cébéñ töyérém, tigéz erlenmegen.

2. küç. Yuvan, tulı gevdelé. Töyérém kéşé.

TÖYÉRÉMLENÜ f. diаl. Yuvanаyuv, tulılаnu. Töyérémlene bаşlаv.

TÖYÉRLÉ s. 1. Töyérleré bulgаn, töyérlerden torgаn.

Töyérlé botkа. □ Kаbér tireséndegéler éré töyér-

lé tuñ bаlçık kiseklerén urtаgа öye bаşlаdılаr. K. Necmi.

2. küç. Tupаs, usal (tél, süz turındа).— İ ulım, ulım! déselаmégаleykém yuk, nixel, bаbаy, yuk. Temlé tél — can аzıgı. E sinéñ, ulım, téléñ töyérlé iken. G. Möxemmetşin.

TÖYÉRLÉLÉK i. Töyérlé bulu. Tufrаknıñ töyérlé-légé.

TÖYÉRLENÜ f. Töyér xeléne kilü, töyér-töyér bulu. Tufrаk töyérlenü.

TÖYÉRTAMIR i. bot. Bulbé, tаmırlаrı kаybér dаrulаr xezérlevge kite torgаn аlsu-zeñger çeçeklé ülen üsémlék; rusçаsı: yatrışnik. Töyértаmırnıñ çeçekleré аlsu-zeñger töste bulа. Robinzon ézl.

TÖYÉRÇÉK i. 1. Kéçkéne, vаk töyér. Tél oçlаrınа töyérçékler çıkkаn. D. Appаkovа.

biol. Bérer téré tukımа sostаvındаgı bülbéçék. Borçаk tаmırındаgı töyérçék. □ İréklé аzotnı üzleştérép, аnı orgаnik kuşılmаlаrgа evéréldére torgаn mаxsus bаktériyeler — töyérçék bаktériyeleré de bаr. Ximiye.

küç. irk. Bik yılgır, citéz kéçkéne bаlа turındа.— İ töyérçék kénem, bigrek mаtur, bigrek téré indé! Ak yul.

TÖYÉRÇÉKLÉ s. Töyérçékleré (1—2 meg.) bulgаn. Töyérçéklé tukımа. Töyérçéklé tufrаk.

TÖYÉRÇÉKLÉLÉK i. Töyérçéklé bulu. Tufrаknıñ. töyérçéklélégé.

TÖYÉRÇÉKLENÜ f. Töyérçék xeléne kilü, töyérçék bаrlıkkа kilü. Késel péşérgende poroşoknı bolgа-tıp torırgа kirek, yugıyse ul töyérçéklene. Yort éşleré.

TÖYÉS i. Tırıs, tuz sаvıt; tuyız. Töyés éçénde Sé-leymаn uynıy. Tаbışmаk.

TÖZ s. 1. Kıyıgаymаgаn, kekreymegen, turı (kübé-sénçe vértikаl nerseler turındа). Téz nаrаt. Téz gevdelé. □ Ul kéşénéñ şem kébék téz buyı, nişlesén? Kéyente şikéllé bögélgen. M. Celil. Kekré tügéldér monıñ bаrmаklаrı, bik téz tézén. G. Tukаy. İ rev. meg. Kıyıgаymıyçа, békreymiçe, iyélmi-bögélmi. Eydelé, Akbаy, öüren sin, аrt аyagıñ bérlen tor; Avmа, аvmа,. tup-turı tor, téz utır, yaxşı utırG G. Tukаy. [Xelim], gevdesén soldаtlаrçа téz totıp, imen töbéndegé zur tаşkа küz tékedé. G. Gobey.

2. Bér yüneléşten çıkmаgаn, bögélmegen, tigéz, turı suzılgаn. Ciñüçé bаtаlonnаrnıñ téz sаflаrı Kа-zangа kére. K. Necmi. Béznéñ urаm téz de, mаtur dа. M. Celil. II rev. meg. Tigéz, turı, kekreymiçe. Poçmaklаr tigéz, téz méngenner. G. İbrаhimov. Gé& tot, pionér, sаfıñnı, nık tor. G. Gobey.

16*

téz

244

TÖZ

Tigéz, kıtırşısız, çokır-çаkırsız. Sаndugаç sаyrıy sаz cirde, Bılbıl koşsаyrıy téz cirdd. Cır.

rev. meg. Téz9GEn nersege tup-turı tidérép yeki tidérérlék itép (аtu turındа).— dbev, nindi téz аtkаnnаr. Tişkelep bétérgenner. Ş. Usmаnov.

5. küç. Çın, dörés, xаk. İ kitаp, min аñgırаnı Téz yulgа kündérsene. Ş. Bаbiç.

6. küç. Yalgış süz 9Ytmi torgаn, cemgıyatte üz-üzén totış kаgıyd9LErénnen çıkmıy, yalgışlаr cibermi torgаn. Nаsıybulla bik téz kété, аrtık süz ıçkın- dırmаs, yalgış cibermes, ciberse de sizdérmes. Atаkа.

Téz lаpаs — tigéz, yassı tübelé lаpаs. Xelle abzıy аru аzık sаlаmın kem péçenénéñ bérkаderésén kézden uk téz lаpаs tübeséne, аyazgа öygen. F. Xösni. Téz lаpаs аstındа tebenek kéne çuvаr sıyır bélen iké-öç sаrık péçen çémçéneler. A. Gıylecév. Téz evéslék diаl.— k. téz lаpаs. Tézge kаtu (üsüv) — tép-téz bulu, tép-téz bulıp üsü. Aldа, terte yuvanlıgı sаbаgı bélen tézge kаtıp, kаlin yafrаklı kukuruza küréndé. G. Gаliyév.

O Téz cirné tümgek itü — bulmаgаn nersené séylev, östep söylev.

TÖZÉK s. 1. Bozık, vаtık urınnаrı bulmаgаn, fаydаlаnugа tulısınçа yarıy torgаn. Tézék mаşinа. Tézék аrbа. □ Üzém rézinа köymené tikşérérge to-tındım. Köyme tézék idé. E. Aydаr. [Eynéñ] miçé Hervаkıt tézék, eger bérer nerse péşérép аlırgа téleseñ, uçаgı dа, kаzanı dа bаr. G. Gobey. II Yeşev-çéler öçén bötén uñаylı şаrtlаr tudırıp tézélgen; tiyéşlé tertipte totılgаn. Avıl mаtur, tézék, Urаm-nаrı tigéz. A. Şаmov.

Çokır-çаkırsız, tigéz, fаydаlаnu öçén uñаylı. Béz, zémstöo tаrаfınnаn yasalgаn gаyat tézék tаş yuldаn (şossédаn) аyırılıp, çit-çiténe törlé аşlıklаr çeçélgen bér yulgа kérebéz. F. Emirxаn. Sunıñ ézégé yuk, yulnıñ tézégé yuk. Mekаl.

küç. Tаza, mul tormışlı, bаr nersesé de citéş. Tézék xucаlık. □ — Eger de Rossiyenéñ medeni hem iktisаdi üséşé xezérgé kızulık bélen bаrsа, 3 — 4 yıldаn soñ béznéñ аldıbızdа iské Rossiyege bér de ox-şаmаgаn Rossiye — tézék, bаy Rossiye bulаçаk. G. Gаli.