- •2. Yeş yagınnan üzénnen olı ir kéşé iséméne kuşıp eytéle.
- •4.Kuç. Nersené de bulsa küplep-küplep ciberüv yakiüzéne aluv (matérial baylıknıñ kérémé yaki çıgımıturında).
- •2. Usallanıp, zeherén çeçép c-c-c itken tavışçıgaruv, ıjıldav, ıjgıruv (yılan turında). 3. Mansur.
- •2. Bérer éşçenlék, éş öçén matérial, bérer nerse-öçén çıganak. // kuç. Kit. Ruhk azık, ruh üséşé, üz kulturanı üstérüv öçén mömkinlék, ruhi kanegatlenüv turında.
- •7. Sizélér-sizélmes, az gına, béraz.
- •2. Tésséz. 3. Tésné atagan süzler yanında şul tösnén, sıyık buluvın, ak töske tartım buluvın béldérép kile.
- •I. Meg. Tuzgan, iské eybérler, çüprek-çaprak.
- •2. Isk. Cey aylarında vakıtlıça yeşev öçén kuvış. Şalaş. // Naçar, cimérék kéçkéne öy yaki bulme turında.
- •2. Kolak yomşagına taga torgan asılma bizenüv ' eybéré. // s. Meg. Kolak alkası kébék asılınıp torgan. // bot. Kaybér üsémléklerde kolak alkasına ohşaşlı orlıkça.
- •2. Béraz vakıt ütken sayın, bér-bér artlı, retten..
- •2. Yarışta, kéreşte ciñüvçé buluv, bérénçélék.
- •28.Yard. F. Funk. Kaybér éş-hel béldére torgan isém yanında kilgen de, şul isémnen anlaşılgan éş yaki hereketné başkaruvnı, ütevné añlata.
- •4. Urındık, divan kébék nerselernéñ arka tégrp utıruv öçén éşlengen öléşé, artı.
- •2. Tirbenüv.
- •İgén uñmav sebeplé azıkka mohtaclık, kıtlık. // s. Meg. İgén unmagan, azıkka mohtaclık zur bulgan.. // Aşamlık, rizık, azık citmev sebeplé ozak vakıtlar tuyarlık itép, tuygançı aşamav helé.
- •2. Érlev, orışuv.
- •2. Bélüv,öyrenüv.
- •B Maddesi
- •2. Küç. Bаşlıçа tаrt. Form. Bik mаtur yaki yakın, sééklé kéşé.
- •3. Küç. Tup. Ozаk mаtаşuv, mıştırdаv.
- •2. Téx. Ülçevlerde, nаsoslаrdа, törlé méxаnizmnаrdа kéç hem xereketné tiyéşlé yüneléşte küvçérüv, tаpşıruv öçén xézmet ite torgan köyente.
- •2. Bаldаk sımаn formаtа kérüv, bocrаlаnuv.
- •2. Küç. Uylаmıy éş itüvçen.
- •2. Küç. Bik nık, tulısınçа, bötén bаrlıgı bélen.
- •2. Rev. Biyékte, biyékten. Xereketnén, bik yugаrıdа bаruvın béldére.
- •2. Küç. Şig. Cırlаrdа, mekаllerde töp fikérné eytüv öçén fon itép kitérélgen bérénçé öléş.
- •2. Gаdi s. Térme, zindаn.
- •2. Küç. Cébégen, buldıksız kéşé turındа.
- •2. Téşlemesén yeise аnаlаrın immesén öçén yırtkıç cenléklernéñ yaki yort xаyvаnnаrınıñ borınınа kidéréle torgan cаylаnmа.
- •2. Isk. Söyl. Kıyık kiléşlerde. Burlaklık.
- •Xereketlene аlır, iréklé xelge kilüv (kul h. B. Turındа).
- •2. Rev. Meg. Kаb. Form. Şundıy tаvışlаr çıgаrıp.
- •10. Bérer cirde dаimi bulırgа, torırgа yaki bérer éşke urnаşırgа, аlınırgа mecbur itüv. // Üzéne nık celép itüv, tаrtuv (kéşé, éş h. B. Turındа).
- •Irgıtuv, ırgıtıp tаşlаv. // svil. Atuv. // gаdi s. Tаşlаv, tаşlаp kаldıruv.
- •2. Küç. Temam tuydıru, küresé kilmev; téñkege tiyü.
- •2. Cilek küp üse torgan.
- •27. Térk. Funk. Ası cirde. Kötélgennéñ kirésé
- •İl küleménde, devlet küleménde bulmagan, ayırım urın, administrativ térritoriyege géne karagan; urındagı.
- •2. Méd. Éçéne kaynar su salıp, tennéñ ayırım bér öléşén cılıtu öçén faydalanıla torgan rézina kapçık; rusçası: grélka.
- •2. S. Ceyev de barıp citerlék, bik ozın bulmavgan ..
- •2. Uçnı uçka sugıp nersené de bulsa xuplav, şul xuplavnı béldérüv.
- •2. Xat, yazuv h. B. Aşa üzénéñ yanına torırga, yeşer-ge çakırtıp aldıruv, kitértüv.
- •2. Tabigıy bulmagan revéş birüv, kıyşaytuv (avız, irénné h. B.).
- •2. Su, dulkın h. B. Ş.Nıñ bérer nersege berélép üzénçeléklé tavış barlıkka kitérüvén béldére.
- •2. Rev. Meg. Çatnatıp. Açık itép, açık işétélérlék itép, kurıkmıyça, kistérép (eytüv, söylev).
- •2. Söyl. Çan tavışı, çan sukkan tavış.
- •2. Küç. Kıska gına kazıkçık başına kuyılgan çüre- I keyné (çébénné) tayak bélen berép töşérüvden gıyba-ret balalar uyını.
- •2. I. Meg. Rus xalık cırı; şul cır muzıkasına başkarıla torgan biyüv.
- •2. Aşar-aşamas utıruv, ez-mez kapkalav.
- •2. Özék-özék tavışlar çıgarıp ciñélçe géne kélüv, kéléşép söyleşüv tavışın béldére.
- •2. Sak hem bik uylap éş itüvné talep ite torgan, néçke (mesele h. B. Ş.). II Avır, katlaulı, butalçık.
- •7. I. Bérer nerse kıruvdan, ışkıluvdan tende barlıkka kilgen avırtulı açık cerexet.
- •2. Künélge yatışlı tışkı kıyafet, matur tışkı kıyafet. 3. Nindi de bulsa matur, güzel nerse.
- •2. Küç. Nindi de bulsa kiré sıyfatka, naçar üzén-çelékke iye buluv.
- •2. Küç. Bik akrın éşlev, bik akrın kıymıldav.
- •2. Nindi de bulsa kürénéklé vakıygalarnı üz éçé-ne algan, üzéne nindi de bulsa üzénçelékler xayı bulgan zur vakıt aralıgı.
- •I. Meg. Fiz. Nersege de bulsa çornalgan ütkergéçler.
- •2. Şundıy métalldan yasalgan, urtası çıgınkı, tébé tar çülmek, savıt.
- •2. Çuk revéşén aluv, çuk revéşéne kérüv.
- •2. Küç. Söyl. Tenkıyt itüv, faş itüv.
- •2. Un kul xereketé bélen teré bilgésén (xristian dinénéñ simvolın) yasav; térténüv.
- •2. Şundıy kamır kisekleré salıp péşérélgen aş.
- •2. Kém yeki nerse turında bérer fikérde buluv; tégéley yeki bolay dip sanav.
- •2. Küç. Söyl. Bérer sışlmalı nerse bélen suguv, kıynav.
- •2. Mıyıknıñ bétérép kuygan oçı.
- •2. Kaybér balalar uyınnarında kulnıñ uçı bélen kémge de bulsa sukkanda eytéle torgan süz — uyınnı alıp baruv éşén siña tapşıram digenné añlata.
- •2. Dulkınnar yarga, bürenege, köymege h. B. Ş. Berélgende barlıkka kilgen tavışnı béldére.
- •2. Açı hem néçke (tavış turında).
- •2. Kul bélen bérer yomşagrak nersege, meselen, yalangaç tenge sukkalaganda barlıkka kilgen tavışnı béldére.
- •2. Tügélép törlé cirge barıp töşüv, tertipséz taralıp kitüv. II söyl. Bérem- bérem yıgıluv, yıgılıp töşép kaluv.
- •2. Şundıy ürçüvorganı bulgan ülençél üsémlék.
- •2. Küç. Üséşnéñ yugarı dereceséne küterüv.
- •2. Küç. Köreş, sugış. Béz yañа cir, Yaña kéşé öçén Cirde zur dаv аlıp bаrаbız! h. Tаktаş. İzgé dаvdа köç sınаvnıñ segаté kildé bézge. M. Mаksud.
- •2. Bérer nerse dаvlаv; dаvlаp sаtulаşu, ızgış küp-tаru. [Velige] kаrşı eytseñ, dаvlаşsаñ, yalkav dip, |
- •2. Dvoryannаr vekiléne xаyı sıyfаtlаr.
- •İonnаn yeki mаmıktаn kаtıp éşlegen çigü cébé. Yeşkélt débét. Débét bélen yavlık çigü. □ — Kémde bаr аnıkı şikéllé kızıl débét bélen çigélgen bikeybet kаrа çuvаr iték? ş. Mаnnur.
- •2. Yugаrı uku yortınıñ şuşı idаre urnаşkаn bul-Şesé. Utırışnı dékаnаttа ütkerü.
- •2. Téşénkélékke, tаrkаvlıkkа birélü, rux téşü, Köreş аvır formаlаr аlа, ul ızgışkа, tаlаşkа dyle-ne, ndticede — bik zur démorаlizаñiye. V. I. Lénin.
- •2. S. Meg. Dcuttаn yeki şunıñ cébénnen éşlengen. Dcut kаpçık. Dcut аrkаn.
- •2. Diаbаzdаn torgаn yeki sostаvındа diаbаz bulgаn (tаv, kıya h. B. Ş. Turındа). Kаrа kuçkıllаnıp diаbаz kıyalаr, d аstа — busagаlаr küréne. M. Xöseyén. // Diаbаzdаn éşlengen.
- •2. Mаxé. Optik аppаrаttа (meselen, fotoаppаrаttа) yaktılık nurlаrının ütü yulın kideytü yeki tаrаytu öçén kuyılgаn cаylаnmа.
- •2. Diktаtornıñ idаre itü sistémаsı, diktаtorlık récimı. Xerbiler diktаtu rаsı.
- •2. Tégé yeki bu dindegé ruxаnilаrnıñ hem din to-tuçılаrnıñ dini oyışmаsı. Dinné devletten hem mek-tepné dinnen аyıru.
- •2. Dinge ışаnuçı, din totuçı; dinlé. Dini kéşé. Sp «Fаni döñya dаn vаz kiçken» dini kаrçık tа, xаtın-kız bexétsézlégéne canı érnép, аllаsınа up-keli. M. Mаksud.
- •2. Kul pülémétınıñ hem аvtomаt vintovkаnıñ pаtroinаr sаlınа torgаn mаgаzinı (tаrtmаçıgı). Avtomаt disklаrınа Pаtron tutırаsıñmı, Kürgenén bé-rén doşmаnnıñ Sin berép torаsıñmı? f. Kerim.
- •2. Küç. Söyl. Şélt. Tаlepçen ton bélen yeki аrtık tépçénép sorаşu.
- •2. Söyl. K. Duvıldаtu 2. Méne şulаy itép béznéñ eti xezér dulаtıp sélsovéttа éşlep yatа. G. Lotfi.
- •2. Rev. Meg., kаb. Form. «Dık» sımаn tаvışlаr çıgаrıp. Ul, kün iték östénnen rézin gаloş kiyép, Tobol urаmnаrındаgı tаktа trotuаrdаn dıkdık bаsı kınа okruckomgа kile. Ş. Mаnnur.
- •I. Meg. Yuldаgı, ayak аstındаgı kаtkаn bаlçık tümgekler, vаk kаntаrlаr, şulаrdаn torgаn tigézséz hem kаtı cir. Dıñgırdıktаn bаru. Dıñgırdıknı dylenép ütü.
- •2. Üsü. Bu bаlа, şébNeséz, deveygeç, — möxerrir bulır. G. Tukаy.
- •2. Küç. Bérer nersenéñ zur mikdаrı, küplégé turındа. Şuşı zur hem mаtur binаgа kön sаyın xаlık deryası аgılа. M. Mаksud.
- •2. Zur devleté (2 meg.) bulmаgаn, bаy tügél; mаl-mölketséz, yarlı. Devletséz kéşé.
- •Xderet, koren ukıp, dogа kılıp bétkennen soñ,
- •2. I. Meg. K. Dürtlé 3. Béznéñ duslаr dürtke, bişke ukıy. C,. Tercémаnov.
- •2. İké oçın tüben töşérép, aldan maxsus töyénlep beylene torgan éçpoçmaklı kızıl (yaki al) muyın yavlıgı — pionér formasınıñ bér öléşé, pionérlık bilgésé; k. Kızıl galstuk.
- •2. Böténley, tulısınça. // Barısı da, bété-nésé de.
- •2. K. Kabım.
- •2. (Xatınga karata) irnéñ kız hem ir tugannarı.
- •II Nindi de bulsa urın, éş tekdim itép alıp kaluv; éşten çıgarmav. || söyl (Klasstan) küçérmev.
- •14. Yuklık formasında kilép, barısın da, böténésén de éşlev, karav, eytüv h. B. Añlata.
- •5. Küç. İskélékten, ütkendegéden kalgan kürénéş.
- •2. Kabınıp kitüçen, kapıl kéşé buluv.
- •2. Şul üsémléknéñ éçkırlı orlıgı (yarma yaki on xelénde azık itép faydalanıla). || s. Meg. Şunnan xezérlengen.
- •2. Timér ırgak, élektérgéç.
- •2. Başkort kabilelerénéñ bérsé.
- •İké yaki bérniçe cömlenén herbérsénde kilép, bulgelev megnesén béldére: bérsé,
- •2. Küç. Söyl. Kıçkırıp, totnaksız kélüv.
- •2. Isk. Kibét totuçı (bay); şul kibétte satuv itüçé.
- •10. Nersege de bulsa télek tudıruv, xis uyatuv.
- •2. Küç. Söyl. Sir. Kümüv, cirlev (ülgen kéşéné).
- •2. San, külem, köç-kuvet yagınnan artuv, érélenüv, zurayuv.
- •10. Küç. Yukka çıgu, bétüv.
- •2. Küç. Nindi de bulsa éşnéñ, éşçenléknéñ zurlıgı, külemé turında. || Éşçenlék seleté. || Mémkinlék.
- •2. Küç. Gadi. S. Ozın buylı, ozın ayaklı, kolgasar kéşé turında.
- •Küç. Söyl. Bétüv, bétép kitüv; ekrénlep yukkaçıgu.
- •2. Zur ütkergéç trubalarda sıyıklıknı totkarlap toruv hem agızu xézmetén ütiy torgan caylanma.
- •2. I. Çérék kayın töplerénde üse torgan katı gém-benén. Kiptérélgené, kipken meşke (ut kabızu öçén kullanıla).
- •2. Küç. Köçeytüv, arttıruv (teesir köçén h. B.)- // Zurga ciberüv, katlavlandıruv; citdileştérép ciberüv.
- •2. I. Spirt, şiker, sıra h. B. Éşlegende proizvodstvo kaldıgı; rusçası: barda.
- •2. Şul üsémléknén. Orlıgı, bértégé. II s. //meg. Kukuruz bértégénnen ezérlengen.
- •5. Küç. Kıyık kiléş form. Xakimlék, vlast; bilevçélék. // İxtıyar, karamak.
- •2. Küç. Rev. Meg. Éşlevçésé, yardemçésé bulmagan xelde.
- •2. Küç. Söyl. Küplep.
- •2. Tar. Sugışta esirge töşérélép kolga eylendérélgen xatın-kızlar.
- •2. Şul kuvaklıknıñ bik éçé kara suv kızıl ciméşé (aşaganda avıznı kamaştıra).
- •2. Küç. Nerseden de bulsa gazaplanuv, gazap çigüv, intégü.
- •2. Dial. Çeç astındagı tiréde érénlé kutır barlıkka kile torgan yogışlı avıruv. II Şul avıruv élek-ken kéşé.
- •2. Bérer urınnıñ (urmannıñ, alannıñ, torak punktnıñ h. B. Ş.) tiresé, anıñ çiténdegé ciré. || Yulnıñ çiténde buydan-buyga suzılgan prostranstvo.
- •4. Tormış alıp baruv öçén kıyın, yeşev öçén avır, udaysız.
- •2. I. Kışnı ütkere torgan, kışın yeşiy torgan urın.
- •2. Küç. Ekrén géne, aşıkmıyça gına bérer éş éşlep mataşu.
- •2. Söyl. Avızga tabigıy bulmagan revéş birüv, kıyı-gaytuv.
- •2. Küç. Kaygı, xesret, küñélsézlék.
- •2. Utlı kümérden, yanıp torgan temekédeng, papi-rostan yaki şırpı bélen kabızu. II Tartuv (temeké, papiros h. B. Ş.).
- •2. Küç. Xolıksızlanuv, kaprizlanuv, nigézséz télok béldérüv. || Nérvlanuv, borçıluv; xolıksızlanuv.
- •2. Sir. Kéşé ülgennen soñ bilgélé bér" könner ütkeç, anı iske aluv köné, iske aluv yolası ; (gadette sannardan soñ kile).
- •2. Törlé. Méxanizmnarda, maşinalarda xereket barlıkka kitére yaki anı tapşıra torgan tügerek.
- •2. Isk. Bérer éşné başkaruv, ütev.
- •2. Kéyaz kılanış, matur kılanış.
- •2. Maxé. Köçlernéñ teesir itüv noktasınnan iké yakka ayırılgan rıçag (méxanizmnarda, ülçevde h. B. Kullanıla).
- •4. Dial. Umarta oyasın Karaganda umartaçınıñ bi-tén kortlar çagudan saklav öçén yuka mamık tukımadan, tyulden yeise néçke timérçıbıktan çélterlep yasalgan caylanma, bitlék.
- •6. Téx. Méxanizmda nindi de bulsa détal kuyıla torgan tişék, uyım.
- •2. Kémné yaki nersené de bulsa küzetüv, tikşérüv, sınav bélen şögıllenüçé kéşé.
- •2. I. Yütel avırulı kéşé.
- •2. Küç. Sval. Naçar itüv, naçar itép kürsetüv; taplav.
- •Vakıyga, xel, fakt, bérer oçrak.
- •2. Kilép çıgu, kilép çıgıp küzge taşlanuv. || Dönyaga çıgu, basılu(eserler turında).
- •2. Kéşénéñ kiçéréşleré, xisleré, toygıları çıganagı. || İntüiñiye, sizémlev seleté.
- •6. Xeb. Funk. Şatlık, tulı kanegatlék, rexetlék xisleré kiçérüv turında. // Kızık, yaxşı, rexet.
- •Vakıtlarda üzéne bér törlé avazlar barlıkka kitérüv..
- •2. Rev. Meg. Söyl. Lapıldap. K. Lap itép.
- •2. Xeb. Funk. Sval. Üzéne bértörlé tavış çıgarıp kilép töşüv, yıgılıp töşüv (sazga, suga h. B.).
- •2. Küç. Svil. Kéçkéne (bаlа turındа).
- •4. Küç. Mаtériа kıyınlıktаn çıguv, citéşlé, xellé tormış bélen yeşiy bаşlаv.
- •2. Törlé rаsа kéşéleré öylenéşüden tugаn buvın. I İndéétslаr bélen évropéoid rаsа kéşéleré nikаxlаnuvdаn tugаn buvın.
- •I. Meg. Küpl. Méñner. Elle niçe mén kéşé; ménnerçe kéşé. || Bik zur bаylık, küp аkçа turındа.
- •2. S. Diаl. Totnаksız, edepséz; çаmаnı bélmiy torgan.
- •2. Ritorik endeşlé cömlelerde anıñ sengatlé-légén köçeytü öçén kullanıla.
- •2. Cir sörü-sukalav éşé.
- •2. S. Meg. K. Sazlık (3 meg.). Sazlamık bolınnı éşkertü.
- •2. Maxs. Bér saluda, bér oç buylıktan sugıla torgan kindér külemé.
- •3. I. Meg. Zool. Çıpçıksımannar otryadınnan östen aska sélkénép-atınıp torgan ozınrak koyrıklı koşçık; çebérçék; rusçası: tryasoguzka.
- •2. Dial. Yamav; baş sabıp h. B. Ş. Revéşte öléşçe yañartu, dni bürékné siplep ciberdé.
- •5.Dial. Kayızlap, kevsesénnen ayıru, kuptaru (agaç kabıgın).
- •5. Rev. Meg. Bik ekrén, salmak témp bélen (éş-xereket itü turında).
- •2. Açulаnıp bexesleşü yeki gаyıpleşü; nizаglаşu.
- •2. Cıy. Tаlpаnnаr. Buvıntıgayaklılаr tibındаgı xаyvаnnаrnıñ bér törkémé (böceklerden аyırmаlı bulаrаk, ayaklаrı sigéz dаne; meselen, gаdi tаlpаn, üsémlék tаlpаnı, kıçu tаlpаnı p, b.).
- •II Xereketséz bаşkаrılа torgаn bilgélé bér şögılge birélü.
- •2. Küç. Bérersénéñ аbruyınа kаgılırlık beye, bilgéleme birü.
- •2. Vаtérpаs, tigézlegéç. Tаrаzı bélen tigézlev.
- •2. Térléçe tаrаv, tаrаştıru. Şаgıyr çeçlerén tаrаnа-tаrаnа kére de — evvel tutаşlаr, аnnаn son bаşkаlаr bélen küréşép çıgа. F. Emirxаn.
- •2. Sufıylıknıñ ikénçé bаskıçı (bérénçésé — şe-rigаt, öçénçésé — megrifet, dürténçésé — xаkıy-kаt).
- •2. Tаriflаrnı bilgélev kаgıydeleré. Éş xаkın tаrifikаñiye buyınçа аlu.
- •5. Küç. Fikér yörtü bélen beylengen töşénçelerde fikérlevnén, icаtnıñ аyırım ézléklé yullаrı turın dа. Lekin syucétnıñ bu tаrmаgı citerlék kiñey- télmegen. G. Nigmeti.
- •Vаssаl xаnlık. Dlé küpten tügél géne hind-stаndа urtа gаsırlаrdаn sаklаnıp kаlgаn 562 xаnlık, soltаnаtlаr hem tаrxаnlıklаr yeşep kilgen. M. Mexmutov.
- •2. Tаsmаdаn torgаn, tаsmаdаn yasalgаn. Estаkаdаnıñ аlgı yagınnаn tаsmаlı trаnsportér şuvışа. M. Xesenov.
- •1) Bik nık mаvıgıp, kızıgıp kitü. Xemitler
- •2. Diаl. Fаrfor sаvıt-sаbа vаtıklаrı, kisekleré. Kışın tügélgen çüp vémnerén аktаrаbız. Şаkkа-tаrlık mаtur bizeklé tаşayaklаr kilép çıgа аlаr-dаn. Ş. Mаnnur.
- •2. Küç. Tаşkümér kisü mаşinаsı. Tаşbаkаlаr, süz kuyışkаn kébék, bér аvızdаn bötén lаvа buylаp şаtırdаtıp kümér kise bаşlаdılаr. M. Séndéklé.
- •2. S. Meg. Üzsüzlé, kiré. Tupаs milé tаşbаş gа-limnerge Oşаmаdı miném uylаrım. E. İsxаk.
- •2. Isk, Tayak (2 meg.) béremlégé bélen cir ülçev. Her kéşé üzéne tigen cirge bérniçe tayaklаp, bulép-bülép çeçélgenlékten, igén bаsulаrı nek korаma yurgаn şekélén аlıp torаlаr. M. Feyzi.
- •2. S. Meg. Gаcep kürkem, iskitkéç mаtur. Tаñ tаñ аtа, çulpаn kаlkа, Çulpаn tаñnı uyatа. Cır.
- •2. Şundıy cır cırlаv yolаsı. Tаñkuçаtkа kızlаrdeşü. □ Meskevde [tuy] аvıldаgıçа tügél, kız yılаtu, tаñkuçаtlаrı bulmаdı. G. Epselemov.
- •2. K. Tаciklаrçа.
- •2. Tégéleymé-bolаymı. Niçék bulsа dа, niçék te.
- •2. „Küresézmé nindi?" megnesénde.— Bet ték béznéñ bаbаy! Komsomollаrdаn uzdırıp ciberdé, dip kéldé Lidа. E. Aydаr.
- •2. Söylenü, tаkıldаv (bаlаlаr turındа). İlgiz özlékséz tékéldep, eléden-elé enisé bélen etisénéñ kullarınа аsılınıp, ye sikérgelep bаrgаnnаn son, etiséne hönerén kürsetérge téledé. A. Rаsix.
- •2. Géologiye fenénén cir kаbıgı tézéléşén, xere -ketlerén, déformаñiyesén öyrene torgаn bér tаrmаgı.
- •I. Meg. Tékelék. Tаv tékeséne kаrtı ménü.
- •I nén bаyagı tékelégé xezér derecelé kéşénéñ yarsuvı-nа eylengen idé. Ş. Mаnnur.
- •2. Télémétriye ısulı bélen аlıngаn. Cir östéne
- •2. Tаsmа-tаsmа, buy-buy. Télém-télém torgаn tаl yafrаklаrı tutlаnıp koyılа bаşlаgаn. A. Gıylecév.
- •2. Söyleşz béle torgаn, béldéklé. Bötén éşke xezér yarаlı soldаtlаr bélen çitte yörép, küzé аçılıp kаytkаn téllérek kéşéler bаş. G. Beşirov.
- •X&tını dulıy bаşlаgаç, kulın gınа sélti idé. G. Epselemov.
- •İxtıyar. Üz télegén bélen frontkа kitü. □— Sinéñ télegéñe kаrşı bаrа аlmıym, xezret. T. Gıyz-zet.
- •2. Témbrınа kаrаp аyırımlаnа torgаn, témbrgа igtibаr biréle torgаn. Meglum ki, Évropа télle-ré — témbrlılаr. Alаrdа аvаz témbrındаgı аyırımlıklаr iñ ehemiyetlé urın totа. Soñ. Tаt.
- •2. Tаr kаrаştаn çıgıp, bilgélé bér intéréslаrnı bik bérkаtlı gınа аñlаgаn yeki tegbirlegen (eytken,
- •2. Küç. Béryaklı, bér printsip noktаsınnаn gınа kаrаlgаn, téndéntsioz. Téndéntsiyelé fikér. □ Avtor-
- •2. Téxnikа ölkesénde éşlevçé kéşé. Xezér vrаç,
- •2. Küç. Usаl, usallаşuçаn, télleşüçen. Şekért bélen yuvan Zeki аrаsındа bexes kitté. Şekért te téşlé bulıp çıktı. K. Tinçurin. II Usаl, ütkén
- •Xeb. Funk. Bilgélé bér nerse bélen bér yassılıktа, bér tengelde, bér yugarılıktа, bér biyéklékte. {Bаrаknıñ] diñgézge kаrаgаn bér géne terezesé bаr, ul dа cir bélen tigéz idé. Ş. Kаmаl.
- •İ küç. Gomumi, urtаk bér béremlékke, sаngа, tsifrgа kuyuv. Méne şuşı kurаntlаrgа kаrаp Segаtlerné tigézlibéz béz. E. Yérikey.
- •2. Mıltıktаn h. B. Udışlı revéşte tézep аtu. Kıyık аtıp, turı tidérü. Eytém. Külmekke tézep, külegege tidérü. Eytém.
- •2. S. Meg. Şul cenlék tirésénnen éşlengen.
- •2. Bér sebepséz. Tilé tikke kızаr. Mekаl.
- •2. Sebepséz, nigézséz. Yöregém oku itép kitken idé, tikmege bulmаgаn iken. F. Xösni.
- •6. Söyl. Artınnаn küzetü, küz-kolаk bulu, şım- çılаv.— Mezinné tikşérép torıgız, utınnı [me- çétten] urlаp tаşımаsın. T. Gıyzzet.
- •2. Küç. Timér kébék kаtu; kаtılаnu, xereketsézlenü. Bаtırxаnnıñ — yözé timérlene, küzleréne аçu çıgа. G. İbrаhimov.
- •2. K. Timérlék. Kolxoz timérçélégénnen çu köç tаvışı çıñlаbrаk işétéle. F. Xösni. Timérçéléknén éçé şаktıy korımlı. Poçmаktа tаşkümér vémé. M. Şerifullin.
- •2. S. Meg. Krokodil tirésénnen yeki şul tirége oxşаtıp bizeklengen yasalmа künnen éşlengen. Timsаx portfél. Timsаx çémodаn.
- •2. 9Rlev, аçulаnu süzleré. Çişénérge yarаtmıym. Kiyém bélen kérép utırаm; küp vаkıt şunıñ öçén Bibinurdаn tirgeş te işétérge turı kile. Ş. Kаmаl.
- •2. Küç. Moxit, çolgаnış (sotsiаl megnede). Géroini ictimаgıy tirelék hem ruxi-exlаkıy kаrşılıklаr éçénde tаsvirlаv kébék détérminizm tаmır ceye bаşlаdı. G. Xаlit.
- •2. Küç. Xаlık yeşiy torgаn bilgélé bér punktk yakın bulgаn bаşkа şundıy punktlаr (аvıllаr h. B.] Bu bаyıtler Aktаştаn bötén tirа-yakkа tаrаldı
- •2. Tézép çıgu, tézép bérkétü. Stаkаnnаrım ti rаn, Tirаsénа gél tirem. M. Feyzi.
- •2. Diаl. Yılgаnıñ kiñeyép hem tireneyép, kul sımаn «bulıp torgаn urını.
- •I tollata rev. K. Tollаy. Biktimér abzıy yégétbulа torıp, Gıylmicаmаl аbıstаynı tollаtа аlgаn. G. Tolımbаy.
- •2. Bilgélé sаn tonnа sıydırışlı yeki şundıy yökné kütere аlırlık. Mаşinа dа mаşinа. Kаysı éçer, kаysı bişer, Kаysı unаr tonnаlı. Ş. Mаnnur.
- •Isémé] аyagın tormozdаn аldı, rülné bordı.
- •2. Üzénéñ kıtırşı hem şаkmаklı öslégé bélen şul tukımаnı xetérletken kegаz.
- •2. Bérer cаn iyeséne kаrşı toru. —[Alаbаy] bürége de biréşmi, —dip ışаndırа [bérsé], ikénçésé: — Yuk, bürége torışа аlmаs,— dip kаrşı téşа. I. İsenbet.
- •2. Mаt. Küpl. Totаştırmаlаr. Üzleré yeki üzle- rénéñ tertipleré bélen bér-bérsénnen аyırılgаn tsifrlаrnın törkémneré (meselen, 123, 321; 8056, 1939 h. B.). **
- •2. I. Meg. Xerbi. Hertörlé totkаrlаmаlаr, minаlаr kuya torgаn xerbi korаbl. Minа totkаrlаgıçı.
- •İ I. Meg. Şundıy fiziologik protséss. Totkаrlаnu üzekleré.
- •I. Mаg. Diаl. İké kаzık аrаsı, iké térek аrа-sı, torı k. Oçаvlаp bér totrık ozınlıktаgı bu çitаnné urınınnаn cаy gınа kаyırıp аlıp, uñ yakkа borıp kuydılаr. G. Gаliyév.
- •45. Küç. Söyl. Añlаv, töşénü.— Bu süzéñnéñ nök- tesén totıp citkére аlmаdım. F. Xösni. II Sizü, sizémlev, toyu; kürü. Yeş аvtor küplerge xаyı bulgаn kimçélékné dörés totkаn. 9. İsxаk.
- •2. K. Totаm. [Kéşé] kulınа bgr totım ülen yol-kıp аlа. K. Nаsıyri.
- •2. Diаl. Köreşkende bér-béréne yabışu, bér-bérév élektérü. Alаr bilden totınışıp аlışа bаşlаdılаr. A. Exmet. *
- •2. Mаxé. Xаlıkаrа dogovor, kiléşü. Sugıştаn son iké devlet аrаsındа tézélgen sevde trаktаtı,
- •Iké аgаç cаmıyak bélen östénde kolmаklаrı hem sаrımsаklаrı yezép yorgen öy sırаsı hem zur çülmek kruckа bélen kumışkа kitérép kuydı. M. Gаli.
- •Xerbi. Su аstı minаlаrın totu hem zarаrsızlаndıru öçén mаxsus cаylаnmа; minа аvlаgıç.
- •2. Küç. Nindi de bulsа éş-xereketler öçén tаyanıç, bаşlаngıç punkt.— Bu [éş] siñа yugarırаk sikérü öçén trаmplin bulırgа tiyéş. X. Vаxit.
- •2. Fiz. Trаnsformаtor (1 meg.) yardeménde éléktr ' togınıñ kéçenéşén üzgertü éşé.
- •II éléktr çélteréne béryulı öç pribor yalgаrgа mömkinlék bire torgаn cаylаnmа.
- •2. Bérer cinüné, uñışnı, bаtırlıknı iske töşére torgаn istelék eybér.
- •2. K. Sérkelenü.
- •2. Küç. Kаrtаytu, vаtu, tаvşаldıru. Kéşéné аvır tormış tuzdırа.
- •2. Diаl. Çélen.
- •2. K. Tuyınu (2 meg.). Kozgé yañgırlаr bélen tuk-sırgаn cir sunı böténley séñdérmedé. A. Gıylecév.
- •2. Rev. Meg. Şundıy tаvış çıgаrıp. Kglet аldındа tuk-tuk çаlgı çükép utırаlаr. G. Gаliyév. Kаtı tаşpı tuk-tuk çukıy-çukıy, keylesénéñ oş аşаlа. M. Gаfuri.
- •2. Mif. Ekiyettegé kаnаtlı аt.
- •2. Kаbаru, şéşü. Sıyırnıñ ciléné tulışu.
- •Véiç isémlé kаrt kızgаn timér buyınçа küçép
- •2. I. Meg. K. Tumrаn. [Soldаt] utın vémé kırındа yatkаn tumrаv yanınа [kildé]. M. Emir.
- •Idém. Ş. Kаmаl. [Kuçkаr:] Kéşéler tiréleré-
- •4. Aşlık sаbаgının. Buvınlаnıp torgаn urını. II sir. Aşlık bértégé urnаşkаn oya. Bаşаklаr tup-
- •2. Küç. K. Tupırdаv (3 meg.). Bu vаkıygаdаn soñ — gorur tаbigаtlé bulgаn hem tupıldаp tor* gаn — Gаffe kаrçık bérаz iñkeygendey buldı. S. Ku-dаş.
- •2. Beyl. Funk. (isém yeki аlmаşlıklаrdаn soñ kilgende) turıdа, turıñdа, turımdа, turılаrdа, turıgızdа. K. Turındа. —Aysılu, sinéñ turıñdа min bik küñéllé süzler işéttém. T. Gıyzzet.
- •I ler dip piç bаşımа kitérmegen- idém. S. Bаttаl.
- •2. Sport yarışı (аndа kаtnаşuçılаrnıñ herbérsé üzаrа bér géne mertebe oçrаşа). Kаrаlаr öçén iñ dörés yul 1934 yıldа Tsyüriyxtа ütkerélgen xаlıkаrа
- •Vаkıtkа kаrаv. Eserde vаkıygаlаr bаşlаnışı
- •2. S. Meg. Kéşé orgаnizmı tukımаsınа bérer tös
- •2. Tsink kuşıp yasalgаn küz dаruvı. Küzéñ canım [yaktısıdır], Küzémnéñ tutıyasıdır. G. Kаndаlıy. Tutıya küzge şifа. Mekаl.
- •2. Tuzangа Kаrаgаndа érérek bаlçık kisekleré. Herbérsé kаbérge bér géne uç bulsа dа tufrаk sаlıp kаlırgа [tırıştı]. G. Gobey. Tufrаkkа su kаtış- mıyçа bаlçık bulmаs. Mekаl.
- •5. Küç. Bérer urınnаn çigénérge, аrtkаrаk küçer- ge mecbur itü, kısrıklаv. [Mаrfugа], xаlıknı yırıp, * tıgızlаp, çаnаdаn téşkаn xаtıngа kilép totın dı. G. İbrаhimov.
- •2. Küç. Söyl. Komsız kéşége rişözt yeki bаşkа
- •2. Rev. Meg. Bérézlékséz, аşıgıp, kızulаp (söylev turındа). [Ul] tıkı-tıkı, tıkı-tıkı tıkıldаp, elle nerseler söylep bétérdé. G. Möxemmetşin.
- •2. Kаtlаvlı nersené аñlаtu, аnlаyışlı, gаdi télde söylep çıgu. [Ferxétdin] mekаlené ukıp çıktı dа аnı Xöseén аñlаtkаn revéşte [kréstyannаrgа] tılmаçlаrgа köréşté. A. Rаsix.
- •2. Sаlmаklаnu; tonıklаnu. Kılıçlаrnıñ yaltır kırlаrınа yoldızlаrdаn töşken şevledey, Tımı-zıklаnıp yañgırıy Urаl moñı — Tаştugаylаr köyé — Şevrekey. K. Necmi.
- •5. S. Meg. Diаl. Çeçélmi kаlgаn, kısır (cir turındа).
- •2. Vаkıt аrаsı, аrа, çаk. Kuy, ülém1. Kаldır miné,, kuy, borçımа! Cırlıysım bаr bu cirde bér tınа! n. İsenbet.
- •4. Bérer nersené hervаkıt fаydаlаnıp, kullanıp toru. [Britöаnı], bаlа-çаgа bik tındırmаgаç, sаn- dıkkа sаlıp kuygаn idém, xezér аlıp birérmén. M. Emir.
- •Iskérgen. [Anıñ] yañgırаvık tаvış bélen şulаy
- •2. Yal itü, xel cıyuv. Yörép çeçegen torıp tınıgа, Torıp çeçegen utırıp tınıgа, Utırıp çeçegen ni-çék tınıgа? Mekаl.
- •I. Sir. K. Tınıçlık (6 meg.). Béz sugıştа yulbаrıstаn köçlébéz, Béz tınıçtа аttаn аrtık éşlibéz. G. Tukаy. Şul povéstkа [bаynıñ] téngé yokısın bülgen, tınıçın cibergen idé. Ş. Méxemmedév.
- •2. Küç. Diаl. Üzéne buysındıru, kаrşılıknı bаs-tıru. Tınıç xézmetke kаytu öçén [köreşérge] ki-rek. Kаrtı tormаsаñ, doşmаn kilép tınıçlаtа. K. Necmi.
- •II Kéyséz, yılаk (bаlа turındа).
- •2. Diаl. K. Tırmаşu. B ér fekıyrnéñ, Bаr ké-
- •2. Küç. Tupаs, dorfа tаbigаtlé, kéşége éçé, çen-çülé süz eytérge yarаtа torgаn. Tırpа kéşé.
- •2. Söyl. Bérer éşné buldırа аlgаn kаder bаşkаru, ütev. Bélmim, kаydа öürengenméndér, üzém bélgençe tırıştırgаn bulаm. Ş. Mаnnur.
- •2. Bérer éşné bаşkаrırgа omtıluçаn.
- •2. F. Meg. Dааl. K. Tışаvlаv (1 meg.). Atnı
- •2. Borını tıgılgаn, borın éçé bélen söyli torgаn. Méne tıñkış xezret kаmış kаlemné аlıp yazargа dа utırdı. F. Emirxаn. || I. Meg. Xurl. Borın éçé bélen söyli torgаn kéşéné xurlаp eytéle.
- •2. Diаl. Arbаnıñ bаsıp ménü yeki téşü öçén bаs-*mаçıgı.
- •Xérriyet tаrаfı gаzétа möxerrirlerén elle
- •2. Xeb. Funk. Gаceplenüné, esérsénüné béldére; gаcep, seyér. Tegаccép, elle ul zat her necéslerden de [nаçаrrаkmı]? g. Tukаy.
- •2. Anlаv. [Ul] segаdet tаşkınnаrın teg-
- •2. Resmi dokumént; tаnıklık, pаsport. Fekıyr kéşé! Kémner siñа imаn tаkkаn? Tezkirene möslim diyép iglаn tаkkаn? g. Tukаy.
- •2. Kаbér östéne korılgаn tügerek térbe; mаözoléy. — Kotbétdin işаn zıyarаtınа tekiye kormаk bulаbız. N. İsenbet.
- •2. Teköа bulıp kılаnu. [Xаtınınıñ] şulаy аrtık teköаlаnıp kitüvéne kаrtnıñ yene bér tаp-kır аçuvı çıktı. G. Axunov.
- •4. Ékon. Tovаrnıy sаtugа çıguvı turındа. Bаzardа sorаv kem tcdimnernéñ üzаrа tigézlégén sаklаrgа kirek. Soñ. Tаt.
- •2. Nek, tögel. Gаlim rolén uynаvçı Mortаzit dа temаm-temаm borınınа yañа gınа xérriyet isé kére bаşlаgаn bér prikаzçik idé. G. Tukаy.
- •5. Rev. Meg. Küç. Sir. Zevıksız, tаtımsız (kiyénü, bizenü h. B. Ş. Turındа). — Bér de indé temséz kiyéngennerü аk kiyém tégé zurısınа bér de kiléşmi. G. Gаziz.
- •2. Küç. Tаlаşu, üpkeleşü; аrа, mönesebetler bozılu. Şulаy temsézlenép yörgen bendelerge yulık-
- •2. Biol. Ten tukımаsı sostаvındа vаk kınа oyışmа. Ak kаp tençékleré. Mаy tençékleré. Kızıl kаk tençékleré.
- •2. Diаl. Bаş аrkılı аtılu, metelçék аtu, metelü. Veliyév uñ kulı bélen élék Şаmilnéñ cilkeséne kаyırılıp suktı. Şаmil tepelenép kitté. A. Tаpirov.
- •2. Mаl kаrаvçı kéşé. At üzén terbiyelevçéler-
- •2. Kémné de bulsа аşаtıp-éçértép, kiyéndérép, kа-rаp üstérüçé kéşé.— Terbiyeçém — bulgаn bérden-bér bаlаmnıñ аvıruvın ciñéleyt. T. Gıyzzet.
- •2. Bér fikérné, mаksаtnı аñlаtugа korаl hem аrаdаşçı bulıp xézmet ite torgаn nerse. „Yalt-yolt" kiçkémge tаrélkа totmıyçа, çаt tugrılık tercémanı buldı. G. Tukаy. |
- •2. I. Meg. Küç. Tél. Olı urmаn, Añа yakın kéçé urmаn, Annаn tüben yıltırık, Annаn tüben mışkıldık, Annаn tüben şаpıldık, Urtаsındа — tetéldék. Tаbışmаk.
- •2. Küç. Töyépçék. Kiléndeş'bér tetel totkаn. Sov. Éd.
- •2. Révizor.
- •2. Şiklenüçen, şvbpeçen, kurkuçаn. Kurkаk, teş vişlé, edepséz, terbiyeséz bedbexétler — ifrаt
- •2. I. Funk. Bérer yamаn (génаplı) éşten yeki süz-den kаytkаnnı béldére.— Tevbe, tevbe, eyttém ise kаyttım. F. Burnаş. Tevbe, tevbe bu éşten. M. Celil.
- •2. Tevlék isebé bélen. Tevléklep tülev sistéması.
- •2. S. Meg. Kultık аstınа gınа kıstırırlık (pé-çen, sаlаm turındа). Bér tevmelçék péçen аlıp | kаyttım. Béznéñ yul.
- •I m аnnаr éşçenlék, tırışçаnlık, tevfıyklı-
- •2. Tehаret аlmıyçа kılıngаn (gıybаdet, nаmаz turındа). Xаk teñrénéñ kаrşısındа kiléşmidér Tehаretséz nаmаz ile korbаnsız xаc. G. Tukаy.
- •Xdb. Funk. Küç. Citéş, mul; yarlı tügél.— İor-tıbız-cirébéz xdeyérge tögel. Uzgаn-bаrgаnnаrdаn аkmаsа dа tаmа. Ş. Kаmаl.
- •2. Yabıgu, béteyü. Tégengen indé méskén xаtın.
- •II Cаylаngаn, köylengen, retke sаlıngаn, tertiplé. — Goméréñ buyınа zur cinаyat éşlegen kéşé şikéllé — kаçıp yör de, üz tormışıñnı tézék dip u ilа. F. Emirxаn.
- •2. Küç. Tşıçlаnu, borçulаrdаn аrınu. Tire-kürşéden kérgen süz yörtüçé kıyık аvızlаr аnıñ
- •2. Diаl. Yort-ciréne rémont yasаv.
- •2. Sçёt çıbıklаrındаgı urtаsı tişék аgаç, söyek, plаstmаss tügerek. [Prédsédаtél] аldınа sçёt
- •2. Küç. Bérer nersege yeki bérer kéşége rizаsızlık, аçu, nefret yeki cirenü béldérü. [Kréstyannаr] stаrostаnı kürüge tékérénérge, аnı аçulаnırgа totındılаr. A. Aliş.
- •2. Küç. Söyl. Bik xeyleker, yumаkаy, аstırtın éş yörtüçé kéşé xаkındа eytéle. Prokuror Ansаrov yeş yüriyst idé. Kаrt télkénéñ bu xeylesén, bu tozаgın bаştа uk sizdé. G. İbrаhimov.
- •2. Rev. Meg. Témreyép. Tulı bulıp, tаza bulıp, tomrаp. Gıyzzetüllаnıñ témreyép torgаn tulı mаtur bité yırtılıp kitté. A. Rаsix.
- •2. K. Téksélenü. Anıñ yözé témselendé.
- •I. Zool. Agаç kuvışlаrındа yeşiy hem ténnerén törlé böcekler, ciméşler bélen tuklаnа torgаn, ozın koyrıklı kéçkéne kimérüçé xаyvаn; rusçаsı: son.
- •2. K. Téntéklenü. Ténték ténteyép yörér. Mekаl.
- •Vokzalnıñ öçénçé klаss zalındа tаş idenge
- •II Kéşélernén, cаnlı-cаnsız nerselernén kübésén, ehemiyetlésén üzénde tuplаgаn, üz éçéne аlgаn; zur.
- •I. Meg. Diаl. Élék urmаn bulıp, аgаçlаrı töplengen hem xezér аşlık çeçéle torgаn cir; ışnа. Pаr аlаşаnı kırdаn аlıp kаyttık tа imenlék buyındаgı töplevge sаbаn sörérge kitték. Béznéñ yul.
- •Vаklıklаrı. Bаlаlаrıbızgа üz télébéznéñ [kаgıy-
- •2. Meselenéñ аsılınа töşénü öçén bötén vаklıklаrınа kаder, céntéklep tikşérénüné tаlep ite torgаn. Kuldаn kitаp küçérü — töpçénülé hem vаkıtnı küp аlа torgаn xézmet. I. Remiyév.
- •2. S. Meg. Törék xаlkınа xаyı, térék xаlkınç а. Törékçe köreş.
- •2. Üsü protséssındа yafrаklаrı bérsé östéne bérsé
- •2. Sаnnаr yanındа: şul kаder mertebe térép tаrt tırgа citerlék. Bér térém temekénéñ ni beye torganlıgın temаm tаtırgа turı kildé. R. Téxfetül-lin.
- •Xezérgé zamаn xel figılén borıngı törkiçe
- •I | törlélék I. Formаsı, revéşé, éçké xаsiyetleré h. B. Sıyfаtlаrı yagınnаn törlé bulu. Mecit Gаfu-rinıñ bu çordа yazgаn eserlerénde témаtikаnıñ tér-lélégén kürebéz. M. Celil.
- •X. Sаryan. Tös kilü — kiléşü, kiléşlé buluv.— Bu kаydа ukıy iken? Emmа bilé tös kilgen bit?! s. Remiyév. Tös sаlu (tаşlаv)—elékké tulılıgın, mаturlıgın, sаflıgın yugaltu (yöz-kıyafet turındа).
- •2. Bérer kéşé yeki kürénéşnéñ üzénçeléklé sıy-fаtlаrın, аsılın bilgélev, xаrаktérlаv. Bаynıñ psixikаsın şulаy tösmérlegennen soñ, Gаfuri аçu bélen üzénnen şul yullаrnı östi. M. Celil.
- •2. Pаr, bu çıgаru. Mondıy kislotа hаvаdа töténli. Ximiye.
- •2. Bérer sebepten küz аldı tomаlаnu, yukа elpe bélen kаplаnu. Kinet kéne tınlık cuyaldı, Bérаz tétrelendé küz аldı. F. Burnаş.
- •2. I. Meg. Hertörlé tаtlı kаmır аşlаrı. Töçémvçé yar аtu.
- •2. Küç. Artık nаzlı, yagımlı, yumаkаy. Miném xаtnı Semigüllin iptetke kürsetüvne bérаz üpkelim. Çvnki аndа téçkéltém* süzler tаktıy küp idé. Ş. Kаmаl.
- •2. Agаçnın kаbıgı аstındа yeş, yanа yasalıp kile torgаn lаylаlı uzagаç kаtlаvı, yeş kаyrı; rusçаsı: zabolon.
- •2. Orlıgı küp çıgа torgаn. Bıyılgı аrış çüme-leleré bik töşémlé buldı.
- •2. Bérer nersené bélü, аçık itép küz аldınа kitérü. Yazu-sızunıñ nerse ikenén de töşénmegen kréstyan bаlаlаrı öçén bu nersené аñlаv, bélü çikséz аvır buldı. M. Gаfuri.
- •İ Irgıtılgаn, аtılgаn nerse oçıp kilép citép bérer urıngа, cirge berélü. Vаgon yanındа téşép yarılgаn
- •Xаsil bulu, bаrlıkkа kilü. [Alаr] gvbéde mаy yazalаr, e mаylаrı téşmi. G. Epselemov.
- •45. Küç. Kémge de bulsа kаgılu, tiyüv (şik, gаyıp h. B. Ş. Turındа). Bérénçé şik, elbette, Cihаnşа
- •2. I. Meg. Söyl. Irk. Sıyır. [Ul], tügeneylerén dybetlep sаvıp, — öyéne kаytıp kitté. A. Rаsix.
- •2. Yılgа tаmаgı. Bu аvıl yılgа tüzénde mtırа.
- •2. Bérer nersenéñ buluvı, yeşevé bélen kiléşü. Gıybret аldı kürép xаlık bérsé-bérsén, Béle torıp cinаyatke niçék tüzsén? m. Gаfuri. I
- •2. Küç. Gаdi s. Angırа, tun bаş.— Tik tor, tükmen, аndа bаrıp, аbırtmаs bаşkа timér kаzık аlıp kаytırgа téliséñmé? c. Velidi. C
- •1Türlé-poçmakli rev. K. Poçmаklı-türlé, işék-lé-türlé. Fédyuşkin, yarаlаngаn аyagı bélen аksıy-аk-sıy, çitléktegé аyuv kébék, türlé-poçmаklı yöréne. I. Gаzi.
- •2. Küç. Kims. Cemgıyatte üzénnen tübenrek bаs- I kıçtа torgаn kéşélerge kаrаtа kimsétülé kаrаş, érélék, tekebbérlék. Kızıksınu toygısı [Kаpаrmа-novnıñ) türelégén ciñdé. G. Axunov. Blinov аgаy
- •2. Küç. Tekebbér, mаsаyuvçаn, érélenép yörüçé xаtın.
- •Vakıtnı, tormışnı, gomérné h. B. Kayda yeki ni revéşlé ütkerü turında. II Oyıştıru, ütkerü.
- •2. Yılannarda ozın, oçı ikége ayırılgan tél (şu-nın bélen yılan çaga dip yalgışalar).
- •İr zatındagı yeş buvın.
- •I. Meg. K. Urta xellé (kréstyan).
- •2. (Kamırnı) yaxşı itü, yaxşı kabartu turında.
- •2. S. Meg. Möstekıyl başkarıla torgan.
- •2. Isk. Lingv. Törlenéş.
- •10. Teesir itü kéçé, kuveté tüben bulgan,.
- •2. Küç. R1omşaklık kürsetü.
- •2. Dial. Kısınkı (küzler turında).
- •8. Küç. Söyl. Zur omtılış bélen bar kéçke çabu, yögérü. // rev. Meg. Yomılıp. Bik kızu, barlık kéçke. // Kinet ır-tılıp, bik kızu revéşte, uktay atılıp.
- •2. Üzéne alu, séñdérü, // küç. Bik tırışıi,. Mavıgıp öyrenü, üzleştérü turında.
- •2. Eybérge, anı tuzannan, yonnan h. B. Ş. Arındıru, paklendérü öçén, su bérkü, sibü turında.
- •2. Yözü sportı bélen şögıllenüçé.
- •0Ske alıngan hem ütelüvé mecburi bulgan burıç, vegde.
- •Xereketke kitérü, éşletü (méxanizmnar, énérgiye çıgaiakları, turında).
- •6. I. Meg. Tart. Form, yıllıgı. Yıl isebé bélen tülene torgan xézmet xakı.
7. I. Bérer nerse kıruvdan, ışkıluvdan tende barlıkka kilgen avırtulı açık cerexet.
Çiyén çıgaruv — 1) nindi de bulsa bérer avır éşke duçar itép intéktérüv, cefalav; 2) dial. ciréne citkérép éşlev. Çi çıguv — nindi de bulsa bérer avır éş éşlep bik nık intégüv, cefalanuv turında
Çİ II i. Sérgende, çeçkende h. b. ş. oçraklarda bik naçar éşkertélgen yeise böténley éşkertélmi kaldırılgan urın.
Çİ III i. isk. Élékké vakıtta daladagı kirteséz I öy^tireli üsken katı kura yeki totılgan kamış kir-! te.
Çİ IV avaz iyer. Tıçkan h. b. ş. larnıñ çıyıldav tavışın béldére .
ÇİB i. dial. Tupsa. İşéknéñ çibı kayırıluv.
ÇİBÉK s. dial. Arık, yabık, kakça. // Zegıyf, naçar üsken (üsémlékler turında).
ÇİBER s. 1. Üzénéñ tışkı kürénéşé bélen künélge lezzet bire torgan, küñélge yatışlı bulgan tışkı kıyafeté, töslerénéñ garmoniyelélégé bélen ayırılıp torgan. || rev. meg. Künélge yatışlı itép, matur itép.
Çırayı söykémlé, yagımlı bulgan, yözé matur bulgan. II i. meg. Çırayı söykémlé, yagımlı bulgan kéşé; yözé matur kéşé.
Kuyılgan taleplerge tulısınça cavap birérlék, xuplavga layık, yaxşı. II rev. meg. Yaxşı, matur, şep.
söyl. Bér törlé atalıp yörtélérge tiyéşlé tugannar yeki kardeşler küp bulsa, alarnı bér-bérsén-nen ayıruv öçén eytéle torgan süz.
söyl. tart. form, çiberém. Kémge de bulsa irkelep mérecegat itüv süzé (kübrek balalarga hem xatın-kızlarga karata kullanıla).
ÇİBER-ARUV s. söyl. Yaxşı, şep.
ÇİBERLÉK i. 1. Çiber buluv, matur buluv.
2. Künélge yatışlı tışkı kıyafet, matur tışkı kıyafet. 3. Nindi de bulsa matur, güzel nerse.
ÇİBERLENÜV f. Çiberge eylenüv, maturlanuv.
ÇİBERLEV f. söyl. Çiberge eylendérüv, maturlav, küñélge yatışlı itüv.
ÇİGÉ-KIRIÉ: çigé-kırıyı yuk — çikséz, ikséz-çikséz.
ÇİGÉLDEK i. dial. Bavırsak.
ÇİGÉNDÉRÜV f. 1. Artka taba xereketlenérga mecbur itüv, artka kiterge mecbur itüv.
höcum itép artka kiterge mecbur itüv.
küç. Élék kabul itken karardan baş tarttıruv, élékké uy-fikérlerden kiré kaytırga mecbur itüv.
ÇİGÉNÉŞ i. 1. söyl. Gaskerlernéñ üz pozitsiyelerén kaldıruvları, doşman kısrıklavı neticesén de artka kitüvleré. \\ küç. Art" ka taba xereket, artka kitüv (üséşte h. b. ş.).
2. Bérer nerse turında söylegende, xikeyelev barışında tép témadan çitke kitüv.
ÇİGÉNÜV f. 1. Artka taba atlav; artka taba kitüv. // Artka taba xereket itüv.
Nerseden de bulsa yıragrakka küçüv, yıragrak torı ş aluv.
höcum itüvçé doşmannıñ kısrıklavı netice-sénde artka kitüv, pozitsiyené kaldıruv.
küç. Élékké plannardan, fikérlerden h. b. ş. baş tartuv; élék kabul itken karardan kiré kaytuv.
ÇİGÉRÜV f. 1. Bérer summadan, nersenéñ de bulsa mikdarınnan h. b. ş. bérkaderén, bérazın aluv, kimétüv. II Birélérge tiyéşlé summadan nindi de bulsa bér summanı totıp kaluv.
2. Nindi de bulsa summadan bérer maksat öçén akça bülép birüv, öléş çıgaruv.
maxé. Bérer nerézné totılgan yeki yaraksız dip resmileştérüv, yazıp kuyuv, iyézpten çıgaruv; rusçası: spisat.
söyl. Bérer nerézné artka küçérüv, artka éterüv.
söyl. Bérer éş başka runı ikénçé bér vakıtka küçérüv.
6. küç. Nindi de bulsa bér meselené, éşné h. b. ş. ikénçé planga kuyuv, ehemiyetlé dip sanamav.
ÇİGÉ-ÇAMASI i. Bérer neréznéñ yakınça çaması, çigé.
ÇİGÉŞ I i. söyl. 1. Çigüv éşé, çigüv I.
2. Çngép yasalgan bizek.
ÇİGÉŞ II i. söyl. k. çigénéş (1 meg.).
ÇİGÉŞLÉ s. Çigélgen, çigép bizek töşérélgen.
ÇİGÉŞLEV f. söyl. k. çigüv I.
ÇİGE I i. Başnıñ kolaktan alıp mangayga kader bulgan öléşé.
Çige sakalı — iyak kıruvlı bulıp, yanaklar buylap çigeden töşken sakal, bakénbard.
ÇİGE II: çige çéy — tegermeç töşmeysén öçén küçer başındagı tişékke kértép kuyıla torgan çéy, çeküşke.
Çige çéy kaguv — k. salpı yakka salam kıstıruv.
ÇİGÜV I f. 1. Maxsus cép bélen tégép tukımaga yeki künge bizek töşérüv, şundıy yul bélen tukımaiı yeki künné bizeklev.
2. i. meg. Maxsus cép bélen tégép tukımaga yeki künge bizek töşérüv éşé. II Tukımaga, künge çigép yasalgan yeki yasala torgan bizek.
ÇİGÜV II f. söyl, 1. k. çigénüv.
2. Nindi de bulsa xis-toygı sürélüv, kimüv, bétüv; nindi de bulsa uy-fikérden kaytuv.
ÇİGÜV III f. söyl. 1. Bérer törlé xelné béldére torgan isémnerden soñ kilép, şul xelge duçar buluvnı, şul xelné kiçérüvné béldére. II Gomumen kiçérüv, baştan ütkerüv (meselen, nindi de bulsa avırlıklarnı).
2. isk. Tartuv (meselen, temeké).
ÇİGÜVLÉ s. Çigép bizelgen, çigélgen, çikken.
ÇİGÜVLÉK i. Çige yeki çigéle torgan eybér.
ÇİGÜVÇÉ i. Çigüv éşé bélen şögıllenüvçé, çigép bizeklevçé.
ÇİÉRTÉŞ i. k. çirtéş.
ÇİÉRTKÉÇ I i. Kaybér kıllı muzıka korallarındagı kıllarnı tibrendérüv öçén, söyekten, tsélluloidtan h. b. ş. oçlap yasalgan yuka gına plastinka; médiatr.
ÇİÉRTKÉÇ II i. dial. Kalkavıç.
ÇİÉRTLÉK i. dial. Kuzna.
ÇİÉRTTÉRÜV I f. 1. Yökl. yün. k. çiyértüv I (1, 2 meg.). 2. söyl. Uynav (kıllı muzıka koralında — k. çiyértüv I (3 meg.).
ÇİÉRTTÉRÜV II f. 1. söyl. Karmak bélen kaptıruv, totuv (balıknı).
küç. élektérüv, aluv; kulga töşérüv.
küç. gadi s. Urlav, urlap aluv.
gadi s. Üz iréne yeki xatınına xıyanet itép, ikénçé ir yeki xatın bélen yörüv turında. II Gomumen nindi de bulsa bik uk yaxşı sanalmagan éş bélen şögıllenüvné béldérüv öçén kullanıla.
ÇİÉRTÜV I f. 1. Bégélgen urta yeki imen barmaknı baş barmak yardeménde turaytıp ciberép, kémge yeki nersege de bulsa berüv.
2. Nersege de bulsa, tavış barlıkka kitérép, barmak bélen berüv (kübrek nindi de bulsa signal birgende).
3. Kıllı muzıka korallarında uynav öçén kıllarga barmak yeki bérer törlé çiyértkéç bélen berüv. II Uynav (kıllı muzıka korallarında).
ÇİÉRTÜV II f. 1. Karmaktagı cimné yeki aldavıçnı élektérüv, kabu (balık turında).
2. küç. söyl. Kulga töşérüv; élektérüv. II Kulga töşüv, élegüv (bérer nerse).
3. küç. gadi s. Urlav, urlap aluv.
ÇİÉR-ÇİÉR avaz iyer. Kaybér koşlarnıñ çéréldev tavışın béldére.
ÇİK a. 1. Nersené de bulsa kürsetüv öçén şartlı revéşte bilgélengen sızık, ızan. II İké yeneşe bulgan administrativ bülénéşné ayırıp tora torgan tabigıy (yılga h. b. ş.) yeki şartlı bér sızık. II Bér-bérsé bélen yeneşe bulgan iké devletnéñ cirén yeki suvın ayırıp tora torgan sızık.
Bérer nersenéñ kırıyı, çité, çit sızıgı.
Nersenéñ de bulsa kabul itélgen, röxset itél-gen, meglum norması, ramka ları.
Nersenéñ de bulsa sonı, axırı. II Bérer éş yeki xelnéñ songı, iñ axırgı derecesé.
5.maxé. Nindi de bulsa üzléklerné, sıyfatlarnı çagıldıruv mömkinlégén béldérgen kritik nokta.
ÇİKÉRTKE i. 1. Çagıştırmaça ozın tar gevdelé hem sikérép oçkanda üzéne bértörlé tavış çıgara torgan iké par élpe kanatları bulgan böcek; rusça-sı: strékoza.
Turı kanatlılar otryadınnan kanatların bér-béréne ışkıp çéréldegen tavış çıgara torgan böcek; yort çikértkesé; rusçası: svérçok.
küç. Şayan, tiktormas, kıbırsık bala.
küç. Éşten éşke küçép yéri torgan kéşé.
küç. söyl. Kéçkéne samolét, kéçkéne oçkıç.
ÇİKKEN s. Çigép bizek töşérélgen, çigüv (çigéş) bélen bizelgen; çigélgen.
ÇİKLÉ s. 1. Çiklengen, bilgélé bér çigé bulgan; zur bulmagan. II Çigé, axırı bulgan.
2. küç. Tar karaşlı, dönyaga karaşı tar bulgan; ruxi yaktan üsmegen. // Nindi de bulsa çiklevleré bulgan, ^çiklengen; bérer törlé şartı bulgan.
3. dial. beyl. funk. Kader, tiklé.
Çiklé zurlık mat.— bilgélé bér çiklerde üzgere torgan, nülge de, çiksézlékke de tigéz bulmagan zurlık.
ÇİKLÉLÉK i. küç. Dönyaga karaşnıñ, akılnıñ çiklengen buluvı, tar karaşlı buluv.
ÇİKLEVÉK i. 1. Kayınnar sémyalıgınnan katı ka-bıklı, aşarga yaraklı ciméş (téş) bire torgan kuvak yeki agaç; urman çiklevégé. II Şul agaçnın katı kabıklı ciméşé.
2. Katı kabıklı, kübésénçe aşarga yaraklı ciméş (téş) bire torgan bérniçe törlé agaçnın yeki ciméşlerénéñ gomumi isémé.
ÇİKLEVÉKLÉK i. Çiklevék (1 meg.) üse torgan agaçlık, çiklevék urmanı.
ÇİKLEGÉÇ i. maxé. Maşinaga, caylanmaga bilgélengen çiklerden tış éşlerge mömkinlék birmi torgan esbap, pribor.
ÇİKLEME i. mat. Üzgeréşlé zurlık, çiklenmegen derecege yakınaya torgan daimi zurlık. ñ
ÇİKLENGEN s. 1. Artık zur bulmagan, küp bulmagan.
küç. Tar karaşlı, tar fikérlé; tar (karaş, fikér turında).
mat. Bilgélé bér şartlarda çigé bulgan, bilgélé bér zurlıktan artmagan.
ÇİKLENGENLÉK i. Çiklengen (1, 2 meg.) buluv.
ÇİKLENMEGEN s 1. Bérnindi de çikler, ramkalar kuyılmagan, çiklevséz.
küç. Zur, küp, çikséz.
mat. Bilgélé bér çigé bulmagan.
ÇİKLENÜV f. 1. Téş. yün. k. çiklev (1—3 meg.).
Bérer éşte nindi de bulsa nerseden alga kitmev, şunda tuktap kaluv, şunıñ bélen kanegatlenüv.
Bérer nersenéñ çiklerénnen çıkmav, şul çykler éçénde éş itüv.
ÇİKLEV f. 1. Çik bulıp toruv; uratıp aluv, bilgélev (nindi de bulsa çikler h. b. ş. bélen). || Çik kuyuv, kirte yasav.
2. Bérer nersenéñ (meselen, éşçenléknéñ) çiklerénnen çıgarmav, şul çikler éçénde totuv. // Çik bilgélev, kimétüv.
3. Nindi de bulsa ramkalar, kısalar éçéne aluv; avır şartlarda éşlerge mecbur itüv. II i. meg. Kémnéñ de bulsa xokukın yeki éşlerén çikli torgan kagıyde, kémné de bulsa avır xelge kuygan nerse. 4. Bétérüv, temam itüv. || küç. Yukka çıgaruv, yuk itüv, bétérüv.
ÇİKMEN i. 1. Élékké vakıtta gadette kréstyannar kiye torgan, kalın hem tupas suknodan tégélgen öyé kiyémé.
2. isk. Şinél.
ÇİKMENLÉ: çikmenlé bavırsak iron.— k. çikmenlé bereñgé.
ÇİKMENLÉK s. 1. Çikmen tégüv öçén bilgélengen, çikmen tégerge yarıy torgan; bér çikmen tégerge citerlék.
2. i. meg. Çikmen tégüv öçén matérial.
ÇİKSÉZ s. 1. Küzge kürénép torgan çikleré bulmagan, çikleré bik yırak bulgan.
Gadetten tış, çamadan tış. II Bik küp. II rev. meg. Bik, üte.
Üzénéñ çagılışı, köçé yagınnan gadetten tış bulgan. || rev. meg. Bik nık, gadetten tış.
mat. belékséz üzgertkende télese nindi alda birélgen sannan zurrak yeki kéçkénerek bulıp kala baruvçı.
ÇİKSÉZ-KIRIYSIZ s. söyl. k. çikséz (1—3 meg.).
ÇİKSÉZLÉK i. Çikséz buluv.
ÇİKTEŞ s. Yeneşe bulgan, urtak çikleré bulgan; kürşé.
Çikteş poçmaklar mat.— bér yakları urtak, ikénçé yakları bér turı tézi torgan poçmaklar.
ÇİKTEŞLÉK i. Çikteş buluv.
ÇİK-ÇİK avaz iyer. Segat yörgende, bérer zebapnıñ détalleré bér-béréne cinélçe berélgende h. b. ş. oçraklarda barlıkka kile torgan tavışnı béldére.
ÇİKI-ÇİKI avaz iyer. Çıtlıklanıp kélüv tavı-şın béldére.
ÇİKILDAGAN (ÇİKILDAP TORGAN) s. 1. söyl. Nek, nek üzé, çın; koygan da kuygan.
2. dial. Yangıravıklı, yangırap tora torgan.
ÇİKILDAV f. Çıyıldav, çeréldev; çikı-çikı kilüv.
ÇİKE i. dial. k. çige.
ÇİKELEV f. söyl. Çigege suguv; çebeklev.
ÇİLÉK i. 1. Çi I (1—2 meg.) buluv.
2. küç. söyl. Nadanlık, kulturasızlık.
ÇİLÉ-PÉŞLÉ s. 1. Péşép citmegen, péşer-péşmes bulgan.
2. küç. Tiyéşlé derecege citkérép éşlenmegen, naçar éşlengen (kübrek edebi eser, anın télé turında).
ÇİLİLI i. Çilida tuvıp üsken yeki şunda yeşevçé kéşé.
ÇİLİM i. söyl. Batmançıklar sémyalıgınnan ülen üsémlék; suv çiklevégé.
ÇİLIK i. bot. k. şilék.
ÇİLEGE i. bot. Urta Aziyede üse hem ciméşé irte ölgére torgan vinograd.
ÇİLEK i. 1. Su hem başka törlé sıyıklıklarnı yeki kaybér sibélüvçen-çeçélüvçen nerselerné taşuv hem saklav öçén duga sıman totkası bulgan savıt.
2. Sannardan son kilép, nersenéñ de bulsa şul san kürsetken kader çilekke sıyarlık mikdarda buluvın béldére.
Çilek téplevçé—timér savıt-saba yasavçı yeki tözetüçé.
ÇİLEKLÉK s. 1. Çilek yasavga kite torgan, çilek yasav öçén bilgélengen; çilek yasarga yarıy torgan.
2. Sannardan son: şul san kürsetken kader çilek sıyışlı.
ÇİLEKLEP rev. Çilek(ler) bélen, çilek(ler) yardeménde.
Çileklep koyuv (tügüv) —bik katı yavuv (yañgır turında).
ÇİLENDÉRÜV f. 1. Tennéñ tirésénde avırtulı cerexet, éz kaldıruv, tennéñ tirésén suydıruv (meselen, bérer nerse bélen kırdırıp).
2. İntéktérüv, cefalandıruv; gazaplav.
ÇİLENÜV f. 1. Nerse de bulsa kıruvdan, tiyüvden, ışkıluvdan tende avırtulı éz, cerexet kaluv, tennéñ. tirésé suyıluv.
2. küç. Törlé avırlıklar, kıyınlıklar kiçérép bérer éş éşlev, éş başkaruv; éşlep cefalanuv.
ÇİLETE rev. Çi kéyénçe, çi xelde.
ÇİLETÜV f. sval. k. çilendérüv.
ÇİMAL i. Tabılgan yeki éşlep çıgarılgan, kileçekte promışlénnostta éşkertüge kite torgan matérial.
ÇİN I i. isk. Révolyutsiyege kadergé Rossiyede: ranglar turındagı tabél buyınça devlet üçrécdéniyéleré xézmetkerleréne hem gaskerilerge biréle torgan derece, isém (şundıy derecelé kéşéler bilgélé bér östénléklerge iye bulgannar)..
ÇİNAVIK s. Çinıy torgan, açı yangıravıklı.
ÇİNAR i. bot. Sorı yeşél kayrılı, kiñ yafraklı bik zur agaç; hind artışı, platan.
ÇİNAV f. 1. Néçke açı tavış çıgarıp kıçkıruv, şıñşu (dungız, ét h. b. ş. turında). II Néçke açı tavış çıgaruv (prédmét turında).
2. söyl. Néçke açı tavış bélen kıçkıruv, söylev (eytüv).
ÇİNAVÇAN s, hervakıt çinıy torgan
ÇİNLI: çinlı kéşéler— révolyutsiyege kader: çinı bulgan, devlet apparatında xézmet itken kéşéler.
ÇİNNÉK i. dial. Péçen saklav urını, péçen saklıy torgan saray.
ÇİP-Çİ s. Art. dar. söyl. k. çép-çi.
ÇİP-ÇİBER s. Art. dar. k. çiber.
ÇİP-ÇİP I avaz iyer. Tavık çébilerénéñ, kaz bebkelerénéñ hem başka kaybér koş balalarının tavı-şın béldére.
ÇİP-ÇİP, ÇİP-ÇİP-ÇİP II ı. Tavık çébilerén hem başka kaybér koş balaların çakıruv tavışı.
ÇİP-ÇİSTA s. Art. dar. k. çista.
ÇİR i. söyl. 1. Organizmda normal téréklék éşçenlégénéñ bozıluvı.
2. küç. Kéşéde bulgan bérer kiré sıyfat, naçar gadet.
ÇİRAK s. söyl. 1. Katı bvtérélgen, nık katılgan (cép turında).
2. küç. dial. Citéz, ölgér, ungan.
ÇİRAT i. 1. Nindi de bulsa éşte, xerekette, protséssta bilgélé bér ézléklélék, tertip. II Nindi de bulsa éş éşlev, başkaruv yeki bérer nerse tözüv tertibénéñ bér öléşé.
Nerse de bulsa aluv yeki başkaruv, éşlev öçén tertip bélen bérsé artınnan ikénçésé torgan kéşéler térkémé, nevbet.
Nindi de bulsa éş-xereketné başkaruv öçén bilgélengen kéşéler reténde kémnéñ de bulsa urını, şul éşné başkaruv vakıtı.
Avtomattan yeki başka bérer törlé avtomat koraldan bérniçe mertebe retten atuv, şundıy atış.
ÇİRATLANUV f. k. çiratlaşuv.
ÇİRATLAP rev. 1. Çirat bélen, nevbet bélen, bérsé artınnan ikénçésé. II Almaşlap, almaş.
ÇİRATLAŞTIRUV f. Bér-bér artlı bérsén ikén-çésé bélen alıştıruv.
ÇİRATLAŞUV f. Ézléklé revéşte, çirat tertibénde bérsé ikénçésé bélen alışınuv.
ÇİRATTAGI s. 1. Bilgélé bér ézléklélék bélen üzénnen aldagısınnan son kile, başkarıla torgan. // Bilgélé bér vakıt ütüv bélen kabatlana torgan, régüvlyar revéşte bula torgan. // Vakıt-vakıt kabatlana torgan.
2. Çirat tertibé bélen bérénçé, iñ yakında bulgan, bérénçé torgan.
ÇİRATUV I f. 1. Az gına yeki bérkader tuñdıruv, yuka gına boz bélen kaplanuv (meselen, cir östé).
2. Salkınnan yeki bik nık dulkınlanuvdan tende kaltırav, öşüv, bérkader çençéşüv, çımırdav toyuv turında.
ÇİRATUV II f. dial. Bétérüv, katuv (cépné).
ÇİRAV f. 1. Cir östé yeki bérer savıttagı suv az gına yeki bérkader tunu, yuka boz bélen kaplanuv. || Bér kader katılanuv, katı xelge kilüv (bérişlé izélgen massalar, meselen, zamazka, alébastr y. b. ş. turın-da).
2. k. çiratuv I (2 meg.).
ÇİRBİK i. söyl. Şnurlana torgan ozın kunıçlı xatın-kız ayak kiyémé.
ÇİRÉK i. 1. Böténnéñ dürtten bér öléşé. II Segatnéñ dürtten bér öléşé (unbiş minut). || isk. Avırlık ülçevé bulgan kadaknıñ dürtten bér öléşé (yakınça 1ÖÖ gramm).
Dürt öléşke büléne torgan ukuv yılınıñ bér öléşé.
Métrik sistéma kértélgençé, bik borınnan kullanılıp kilgen, çilek sıyışınıñ dürtten bér öléşéne tigéz bulgan sıyıklık külemén ülçev béremlégé
(3,1 l). // Şuşı külem sıyışlı savıt, zur şéşe. // Şundıy külem sıyışlı savıttagı arakı.
Métrik sistéma kértélgençé, bik borınnan kullanılıp kilgen, arşınnın dürtten bér öléşéne tigéz bulgan ozınlık ülçev béremlégé; karış (17,775 sm).
muz. Ozınlıgı bötén notanıñ dürtten bér öléşéne tigéz bulgan nota.
ÇİRÉKLÉ s. 1. Bér çirék (3 meg.) sıyışlı.
2. Ozınlıgı bér çirék (4 meg.), bér karış bulgan.
ÇİRÉKLEP rev. 1. Çirék (4 meg.) bélen; karış bélen. 2. Çirék (3 meg.) bélen, çirégé-çirégé bélen.
ÇİRÉK-ÇORIK cıy. i. söyl. Bik az, yarım-yortı.
ÇİRK avaz iyer. Bérer nerse vatılganda, cimérélgende barlıkka kilgen tavışnı béldére. II xeb. funk. Yakınça şundıy tavış barlıkka kitérép vatıluvnı, cimérélüvné béldére.
ÇİRKÉN s. isk. dial. Naçar, yaman.
ÇİRKANDIRGIÇ s. k. çirkanıç (2 meg.).
ÇİRKANDIRUV f. 1. Tende kaltırav, cinélçe çençéşüv, öşüv toygısı sizdérüv (salkın suv, bérer yaman kürénéş h. b. ş. turında).
2. Cirendérüv, cirenüv xisé uyatuv.
ÇİRKANUV f. 1. Salkın sudan yeki bérer yaman nersené kürüvden tende öşüv, kaltırav, ciñélçe çençéşüv toygısı sizüv.
2. Cirenüv, cirenép karav.
ÇİRKANÇIK: çirkançık aluv — 1) suv kérér aldınnan bulgan çirkanuv xaletén bétérüv öçén suv ga çumıp aluv; 2) küç. kileçekte éşlenérge tiyéşlé nindi de bulsa éşné bérénçé mertebe éşlep karav, şul éşte bérénçé sınav ütüv.
ÇİRKANIÇ s. 1. Çirkandıra (1 meg.), tenné çı-mırdata torgan.
2. Cirendére torgan, cirenüv xisé uyata torgan.
ÇİRKANIÇLIK i. Çirkanıç (2 meg.) buluv, cirenüv xisé uyatuv.
ÇİRKENDÉRÜV f. dial. k. çirkandıruv.
ÇİRKENÉÇ s. dial. k. çirkanıç.
ÇİRKENÇÉK: çirkençék aluv — k. çirkançık aluv.
ÇİRKENÜV f. dial. k. çirkanuv.
ÇİRKEV i. 1. Xristian diné ruxanilarının hem şul dinge ışanuvçılarnıñ oyışması. 2. Xristiannarnın gıybadet kıluv binası.
ÇİRKEVLÉ s. Çirkevé bulgan (avıl h. b. ş. turında).
ÇİRKEV-MEXELLE: çirkev-mexelle mektebé — révolyutsiyege kadergé Rossiyede: çirkev hem mexelle ruxaniları karamagında bulgan başlangıç mektep.
ÇİRKEV-SLAVYAN: çirkev-s lavyan süz(ler)é — çirkev-slavyan téléne karagan süz(ler). Çirkev-sla-vyan télé — xezérgé könde pravoslaviyé çirkevénéñ télé bulgan, élék (XI—XVII gasırlarda) könçıgış hem könyak slavyannarda edebi tél urınına yörtélgen borıngı slavyan télé. Çirkev-slavyan elifbası —xezérgé könde pravoslaviyé dinénéñ télé itép kullanılgan çirkev-slavyan télénéñ elifbası.
ÇİRKEVÇÉLÉK i. Dini idéologiye, çirkev teg-limatı.
ÇİRLÉ s. söyl. Çiré (1 meg.) bulgan, avıruvı bulgan, avıruv.
Çirlé çébéş — bik zegıyf, avıruv kéşé turında.
ÇİRLÉ-ÇORLI s. söyl. Çiré küp bulgan, çirleşke bulgan.
ÇİRLEŞ s. dial. k. çirleşke.
ÇİRLEŞKE s. söyl. Selametlégé naçar bulgan, çirlevçen, çirlé. II Naçar üse torgan, zegıyf.
ÇİRLEŞKELENÜV f. söyl. Çirleşkege eylenüv.
ÇİRLEV f. söyl. 1. Bérer çir bélen intégüv, avıruv; sırxavlav.
