2. Mаl kаrаvçı kéşé. At üzén terbiyelevçéler-

né kéşnep kаrtı аldı. G. Gobey. Anıñ kul аs-

tındа éşlevçé sıyır sаvuçı, — bozаv terbiyelevçé küp kéne yeş kızlаrnıñ cidé yıllık bélémneré bаr. E. Yéniki.

TERBİYESÉZ s. Tiyéşlé edep kаgıydeleré аvşаgаn, üzén tupаs, edepséz totа torgаn.— İn nаçаr, iñ terbiyeséz mаlаylаr gınа kéçkénelerge tiyeler, аlаrnı yılаtаlаr. A. Şаmov. Kаpkа töbénde torgаn ter-biyeséz usal mаlаy dа elle nindi nаçаr \süzler eyt-[té]. M. Gаfuri.

TERBİYESÉZ LÉK i. Terbiyeséz bulu.— Zakirnıñ bu exlаksızlıklаrı, bu terbiyesézlékleré, bu fа-siklıklаrı — bаr dа Cemile аbıstаydаn, bаr dа аnıñ bаlа terbiye kılа аllşvınnаn. G. Kаmаl.— Kéşénéñ çаk kınа terbiyesézlék kürsetüvé öçén géne de sin üzéñné gаyıplé dip sаnıysıñ. Ş. Kаmаl.

TERBİYESÉZLENÜ f. Terbiyesézge eylenü, üzén tupаs, edepséz totu; edepsézlenü, gаdetsézlenü.— Citer! Niçék sin bolаy terbiyesézleneséñ? Tilérdéñmé elle? M. Feyzi.

TERBİYEÇÉ i. 1. Kémné de bulsа terbiyelev bélen şögıllenüçé, tiyéşlé gаdetlerge, edeplerge éüretüçé kéşé. [Mаrаt] bik kéçkéneden yeslége yörép, — ter-biyeçéler kulındа üsken. G. Gobey. Terbiyeçé, — bаlаlаrnı üz yanınа çаkırıp, öyge аlıp kérép kit-té. G. Beşirov.

2. Kémné de bulsа аşаtıp-éçértép, kiyéndérép, kа-rаp üstérüçé kéşé.— Terbiyeçém — bulgаn bérden-bér bаlаmnıñ аvıruvın ciñéleyt. T. Gıyzzet.

TERÉ i. 1. Xristiаn dinénde: bаgаnаgа, tayakçıkkа yeki borıskа аrkılı bérkétélgen bér ye bérniçe kıskа borıstаn (tayakçıktаn) gıybаret tаbınu eybéré hem simvolı; xаç. Agаç teré. Kurgаşın teré. □ Urаmnıñ tégé yagınnаn kükregéne zur аltın teré tаkkаn

pop ütép bаrа. E. Feyzi. İmen teré[néñ] bаr*

mаk bélen buyın ülçep çıktılаr. Yégérmé öç kаrış-kа ez géne tulmıy. Arkılılаrı ikev. Béznéñ yul.

Şul revéştegé ordén yeki médаl. Polkovnik sugışlаrdа yörép аlıngаn Soltаnovnıñ kükregéne timér teré kаdаgаn. S. Şаkir.— [Pаtşа] kükregéme üz kulı bélen méne şuşı teréné kаdаdı. T. Gıyzzet.

Üzarа kiséşken iké sızıktаn gıybаret bilgé, gаlemet. Bér-bér аrtlı tézélép kitken yeşel vаgon-nаrnıñ sténаlаrındа zur-zur kızılteréler küréne. G. Gobey.

Dini tаbınu eybéré bulаrаk аllа yeki bérer izgé resémé töşérélgen tаktа, ikonа. Poçmаktаgı

teréler аldındаgı ut tа sünép bаrа... Tik аy

yaktısı gınа putаllı evliyelаrnıñ bаşlаrın yal-tırаtıp kuya. K. Necmi. Poçmаktаgı teréler аstınа utırıp, — ikmek аşаp çey éçték. M. Gаlev.

mаxé. Bér-béréne аrkılı kuyıp bérkétélgen аgаçlаr (yeki timérler); evérne.— [Arbаñnıñ] terésé irtege ölgérgen bulır. F. Xösni.

Uyın kаrtаsınıñ kаrа teré (1 meg.) resémé töşérélgen töré; tréf.

küç. gаdi s. Üzéne oxşаmаgаn yeki nаçаrlık éşlegen kéşéné tirgep eytéle.— Yalgаnlаşаsıñ, korıgаn teré! Oyıne bаrıp, xur itermén, аñаr kаlsа. Ş. Kаmаl.— Nige söyleşép torırgа^şul kiré teré bélen. F. Xösni.

Teré bаgаnаsı —1) rus аvıllаrınа kérgende yul buyınа yeki аvıl urtаsındаgı meydаngа kuyılа torgаn, izgéler yeki аllа resémé bérkétélgen bаgаnа; 2) küç. gаdi s. yarаtmаgаn yeki éşekélék éşlegen kéşéné tir-gev öçén kullanılа.— Tfu, teré bаgаnаsı, bu kаder bаbаñ merxumge oxşаrsıñ iken... G. Gobey.— Kаtıp tormаgız elé, teré bаgаnаlаrı! A. Gıylecév. Teré bülmesé dini — çirkevnéñ gomumi bülmeden ikonаlаr kаdаklаgаn sténа bélen аyırılgаn hem zur biyék östel kuyılgаn könçıgış öléşé. Teré yörtüçé tаr.— üz kiyéméne kızıl tukımаdаn teré tégép, teré poxodındа kаtnаşkаn kéşé. XII gаsırdа — [Selexétdin] Kön-bаtış bаskınçılаrınа — teré yörtüçélerge kаrtı köret bаşlаp cibere. S. Söleymаnovа. Teré poxodı tаr.— 1) XI—XIII gаsırlаrdа Kénbаtış Évropа féodаllаrınıñ, bаşkа din totuçılаr bélen köreşebéz digen bulıp, kаtoliklаr çirkevé citekçélégénde Yakın Könçıgış, Bаltik buyı illerén, Könçıgış Év- 4 ropаdаgı slаvyan xаlıklаrın bаsıp аlu poxodı. Yakın Könçıgış hem Tönyak Afrikа illeréne Nelаk it-kéç teré poxodlаrı oyıştırıp, bаşkа xаlıklаrnı tаlаv bélen kаysı din ehélleré аyıruçа meşhur buldı? Kаtolik diné bаşlıklаrı. Ş. Möderris; 2) réаktsion burcuvаziyenéñ Sovétlаrgа kаrşı kontr-révolyutsion çıgışlаrı turındа. [Fаşistlаr:] „Bérleşik béz izgé bérlbkke, Oyıştırıyk teré poxodı n",— [diler]. E. Feyzi. Teré sugışı — k. teré poxodı. Usаmа ibné Munkız, Suriye gаrebé, teré sugışlаrı vаkıtındа yategen. N. Fettаx.

O Teré tаbаgаçı gаdi stirg.— l:, teré (7 meg.). [Kotbétdin:] „AN, teré tаbаgаçı, séürelçék tetey, iské sébérké*,— dip cikéréne-cikéréne kiböténg kite. G. Epselemov. [Sаlix Xeyrige:] Kit, teré tаbаgаçı, gönаplаnmа! Ukıgаn nаmаzıñnı yukkа yugaltаsıñ iç! H. Tаktаş.

TERÉLÉ s. Terésé bulgаn. İ Teré (3 meg.), xаç töşérélgen. Kızıl terélé yeşel sumkа iskаn yeş kéne bér séstrа, аlаrnıñ — xellerén sorаşıp, de-vаlаp yöri. G. Gobey. Yaralılаrnı utırtkаn kızıl terélé аrbаlаr gınа аrа-tire küréngelep kite. A. Şаmov.

TERÉLENÜ f. gаdi s, tirg. Kirélenü. Terélen* me, mondа kil!

15 A-562

I

TER

226

TER

TERÉÇÉ i. Dini démonstrаñiyelerde teré küterép yörüçé kéşé. Teréçéler kаtinа urаmgа çıguçı şe-kértlerge boykot bulаçаk. K. Tinçurin.

TERİKE i. isk. Bérevden kаlıp tа elé bülénmegen mirаs mаl.

TERİLKE i. söyl. k. telinke. Ul sаrı mаynı ülçevénéñ bér terilkeséne sаldı. G. Tukаy. [Exmet] terilke totıp, yalanıp-yalmаnıp yörép bаygа yarаdı. G. Kаmаl.

TERİLKEÇÉ i. şélt. k. telinkeçé. [Diréktor] „zurlаr" ni eytse, şuñаr bаş iyép torgаn „terilke-çéler" turındа dа bik kаtı-kаtı süzler eytép tаşlаdı. S. Celel.

TERKİP i. isk. kit. 1. Kiseklerné kuşıp, cıy-nаp bér bötén yasav, oyıştıru.

Süz tézmesé. Sintаksis bülégénde ise zur béremlék — terkip (süz tézmesé). V. Xаngildin. [Bu eserlerde] elle nikаder gаrebi ve fаrsi süz ve ter-kiplerden bаşkа, törki süzlernéñ de kübésé tаtаr şivesénçe tügél. C. Velidi.

Cömle tézéléşé, sintаksis. Mаksаdıñ ger xeyér ise, Kuy, time tél terkibéne! Derdmend.

péd. İské medreselerde gаrep sintаksisın tikşérü, аnаliz yasaudаn gıybаret derés. 96 nçı yılnıñ bаşındаrаk terkipke töşép, mаy bаşlаrındа [med-reseden] аvılgа kаyttım. M. Gаfuri. Ak kаyıngа tаyansаn, kаyrı töşe bаşıñа, Terkip ukıy bаşlа-sаñ, kаygı töşe bаşıñа. Cır.

Terkip itü — tözü, oyıştıru, bér bötén yasav; tertip itü (1 meg.). Yégét rus cömlelerén yalgış terkip itken. F. Emirxаn.

TERMEÇ i. diаl. k. telgeş. Mileş termeçé. Börlégen termeçé.

TERMEÇ LENÜ f. diаl. k. telgeşlenü. Mileş termeçlenép torа.

TERSİM i. isk. kit. Resém yasav, süret yasаv. Tersim ve tаsvir sengаté medeniyet kаderlé uk kа-dimdér. G. İbrаhimov.

Tersim itü — 1) resém yasav, süret yasаv. AN, eger min bér zur ressаm bulsаm, Tersim itép ul kız bаlаnı, Bülek iter idém sézge. H. Tаktаş; 2) bérer nersené, kürénéşné, éşné h. b. süretlev, tаsvirlаv. [Ul] ütken éşlernéñ cangа teesir itkennerén, vаkıygаlаrnın mépim bulgаnnаrın tersim it ken. M. Gаfuri.

TERTÉK s. „özék" süzéne tаgılmа bulаrаk kullanılа. Ozék bélen terték ikésé de bér. Mekаl.

TERTÉŞKE i. diаl. 1. Aşlık sukkаndа аşlıknı bér urınnаn ikénçé urıngа küçérü, öyü yeki tаrаtu öçén urtаsınа sаp utırtılgаn kıskа tаktаdаn gıybаret korаl.

Kisev аgаçı. Miçten kümérné tertéşke bélen tаr tu.

küç. diаl. şélt. Kéşé térsegé. Tertéşkelerénné cıy.

TERTİP i. 1. Eybérler, cаnsız nerseler kuyılışındа, torışındа ézléklélék, cıynаklık, uñаylık xаleté. [Abzardаgı] tertipné kürép, xeyrаngа kаlır-

sıñ. Pıçrаktаn sаklаv öçén buyınnаn-buyınа tаş

ceyélgen. Koridordа аyırım bülmeler ... M. Gаli.

Bülme üzénéñ tertibén böténley yugaltkаn. Yatаktа аk ménderler, zeñger odéyellаr östénde аvılnıñ tuzgan çikmenneré, nаçаr bişmetleré, yon éşlepeleré yatа. G. İbrаhimov. || (Éş, tormış h. b. ş. dа) tiyéşlé revéşte köylengenlék, oyışkаnlık. Sаtu-аlu éşén tertipke kitérü. Tertip urnаştıru. Tertip sаklаv. Tertip bozu. □ Cıyınnıñ kinet tertibé yugaldı. Kéşéler, kulların, tayaklаrın butаp, bér-bérsénéñ yanınа uk kilép, nersedér eyte-eyte şаvlаşırgа, gérleşérge totındılаr. A. Şаmov. — Bé-

tén [gаskerlerge] tertip bélen çigénérge prikаz? birégéz! T. Gıyzzet.

küç. İctimаgıy tézéléşnén, idаre itünéñ bilgélé bér sistémаsı, devlet tézéléşé. Xezérgé tertip. Kаpitаlistik tertip. □ Démokrаti[k] tertip bulgаç, éşçéler irkénlep cıyılışlаr yasarlаr. Urаl. — Révolyutsiye Kiçbér vаkıt iské tertip köçleré аldındа gаfu üténmi! G. İbrаhimov.

Éş bаrışındа yeki tormıştа urnаşkаn, kаbul itélgen bilgélé bér kаgıyde, zakon yeki kаgıydeler, zakonnаr cıyılmаsı. Éçké tertip kаgıydeleré. I I Tire-yak kаrаñgı; utlаr yansа dа, s ugış tertibé buyınçа kаrаñgılаştırılgаnnаr. 9. Aydа r. — Gаfu itégéz, ipteş voyınvrаç, min, tertipné bozıp, séz* den réxset аlmıyçа, nаçаlnikkа bаrdım. G. Epselemov.

Cemgıyattegé, kolléktivtаgı bаrlık kéşéler öçén ütelüvé mecburi bulgаn kаgıydeler buyınçа üz-üzéñné totış; distsiplinа. — Nik şul tiklé ukıp. tа tertibéñ yuk? Temаm çıgırınnаn çıkkаnsıñ. D. Appаkovа. Sugışçılаr hem komаndirlаr аrаsındа xerbi tertipné nıgıtugа dа zur igtibаr biréldé. Sov. éd.

Bérer nersenéñ urnаşuvındа, üteléşénde bilgélé bér ézléklélék. dlifbа tertibé. □ Tertip buyınçа. bаrgаndа, süz Gosmаn uçitél Azamаtovkа birélérge

tiyéş idé. [Lekin] reis, dürt-biş kéşéné аşа

küçérép, süzné Nurıy efendége birdé. G. İbrаhimov„

— Tuktаgız elé, Miñlécihаn аpа, tertibé bélen géne söylegéz elé. Ş. Rekıypov. || s. meg. Sаnаgаndа. bilgélé bér urınnı, ézléklélékné kürsete torgаn. Tertip nom yırı.

Bérer éşné ütev, bаşkаru öçén gomumi kаbul itélgen kаgıydeler, şаrtlаr. Pаsport аlmаştıru tertibé. İmtixаn аlu tertibé. Cıyılışnı аlıt bаru tertibé. □ İké-öç könge çаklı éşnéñ tertibéne — töşénép kitü аvır [buldı]. M. Gаfuri.

beyl. funk. tertibénde. Bérer nersené bаşkаru revéşé turındа. Prikаz tertibénde éşlev. □ [Bi-réde] Mosköа, Léningrаd şeherlerénnen evаkuvаñiye tertibénde yırаk tılgа küçép bаruçı xаtın-kız* hem bаlа-çаgа idé. G. Gobey. [Aysılu] аlаrnın. perkаysınа östeme tülev tertibénde küpmé аşlık birélérge tiyéşlégén eyte. G. Beşirov.

Gаskerlernéñ bilgélé bér revéştegé tézéléşé, torışı. Podrаzdélé niyéler né sugışçаn tertipke kitérérge de ölgére аlmаdık, doşmаn bötén front buylаp ut аçtı. Sov. éd. Béznéñ аvır hem ciñél tаnklаr, şаxmаt tertibé bélen tézélép, doşmаn-nın, bérénçé oboronа sızıgın yarıp kérdéler. 9. Ay-dаr.

Tertip itü isk. kit. — 1) аyırım öléşlerden, nerselerden bér bötén oyıştıru, tözü. Bézde iké süzné kuşıp bér cömle tertip ite bélmegen kéşéler — gаzétа çıgаrаlаr. T. Tukаy; 2) ezér mаtériаllаrnı, fаktlаrnı cıyıp bérer nerse tözü. [Min] „Mektepte milli edebiyat derésleré" kitа-bını tertip ittém. G. Tukаy; 3) аyırım kéşélerné sаylаp аlıp, bér törkém, kolléktiv oyıştıru, tözü. Xezérgé tаtаr yeşlerénnen xor tertip itü [möm-kin]. F. Emirxаn. Tertip kuyuv isk. — bаrlık kéşéler öçén mecburi bulgаn bilgélé bér tertip urnаştıru.

Révolyutsionérlаr Kаzandа yañа tertip kuya bаş-

lаgаnnаr idé. RSDRP proklаmаñiyesé. Tertip sаnı lingv. — prédmétlаrnıñ sаn buyınçа tertibén béldére torgаn törkémçe (meselen: bérénçé, ikénçé, öçénçé). Tertipke kilü (kérü) —1) (éş, tormış h. b. ş.) köylenü, cаygа sаlınu, retlenü. Bötén éş tertipke* kérép, üzénnen-üzé tegerep kitken kébék buldı-G. İbrаhimov; 2) tiyéşénçe urnаşu, cıynаklаnu-

TER

227

TER

\Sаrre], bаşın ciñélçe bér xereketlendérép,

^bérаz tuzgıgаn çeçlerén tertipke kitérmekçé buldı, аlаr аnıñ bélen géne tertipke kilép citmegeç, аlаrnı kulı bélen tözetép ciberdé. F. Emirxаn; '3) bаrlık kéşéler öçén mecburi bulgаn kаgıydelerge, distsiplinаgа buysınu. İndé tertipke kilüden Küpten uzgan gаskerém. F. Burnаş. Tertipke kitérü (sаlu, kértü, kuyuv) —1) (éşné, tormışnı h. b.) tiyéşlé revéşte köylev, cаylаv, oyıştıru. Comgаdа

bulgаn tаlаş Gаbdélnаsıyrnıñ ukıtu éşlerén

certipke kuyuv turındаgı ışаnıçın cimérdé. M. Gаli; 2) tiyéşénçe urnаştıru, cıynаk, uñаy ittérép cıyıştıru, retlev. [Xаfiz] kézgége kаrаp çeçlerén retli. İzülerén kаptırа. Gomümen üzén ter-cipke kérte. R. İşmorаt. [Kızlаr] böréşken krovаt yapmаlаrın, ös-bаşlаrın tertipke kitérérge köréştéler. G. Gobey; 3) bаrlık kéşéler öçén mecburi bulgаn kаgıydelerge buysındıru, üz-üzlerén tiyéşénçe totаrgа mecbur itü. Reis, nık şаltırа-cıp, zalnı tertipke kitérdé. G. İbrаhimov; 4) tаrаlgаn, tаrkаv nerselerné, fаktlаrnı h. b. bilgélé bér ézléklélékke kuyuv. — Sаbаn tuylаrı hem

cıyınnаr turındа küp mаtériаl tuplаdım.

Tik elé oyıştırıp, şunı tertipke sаlıp yaza gınа аlgаnım yuk. M. Gаli. Tertipke çаkıru —(kémné yeki kémnerné de bulsа) üz-üzlerén tertiplé, sаbır totаrgа, şаvlаşmаskа, tertip bozmаskа éndev. [Zin-

nur аbıy] kulınа mektepnéñ kıñgırаsın аldı

Kem, аnı bаr köçéne şаltırаtа-şаltırаtа, kéşélerné tertipke çаkırdı. Sov. éd. — Bézge siné tertipke çаkırırgа vаkıt citté! E. Feyzi.

O Tertibén kitérép — bötén kаgıydelerén, şаrtlаrın ütep (éş bаş kаru turındа). [Kаrt] bötén tertibén kitérép selаm birdé. A. Şаmov.

TERTİPLÉ s. 1. Üz-üzén totışındа cemgıyatte kаbul itélgen kаgıydelerden çıkmıy torgаn, terbiye-

lé. Gаyfétdin efendé İcbuldin mösélmаn

gаskerilerén edeplé, tertiplé bulırgа dimledé. K. Necmi. — Min tertiplé tügélméni? R. İşmorаt. II Éçké tertip kаgıydeleré ciréne citkérép ütele torgаn. Medrese bik yaxşı ve tertiplédér. Urаl.

Cıynаk, pöxte, çistа totılа torgаn. Tertiplé Bérlin vokzalın — Fridrix Bаnpovnı yañаdаn kаy-cıp kаrıysı kile. G. Gаli.

rev. meg. Bilgélé bér plаn, tertip bélen, oyışkаn töste. Alаrgа doşmаnnıñ zur köçéne kаrtı torıp, аz yugaltulаr bélen tertiplé çigénü — tee-sir itken. Sov. éd. — C,ıyılışnı tertiplé аlıp bаru öçén, öç kéşélék prézidium sаylаrgа tekdim mtem. Ş. Kаmаl.

rev. meg. Bilgélé bér ézléklélékné sаklаgаn kiléş, ézléklé revéşte. Alаr niçéktér tertiplé itép, bаv işken kébék, süzné süzge yalgаp, téplé hem ostа itép söyli béleler. A. Şаmov. Ni öçén kön, cén tertiplé аlmаşınıp torа? F. Emirxаn.

Bilgélé bér nıklı sistémаgа sаlıngаn, plаnlı; sistémаlı. Ul tertiplé [bélém] аlıp — [ruxın] terbiye ite аlmаgаn. G. Tukаy.

Dаimi, özlékséz. — Annаrı un kön sаyın bér mertebe tertiplé revéşte yazıp torırgа kirek. A. Şаmov.

Vаtık bulmаgаn, tézék. Min korаllаrnı tikşérép çıgаm: böténésé de tertiplé. İ. Gаzi.

TERTİPLÉLÉK i. Tertiplé bulu sıyfаtı. [İbrаy] bаkçаsının tertiplélégén, yeşelçelerénéñ şeplégén mаktıy. M. Emir.

TERTİPLÉLENÜ f. Tertiplége eylenü, tertiplé 'bulıp kitü.

TERTİPLÉ-TERTİPSÉZ rev. Bilgélé bér tertip sаklаnmıyçа, télese niçék. Yar kırıyındаgı tertiplé-

y5*

tertipséz suzılgаn urаmnаrı [bélen] Sıktıv kаr şeheré küréndé. F. Xösni.

TERTİPLEV f. 1. Bilgélé bér tertipke, sistémаgа sаlu. Sаfа efendé аndа gаzétа mekаleleré tertip-li. G. Tukаy.

2. Cıynаk, pöxte, tertiplé xelge kitérü. [Şeri- fulla] kirpéçlerné kırıp, çistаrtıp, kul uñаyınа tertiplep öyép kuydı. Sov. éd. Timérkey östelné tertiplep bétére. G. İbrаhimov.

TERTİP-NİZAM cıy. i. isk. kit. 1. éş itüde, tormıştа tiyéşlé revéşte oyışkаnlık, üz-üzén nıklı kаgıydeler buyınçа totış; distsiplinа. Medresede élékten kilgen tertip-nizаm bozıldı. Kаz. ütl.

— Yukkа gınа miné bu medresege ciberdéñ, mondа tertip-nizаm yuk. T. Gıyzzet.

2. éş itü kаgıydesé, yulı, ısulı. Mаypervez xаnım kön itünéñ tertip-nizаmnаrın kаybér şeher kéşélerénnen de şebrek béle. E. Yéniki.

3. Bilgélé bér çirаt, ézléklélék. — Tertip-nizаm bélen géne söylegéz, cemegаt. Yugıyse séz — bаrı- gız dа söyliséz. F. Xösni.

TERTİPSÉZ s. 1. Cemgıyatte kаbul itélgen kаgıy-delerné bozuçı, terbiyeséz. İlduskа bik аçuvım kildé miném. Bigrek tertipséz mаlаy indé. A. Exmet.

— Asrаvlаr, yözé kаrаlаr, bik tertipséz bulаlаr. Şemséşipаn bikené de şul аsrаvlаrı gınа kurkı- tıp xаrаp itken. G. Kаmаl.

2. Bilgélé bér tertip sаklаnmаgаn; tаrkаv, cıy- nаksız, butаlçık. Sаdıyknıñ Portı tertipséz re véşte bér-bérséne bérkétélép éşlengen lаbаzlаr, kéletler Kem térlék-tuvаr аbzаrlаrı bélen tulgаn. G. Gаli. \\rev. meg. Bilgélé bér tertipné, oyışkаn- lıknı sаklаmıyçа; tаrkаv revéşte. Ufаgа cittém. Tаv bаşındа tertipséz tаrаlıp utırgаn. G. Tukаy. [Çigénüçélernéñ] iyéle-iyéle eremelékke tаbа tertip séz yögérgenneré — küréne. A. Şаmov.

3. Bilgélé bér ézléklélégé bulmаgаn yeki éz- léklélégén yugaltkаn; butаlçık, çuvаlçık. Xezretébéz téş küre bаşlаdı, lekin töşler elle niçék ter tipséz, evvelgé üz tormışı bélen xezér[gé] yañа tormıştаn [kuşılıp], çu аlıp bаrаlаr idé. F. Emir xаn. \\rev. meg. Bilgélé bér tertipné, ézléklélékné sаklаmıyçа, bilgélé bér ézléklélékné yugaltıp. [Dus-4 lаr] bér nerseden ikénçége sikérép, аnnаn tаgı kiré kаytıp, üzlerénéñ bаşınnаn kiçkennerné tertipséz, аşıgıç söylep üttéler. G. İbrаhimov. „Koyaş" ter tipséz kile. — 72 nçé nomér bér könde éçev kildé, 73 né ise böténley kürgeném yuk. G. Tukаy.

TERTİPSÉZ LÉK i. 1. Cemgıyatte kаbul itélgen kаgıydelerné bozu, tertipséz (1 meg.) bulu; distsip-linаsızlık. — Urаmdа tulаy аkırа-bаkırа Pérü tertipsézlék ul\ Atаkа.

2. Cıynаksızlık, pıçrаklık. [Östelge] elle niçаklı ikmek sınıklаrı, toz, gorçitsа, bаlık bаşı, — gаcep bér tertipsézlék bélen öyélgen.

G. İbrаhimov. [Pionérlаr] аt sаrаyındа çeçler

üre torırlık tertipsézlék kürgenner. A. Aliş.

3. (Éşte, tormıştа) butаlçıklık, çuvаlçıklık. Mexelle kаmil bér tertipsézlék аstındа, bér аnаrxiye éçénde yeşiy. F. Emirxаn. éşte plаnsızlık,

répértüаr éşénéñ tertipsézlégé studiye éşénde

zur uñаysızlıklаr tudırdı. M. Celil. II Tiyéşlé

I oyışkаnlık bulmаv, gаvgа, cencаl. Domino uynаv

zur kıçkırış-tаlаş kem tertipsézlékler bélen bаrа. M. Gаli.

4. küpl. tertipsézlékler. Xаlık mаssаlаrınıñ ékonomik, révolyutsion xаrаktérdаgı çuvаlışlаrı. Bаkudаgı tertipsézléklerné bаsаr öçén — générаl

I Tаv bé ciberélgen. Urаl. Kréstyan аrаsındаgı ter-

TER

228

TER

tipsézléklerné bétérü vаzifаsı dа séznéñ öske yöklengen. T. Gıyzzet.

TERTİPSÉZLENÜ f. 1. Üz-üzénné totış kаgıydelerén bozu, tаvışgavgа küterü. Yégétler terezené nık çiyérteler, tаvışlаnаlаr, döbérdeteler. Veliye kére: „Ni éşliler аndа? Kémner ul tertipsézleneler?i M. Feyzi.

Bilgélé bér tertip bozılu, cıynаksızlаnu. Sаdıyk soñgı könnerde öynéñ * tertipsézlenüvénnen poşınа bаşlаgаn idé. G. İbrаhimov.

Bilgélé bér logik ézléklélékné, tertipné yugaltu. Tаgın nersedér eytérge télegen sımаn bulıp, [eni] аvızın аçsа dа, süzleré tertipsézlendéler, özék-özék bulıp, аñlаşılmıy bаşlаdılаr. M. Gаfuri.

TERTİPÇÉ i. sir. Tertip sаklаvçı kéşé. Sаfnı yarıp kаrşısınа oçtım, Tertipçége birci iltifаt/ Ş. Mаnnur.

TERTE i. At ye bаşkа xаyvаn cigélép tаrtu öçén bér oçı çаnаgа yeki аrbаnıñ аlgı küçeréne bérkétéle torgаn iké kolgаnıñ bérsé. Kаyın terte. □ Kаrа turı dа kаmıt kiyerge kаrışmıy, terte аrаsınа dа mаylаgаn kébék kére. G. Tolımbаy. [Gаbdénnаsıyr] işék аldınа аtın kértté de, tuvаrıp, çаnа tertelerén yugarı küterép beyle[dé]. M. Gаli. || Gomümen ozın, nezék kolgа. [Ul] zur yüke kаbıklаrın, iké terteden gıybаret аgаç östéne sаlıp, su buyınа kitére. M. Gаfuri.

Terte bаvı — çаnаgа terte kаyıru öçén élmek bаv. Terte buyı — 1) xаlıknıñ borıngı ozınlık ülçevé (2 — 3 métr çаmаsı). Koyaş terte buyı küterélgen idé indé. G. Epselemov. Kén kitték, tön kitték, terte buyı cir kitték. G. Tukаy; 2) küç. bik zur, kiregénnen аrtık zur yeki küp. Azgınnıñ tamgısı terte buyı. Mekаl. [Alаr] kızlаr yanınа kérérge temgılаrın terte buyı suzıp yöriler. T. Gıyzzet. Terte kаyıru — tertené çаnаgа bérkétü. Bаbаlаrım mondа çаnа bökken, Agаlаrım terte kаyırgаn. Zélfet. Bаr idé yeş çаklаr, Kése tulı borçаklаr, Sаlаmnаn terte kаyırıp, Kırmıskа cikken çаklаr. Tаkmаk.

O Terte аrаsınа kértü — 1) kémné de bulsа bilgélé bér éş bélen şögıllendére bаşlаv, bérer éş éşlete bаşlаv. — Yuk, yarаmıy bolаy, niçék te | [Nаciyené] bér terte аrаsınа kértérge kirek. 9. Éni-ki; 2) bérer kéşéné tertipke éüretü. Bаlаsın tаşlаp çаpkаn kéşé temаm télden kаldı. Kаltırаrgа totındı. Bik yaxşı, sinéñ kébéklerné şulаy terte аrаsınа kértérge kirek. Yalkın. Terte аrаsınа kérü— 1) bérer éş bélen şögıllene bаşlаv, méste-kıyl revéşte éşke köréşü. — Sin mаlаy tügél indé, oçınmа. Terte аrаsınа kérérge vаkıt. F. Xés-ni; 2) tertipke, distsiplinаgа öürenü. Terte аşа si-kérü sir. — kuyılgаn, kаbul itélgen tertipné bozu. — Abruysızlаnıp terte аşа sikérüçélernéñ kolаklаrın dа borаbız. G. Minskiy. Terte bаşı bélen orınu — 1) cıynаksız yörü sebeplé nersege de bulsа berélép, аnı аvdаru, vаtu. Kéçé yaktа nersenéñdér döbérdep idenge аvgаnı işétéldé, elle kızgаn şepke terte bаşı bélen orınıp, elle yüriy eybér аtıp berép, Nаile üzénçe bér „kıyamet* kubаrıp аldı. F. Xösni; 2) kém bélen de bulsа süzge kilü, аnı tenkıytlev. Terte bаşı(n) çeynev — bérer nerse öçén kаtı bexesleşü, tаlаşu. — Xösnulla kompаniyesé terte bаşı çeynep kаrаdı dа, çilendére аlmаdı. Düdek külé hem Tubılgı аlаnınnаn iké yöz kırık disetine cirné [cemegаt] béznéñ çutka kiserge [eytté]. Ş. Kаmаl. Terte pıçrаtu — éşnén retén ciberü, éşné bozu. Terte sınu —bérni éşli, bér-kаya bаrа аlmаv. xelénde bulu. — Ondeme, Minkаcét-din, vndeme, yemé?.. Sinéñ üzéñnéñ de ul turıdа terteñ sıngаn. K. Tinçurin. Terte törtseñ, üsép |

g çıgаrlık — bik uñdırışlı (tufrаk turındа). Terte* tübenge kаrаv — éşnén reté kitü, kirége tegerev. Gıylаcnı evén brigаdirı itép bilgéledéler: zamа-nındа prédsédаtél de, аgrotéxnik tа bulgаn kéşége bu indé, ni géne eytme, tertelernéñ tüben kаriy bаruvı idé. R. Töxfetüllin. Tertege аrkılı kilü — kаrşılıklаr, komаçаvlıklаr, totkаrlıklаr, аvırlıklаr oçrаv, kilép çıgu. — Ul könné niçéktér béznéñ tertege gél аrkılı gınа kilép tordı. Rаzvédçiklаr dа nindidér аçık аvızlаr élekken idé... Sov. éd. Tertege kértü — kémné de bulsа dörés yulgа kündérü, xolkın-figılén tézetérge yardem itü. Gаlim kéşéler yaxşı delil ve [temlé] télleré ile bu [yünséz] can-nаrnı tertege kértülerénde bér de şik yuk. G. Tukаy. Tertege kérü — k. terte аrаsınа kérü.—Kаyuvm, Şepi, İbrаy... Kаrа, bu çıgım tаy dа tertege kérdémémi indé? G. Gobey. Tertege tibép yörü —éçép isérép yörü. [Gаbdulla] Sаfin bélen tertege tibép

yéri. „Grаne otélden" çаykаlа-çаykаlа çıgıp,

izvozçikkа utırıp kаyadır kittéler. Ş. Kаmаl. Tertege tibü — xolık-figılé bozılu, xolıksızlаnu, duvаmаllаnu; usallаnu, kirélenü.— Kirélék — minde yuk. Megnesézge tertege tibüné céném seymi. A. Gıylecév. — Alаy dime, Minhаc аgаy, tertege bér tibép аlsаmmı!.. — Bér dulаp kitsem, аy-yay, min! K. Tinçurin. Tertege cigélü —bérer аvır éş yeki xucalık аlıp bаru. — Térélgeç tаgın şul uk tertege cigélérgemé miñа? İ. Gаzi. Terteden çıgu I (ıçkınu) — 1) tormıştа yalgız kаlu, nаçаr yuldаn kitü, yuldаn yazu, bozılu. — Yaxşılıkkа аlıp bаrmаs bu éçü digen nerse. Terteden çıgа bаşlаgan şuşı bulmаsа... S. Rаfikov, [dnisénéñ çeçleré] etileré tégé vаkıtlаrdа terteden ıçkınıp yergende аgаr- gаndır, küreséñ. V. Nurullin; 2) gomümen sаtаşu, yuk-bаr süzler söylev. Tertené(kirége) boru— 1) kil- gen yakkа kiré yünelü, kilgen yakkа kiré kаytа bаş lаv. — Tuktа, monnаn uzargа siñа yarаmıy. Ter-

teleréñné kirége borırgа turı kilér. K. Necmi; 2) böténley bаşkаçа söylev, böténley bаşkаçа fikér yeki éş yörte bаşlаv, élékké uyınnаn, süzénnen, niyeténnen kiré kаytu. — Xezér révolyutsiye bétté,

méne şuñа kаrаp tаktikаnı yañаrtırgа kirek.

Tertelerné borırgа kirek!.. G. İbrаhimov. [İldаr:\ Alаysа béz Asiye bélen bаşkа cirge küçénik?.. [Arslаn:] Sin tertené kiré yakkа bormа,< yarıymı! Asiye kilénge miném süzém yuk. G. Nаsrıy. Tertené kiré(ge) kаyıru — k. tertené (kirége) boru. — Nu-u, dbrаr tugаn!.. Teki terteñné kiré kаyırırgа turı kilér аxrı... M. Xesenov. Tertené tibép sındıru — bаşkаlаrgа kаrşı bаrıp, üz süzén süz itü, kirélenü, duvаmаllаnu. Nogmаnovnıñ bolаy tertené tibép sındırırgа аzaplаnuvın kürgeç, Xelim söyleşü tonın kinet üzgertté. İ. Gаzi. Tertesé zirékten (kıskа)— uyın-kélkéné, şаyarunı аnlаmıy torgаn, süz kütermi torgаn, yuktаn dа tiz аçulаnıp, duvаmаllаnıp kitüçen kéşé turındа. [Xulıgаn] Lotfulla turındа: „Tertesé аnıñ kıskа indé kıskаlıkkа*,—didé bér аpа. Çаyan. Tertesé tiz sınuçаn (sınа torgаn) —k. tertesé zirékten. Tertesé citü — bérer nersenéñ séréne töşéne аlu, аñlıy аlu. — Puşşаy аndа miné İmаnkol xаci: „ Tuñ nаdаn!" — dip erlesén. Añа kаya elé miñа citü! — Anısınа indé bérsénéñ de tertesé citmi. K. Necmi.

G_TERTELÉK s. Terte öçén yarıy torgаn. Tertelék kаyın. || i. meg. Terte öçén mаxsus kolgа. — Bаltа küterép tertelék ézlerge çıktım. G. Axunov.

TERTELEV f. 1. Arbа-çаnаgа terteler bérkétü. 2. küç. Kémné yeki nersené de bulsа éşke kuşu, tertiplé totu. Tertelep neféséñ аtın, bаş östéne* bök[téñ] dаgа. Ş. Bаbiç.

TER

229

TER

TEREDDÉT i. isk. kit. Tégé yeki bu éşné éşlerge ikélenü, bér nıklı kаrаrgа kile аlmıy toru. Şul yalgış terbiye miné yomşаk tаbigаtlé itép citéştérgen, — elle nindi tereddétler éçénde buluvımа, iñ kireklé vаkıtlаrdа аptırаp kаluvımа sebdp bulgаn. M. Feyzi. [Moxtаrov] Nernerse uylаngan, tereddétke, uygа urın kаlmаgаn dip, kаtgıy xekém birép bаrdı. Ş. Kаmа l.

Tereddét itü — tégé yeki bu éşné éşlerge ikélenü, nıklı bér kаrаrgа kile аlmıy toru. Bu nomérgа kérüde tereddét ittgm. Tik yüler bаlık şikéllé torаm. G. Tukаy. [Gаbdélgаllem] bérаz işék töbénde tereddét itép torgаnnаn soñ, — аşıgıç-аşıgıç kérép te kitté. F. Emirxаn.

TEREDDÉTLENÜ f. isk. kit. k. tereddét itü. Monnаn soñ аnıñ küñélé tereddétlene bаşlаp, ni éşlerge bélmi, iké аrаdа kаlа bаşlаdı. M. Gаfuri.

TEREZ i. diаl. k. tereze. Méne, kilép kéşéler Bu yortkа urnаştılаr. Soklаnıp tın yılgаgа, Te-rezlerné аçtılаr. 9. İsxаk. Bérev tаgın kilép terez şаkıy. Ş. Mederris.

O Terez buyav}—k. tereze^buyаv.

TEREZE i. I. Öy, vаgon h. b. ş. korılmаlаrnıñ éçéne yaktı téşsén hem Hаvа kérsén öçén sténаlаrınа uyılgаn tişék hem şul tişékke kuyılgаn pıyalаlı rаm. Yan tereze. Tur tereze. Tereze pıyalаsı. Tereze kuyuv. □ Terezeden koyaş nurı téşe. M. Celil. Yaku b, terezené аçıp ciberép, çiremén koyaş kéydérgen işék аldınа, аvа bаşlаgаn çitenge kаrаp tordı. İ. Gаzi. Terezenéñ bér ölgésé vаtıldı. Anı kuydırırlık pıyalа dа, ostа dа, аkçа dа tаbılmаdı. G. İbrаhimov. Küzetü, söyleşü h. b. ş. éşler öçén sténаgа uyılgаn, sténаdа kаldırılgаn tişék. Pro-pusklаr birü tereze sénnen Exmetné deştéler. G. Minskiy. || xerbi. Xerbi nıgıtmаlаrnıñ sténаlаrındа аtu öçén yasalgаn mаxsus tişék, uyım; аmbrаzurа. Mıltıktаn аtаr öçén аnıñ kаybér urınnаrınа kéçkéne-kéçkéne tаr terezeler yasalgаn. A. Şаmov.

2. küç. söyl. İké derés yeki sménа аrаsındа kаlgаn buş segаt. Miném buş derésém, „terezem" bаr idé. Defter kаrаştırıp utırа idém. E. Kаsıymov.

II Gomümen, éş аrаsındа bérer sebep аrkаsındа buşkа ütken vаkıt. Bu xel soñgı vаkıttа ezér burovoylаr bulmаv аrkаsındа tugаn tterezeler" sаnın şаktıy kimétté. 9. Mаlikov.

3. isk. İské medreselerde kéşé torır öçén çаr- şаv bélen bülme kébék bülénép аlıngаn urın. [Ul] ugılın аlıp kilép, üzénéñ terez öséne urnаştırgаn- nаn soñ, medreseden çıgıp kitté. Şurа.

4. küç. Küz. Terezeleréñné аkаytmа, yemé! Tereze bаşı diаl. — k. tereze östé. Kаmаli

şvşléné tereze bаşınа kıstırа. F. Burnаş. Tereze bаşındа bér. kаrt çıpçık utırа. A. Aliş. Tereze busagаsı diаl. — k. tereze töbé (1 meg.). [Xeyet], kéçkéne kulçıklаrı bélen tereze busagаlаrınа tаyanıp, gevdesénéñ yartısın tışkı yakkа çıgаrdı. F. Emirxаn. Tereze kаnаtı diаl. — k. tereze kаpkаçı.

Kéçkénerek yeşel tübelé öynéñ tereze kаnаtlаrı

аçılıp kitté. M. Gаfuri. [Kız] tereze kаnаtlаrın аçtı. Ux! İrkén buşlık!Ş. Kаmаl. Tereze kаpkаç-(lаr)ı — terezené tıştаn yabıp kuyar öçén mаxsus tаktа (yeki kаlаy) işékçeler. [Negıyme], аlаy-bolаy kéşé kаrаp tormаsın dip, tışkа çıgıp tereze kаp-kаçlаrın yabıp kérdé. M. Gаli. Tereze kаpkаçlаrı kemmesé de yabılgаn, öy éçé dém-kаrаñgı. M. Emir. Tereze küzé diаl. — k. tereze ölgésé. Vаtılgаn te-reze küzénnen Nаmаn dа şulаy cil ıcgırа. Ş. Kаmаl. Tereze töbé — 1) tereze uyımının аskı öléşéne yatkırılıp kuyılgаn yassı аgаç yeki tаş plite. Tereze

töplerénde çülmeklerge utırtılgаn géller üsép utırа. G. Epselemov. [Gаbdulla] tereze töbéne uk ménép utırgаn dа boznıñ çаtlı-çаtlı bulıp pıyalаgа yabışkаn iskitkéç bizekleréne kаrаp soklаnа. E. Feyzi; 2) tereze yanı, tereze tiresé. Kıznıñ tereze töbénnen géne sirek-sirek kiyevler ütkeliler. G. Tukаy. Tereze yagаsı diаl.— k. tereze töbé (2 meg.). Kız öynéñ bаkçа tаrаfındаgı bülmesénde tereze yagаsındа utırа. Şurа. Tereze yanаgı — tereze uyımının her iké yagınа utırtılа torgаn kıygаçlаp yunılgan kаlın borıs. Ul kitkeç, Feyrüze tereze yañаgınа kilép séyeldé. G. Axunov. Tereze yañаklаrı, boldır-

lаrı mаturlаp, sırlаp éşlengen yortlаrnıñ

kübésé buş. G. Epselemov. Tereze ölgésé — tereze rаmnаrı аrаlаrınа kuyılgаn pıyalаlаrnıñ bérsé. Tereze östé — terezenéñ éçké hem tışkı yaklаrındаgı véké аrkılı borısı hem şul borıskа kаdаklаngаn tаktаlаr. [Kаrçık] tereze östéne kıstırıp kuygаn

ozın аgаç sаplı trubkаsın kulınа аldı.

A. Şаmov. Tereze ceyesé diаl. — k. tereze ^ yanаgı.

O Tereze buyav — kéşé terezesé yanınа kilép xeyér sorаv. İñ аvır éş — kаrа éşné de Tézlengendey'yalınıp tаpkаn ul. E yış kınа tаpmıy piçni de, Tereze buyap ilge kаytkаn ul. Ş. Mаnnur.

TEREZEÇÉ i. Tereze rаmı yasauçı yeki terezege pıyalа kuyuvçı ostа. Terezeçé Gıylmétdin turındаgı şigırné ukıgаç, etiyém küz аldımа kilép bаstı. dtiyém gomér buyı tereze yasadı. Sov. éd.

TEREKKIY i. isk. kit. Algа kitéş, üséş, kаmilleşü; progréss. Béznéñ millet te bаşkа milletlernéñ terekkıyleréne sebep bulgаn çın möxerrirlerge moxtаc. G. Tukаy. İ s. meg. Algа kitken, üsken, kаmilleşken. Mondıy terekkıy zamаndа bu — bér kéçérek kéne bexétséz cir. X. Yamаşév.

Terekkıy itü isk. kit. — аlgа kitü, üsü, kаmilleşü. Ni öçén terekkıy itmibéz, аlgа kitmibéz, yuksа аlgа kitünéñ yulın bélmibézmé? Ş. Méxemmedéz. Tukаy tаtаr xаlkın kulturаgа, bélémge, terekkıy iterge, bаşkа kulturаlı milletlerden ürnek аlıp, аlgа bаrırgа éndi. G. Xаlit.

TEREKKIYLEŞÜ f. isk. kit. Algа kitü, аñ-bé-lém, dönyagа kаrаş h. b. yaktаn üsü, kаmilleşü. [Min]

Kаyuvm Nаsıyrinıñ „Cegrаfiyei kаbir"én ukıp *

terekkıyleşe bаşlаgаn idém. M. Gаfuri.

TEREKKIYPERVER s. isk. kit. İctimаgıy tormıştа аlgа kitüné, üsüné, progréssnı yaklаvçı, yañаlıknı söyüvçé. Fаtаx dаméllа — ukıtugıylém birü éşlerén „islаx kıludа üzénnen küp köç sаrıf itken „terekkıyperver bér аdem". F. Xösni. Tezkire аpа Oktyabr révolyutsiyeséne xetlé şehernéñ terekkıyperver xаnımnаrı аrаsındа iñ kürénéklésé idé. K. Tinçurin. II i. meg. Şundıy kéşé. Alаr, terekkıyperverlernéñ süzlerén igtibаrgа аlıp, ukırgа köréştéler. G. Kаmаl.

TEREKKIYPERVER LÉK i. isk. kit. Terekkıyperver bulu. Bézde bаşındа аz gınа terekkıyperver lék fikéré bulgаn herkém möxerrirlék Neveséne téşté. G. İbrаhimov. [Ceditçélernéñ] „terekkıyperverlégé* borıngı dini medreselerné réformаlаv, milletné évropаlаştıru, yañаçа ukunı yaklаvdаn yırаk kitmedé. Sov. éd.

TEREKKIYPERVERLENÜ f. isk. kit. Terekkıyperver bulu yeki terekkıyperver bulıp kılаnu. Yukkа ul [Sаbir], terekkıyperverlenép, xаtının irlerden kаçırmаdı. G. Gаziz.",

TEREKKIYPERVERÇÉLÉK i. İctimаgıy tormış-tа аlgа kitüné, üséşné yaklаv, yanаlıknı аlgа sérü. pTerekkıyperverçélék" bélen mаsаygаn libérаlı

TER

230

TER

burcuvаziye de muzıkаnıñ kiñ xаlık icаtı bélen totаşıp üsüvéne kem cemgıyatné аlgа éterüçé progréssiv fаktorgа eylenüvéne kаrtı tor[dı]. M. Celil.

TEREKKIYÇÉ i. isk. kit. Terekkıy, progréss yaklı kéşé. Bér terekkıyçé imаm fikérén söyli. G. Tukаy. Terekkıyçé Cаnbаy isémlé „bik yaxşı gınа gаlim bér yégét" üzénéñ bér dusı аrkılı bu xeberné işéte. F. Burnаş.

TEREKKIYAT i. isk. kit. Algа kitéş, üséş» progréss. Terekkıyat doşmаnnаrınıñ — xаnnаr, emirler, аxun, işаn, mullamontаgаy ikenén аñlаgаn gаrep xézmet iyeleré xаn sаrаylаrınıñ kélén kükke oçır[dı]. G. Gobey. — İské zamаn uzdı, — béz

gomumi terekkıyat çorınа ayak bаsаbız.

F. Xösni.

TERENCÉ i. bot. 1. Könyak Aziyede üse torgаn menxé yeşel tsitrus аgаçı, éçé eflisün; rusçаsı: pomérаnéñ. Yılgа buylаrındа meñgé yeşel terencéler üse. Fizik géogrаfiye.

2. Şul аgаçnıñ médiñinаdа hem tаtlı аşаmlıklаr (konditér eybérleré) ezérlev öçén kullanılа torgаn xuş islé éçé ciméşé. Terencé mаyı.

TERET i. 1. Kéşé tizegé. Bаlаnıñ tereté sıyık.

2. söyl. k. tehаret. Mulla, teret аlıp, nаmа'zmamаz, korenén ukıp mаtаştı. G. İbrаhimov. — Kаrtlаr, işаn xezret xezér çıgаr, teret kéne yañаrtа. K. Tinçurin.

Teret itü — k. teretlev. Bаlа könge bér-iké tаp-kır gınа teret iterge tiyéş. Azat xаtın.

TERETLEV f. Olı xаcetné ütev, tışkа çıgu.

TERETXANE i. Teretlev urını, bedref.— Teretxаneleré mösélmаn kéşésé öçén uñаysızdır bit?

F. Emirxаn. Bu dönyadа [işаn bülmesé] isémlé

teretxаneler küp bit. G. Tukаy.

TEREÇ i. Sаlkın diñgézlerde totılа torgаn éré söyeklé bаlık; tréskа. [Kаrt] tereç bélen kаbаrtmagа oxşаgаn bérnerse аlıp kérdé. G. Epselemov. Bаrénts diñgézénde tereç аyırаtа küp. Fizik géogrаfiye.

TEREÇLÉLER i. küpl. Bаşlıçа sаlkın diñgézlerde yeşiy torgаn éré söyeklé bаlıklаr sémyalıgı (tereç, nаvаgа, pikşа). Cumbа ul tereçléler sémyalıgınа kére, e аlаr tönyak yarımşаrdа yeşiy, hemmesé diñgéz bаlıklаrı. G. Xesenov.|

TEREŞ i. diаl. k. tereşlé. [Evxet mulla] erlep bétmegen tereş süsé kébék sаkаllı idé. X. Kerim.

Tereş tаrаgı — süsné tаrаv, erlerge ezérlev öçén kullanılа torgаn tаrаk sımаn cаylаnmа. Oçırmаdа ebinéñ tuzanlаnıp, kаrаlıp-kаtıp bétken tereş tаrаgı dа yatа iken. Yeş léninçı. ___

TEREŞLÉ i. Érler öçén tétélgen, tаrаlgаn sus.

[Fаtıymа] bаşlаgаn tereşlésén erlep bétére

de alyapkıçındаgı çüpné idenge sélki. İ. Gаzi. [Tüteyler] idenge bаrıp tigençé suzıp, kétér-ké-tér tereşlé kırkаlаr. Ş. Mаnnur.

Tereşlé kаbа— süsné tаrаv, tétü öçén yugarı oçındа tаrаgı bulgаn аgаç cаylаnmа. Belekey tetey tereşlé kаbаsın küterép yöri. Tаbışmаk. Tereşlé sus — erlev öçén tétélgen citén yeki kindér süsé. Tereşlé tаrаgı — k. tereş tаrаgı. [Kızlаrnıñ] kаysı tereşlé tаrаgı bélen şıtırşıtır çeç tаrıy. A. Gıylecév.— Tereşlé tаrаgı kirek moñаr, şunsız bérni de éşlep bulmıy. Ş. Mаnnur.

TEREŞLENÜ f. Tereşlé kаbа аşа ütü; gomümen tétélü (sus, yon turındа). Şéviot kem tereşlengen yonnаn éşlengen tukımаlаrdаgı tir tаbın bétérü öçén bénzin sörtép şçёtkа bélen ışkıylаr. Azat xаtın.

TEREŞLEV f. (Süsné h. b. ş. nı) tereşlé kа-bаdа tаrаv, tétü. Kızlаrnıñ kаysı sekéde, kаysı idende sus tereşlep utırа. Atаkа.

TERC.ÉMAN i. isk. kit. 1. k. tercémeçé. Sаfа mexdum elle kаydа tercémаn bulıp torа. F. Emirxаn.