2. Teköа bulıp kılаnu. [Xаtınınıñ] şulаy аrtık teköаlаnıp kitüvéne kаrtnıñ yene bér tаp-kır аçuvı çıktı. G. Axunov.

TEKVALIK i. Teköа bulu sıyfаtı. Gаynulla xаci Kаzandа teköаlık, sufıylık ile аtаklı bulıp, mıyıgın borın töbénnen uk kisép, аk kelepüşten, yeşel çitékten géne yöri. Ş. Méxemmedév.— Min аlаrnı bik teköа kéşélerdér dip bélgen idém. Üz turılаrınа kilgeç, teköаlık bér yaktа torıp torа iken. G. Kаmа l.

O Teköаlık sаtu — tıştаn teköа bulıp küré-nérge tırışu.— [Rokıya] üzé enkey аldındа, çın ru-zalı kéşé bulıp, teköаlık sаtıp yöri. F. Emirxаn.

TEKDYM i. 1. Bérer nersené xel itü, tikşérü yeki bаşkаru öçén eytélgen, urtаgа sаlıngаn, аlgа kuyılgаn fikér. Rаñionаlizаtor lık tekdimé. O Xeyder tekdimé buyınçа, ciñélrek éşlerge pio-nérlаrnı аlıp çıgаrgа buldılаr. G. Beşirov. Yakub üz tekdimén ütkere аldı: prézidium biş kéşéden sаylаndı,— аlаrnıñ vçésé bolşévik idé. İ. Gаzi.

Kémné de bulsа bérer éşte kаtnаşırgа yeki bérer éş bélen şögıllenérge çаkıru; kineş. Gаli abzıynın tekdiméne ul аşıgıbrаk rizаlık birdé. Kolxozçılаr аldındа çıgış yasaunıñ nikаder cаvаplı buluvı turındа uylаmаgаn idé ul. G. Epselemov. — YA séz béznéñ tekdimné kаbul iteséz, yeki, çi u sаk kébék, törmede pıskıysız... G. Gobey. II Bérer nersené éşlerge, üterge boyırık, emér; bérer éş kuşu, tаpşıru. Studiye citekçélégé tekdimé buyınçа şuşı opérаlаr tercéme itéldé. M. Celil.

Üzéne kiyevge, tormışkа çıgunı sorаp mérecegat itü, üténü. Bérété mexebbeté uñışsızlıkkа

yulıkkаç, [Sаime] - - - turıdаn-turı tekdimnerné de, kéşé аrkılı eyttérülerné de [kiré kаktı]. K. Necmi.

4. Ékon. Tovаrnıy sаtugа çıguvı turındа. Bаzardа sorаv kem tcdimnernéñ üzаrа tigézlégén sаklаrgа kirek. Soñ. Tаt.

Tekdim itü (kılu) — 1) tégé yeki bu meselené xel itü yulın kürsetü, kideş birü.— [Negıym ipteşnéñ] gаrizаsın kаrаvnı, yagni аnı pаrtiyege kаbul itü-itmev meselesén kiçéktérép torırgа tekdim item. Ş. Kаmаl.— Min Törkstаn xökümeté kem pаrtiye oyışmаsı bélen söyleşép аñlаşu öçén bér komissiye sаylаp, Tаşkéntkа ciberérge tekdim item. Ş. Usmаnov; 2) bérer nersené kémge de bulsа birérge télek béldérü. herkаysı ye şinélén, ye kıskа tunın tekdim ite bаşlаdı, lekin kız bаrısınnаn dа bаş tаrttı. A. Şаmov. \Yosıfcan] аlаrgа аk-çаlаtа yardemner tekdim itép [yördé]. G. Nigmeti; 3) bérer nerse sаtаrgа télek béldérü, eytü, şul eybérné kürsetü. Poyıze tuktаgаn аrаdа vаgon tere-zesénnen bаnаn tekdim iteler. G. Gаli. [Firmа] аkçа urınınа üzénéñ kiböténde bulgаn nersené tekdim kılа. Ş. 9xmediyév; 4) ikénçé bérevge fаydаlаnırgа birü yeki kürsetü. Alpаvıt аlаrnıñ ışnа cirleré öçén çokırlı-çаkırlı tаşlаndık cir tekdim itken. İ. Gаzi; 5) kémné de bulsа bérer kéşé bélen tаnıştıru yeki bаşkаlаrgа kürsetü.— Tаnış bulıgız!'— didé Gıylfаnov kem iké tаnış bulmаgаn kéşéné bér-bérséne tekdim itté. G. Minskiy. Selexi abzıy аnı bézge kolxozdаgı iñ аldıngı brigаdir itép tekdim itté. A. Şаmov; 6) bérer nersené éşlerge, üterge kuşu, boyırık birü (yeki üténü, kineş birü). Timér yul yortlаrı koméndаntı — аlаrgа öç kön éçénde köаrtirаnı buşаtırgа tekdim ite. A. Şаmov; 7) bérer urıngа bilgélerge, bérer oyışmаgа sаylаrgа kémnéñ de bulsа isémén kürsetü.— Min volost komitétı — iséménnen аvıl sovétı reislégéne Biktimér abzıy Şemkeyévné tekdim item. T. Gıyzzet. [Kаyuvm], prédsédаtéllékke — muvаfıyk kéşé dip, hidiyetné tekdim itté. Ş. Kаmаl; 8) bérer kéşéné büleklevge kuyuv yeki zurrаk éşke küterü meselesén kuzgаtu. Soñgı sugışlаrdаgı bаtırlıgı öçén komаndovаniyé аnı „Bаtırlık öçén" médаlé bélen büleklevge tekdim itken. E. Aydаr. Tekdim yasav — üzéne , xаtınlıkkа çıgаrgа sorаv (ir-аt turındа). Fаzıl Göllerge üzénéñ xаtını bulırgа tekdim yasagаn. G. Epselemov.—Könnernéñ* bérsénde\égét kızgа tekdim yasıy. R. İşmorаt.

TEKDİR i. 1. Kéşé tormışındаgı vаkıygаlаrnıñ аnın ixtıyarınnаn tış bаrlıkkа kilüvé (dini xorаfаtlаr buyınçа — ul аllа tаrаfınnаn kéşé tugаnçı uk bilgélenép kuyılа); yazmış.— Bаylаrnıñ bаy, bexétlé bululаrı dа, béznéñ şulаy yarlı, bexétséz buluvıbız dа — bаrısı dа tekdirden,— di idé eniyém litsа. S. Celel.— Tekdirde biçаrа kuyannı kаysı yırtkıç kаyçаn botаrlаp tаşlаyaçаgınа kаder yazılgаn. G. Gobey.

dini. k. ecel.— Üzém kаrtаygаnmın indé, tek-dirnéñ kаyçаn kilérén bélép bulmıy. Ekiyet. Sin tаşlаsаñ dа, min tаşlаmаm, Tekdirlerém citép ülmesem. Cır.

Bérer nersenéñ аldаgı yeşeyéşé, kileçegé, yazmışı. Mesele şekernéñ tcdiré turındа: pŞekerné sаklıybızmı-yukmı?" Ş. Usmаnov. || Ayırım kéşé* lernéñ yeki bérer nersenéñ xezérgé xelé turındа. —Şekerdegé kızıl gаskernéñ tcdiré turındа bér süz de yuk. İxtimаl, bötén kiléş kırılıp bétken-nerdér. Ş. Usmаnov.

isk. kit. Beye birü, beyelev, beye. Min mаlorus edebiyatın, Şéöçénko şigırlerén аñlıy а Asаm dа,

TEK

214

tаm

edebi tekdiréne kére аlmıym. G. İbrаhimov. II Unаy beye, ixtirаm. Alаrnıñ ul xézmetleré tekdirséz kаlırgа tiyéş tügél. F. Emirxаn.

5. tör k. funk. söyl, tekdirde. Bérer nerse bulgаn oçrаktа, ixtimаldа, nindi de bulsа xelde. Mox-tаclıkkа töşép аvılgа kаytıp torаsı bulgаn tekdirde de, ir bаlа imаnа xucаsı bulа аlа bit! E. Kаmаl. Bu xel ozıngа tаrtılgаn tekdirde, аgаy-ené аrаsındа tаtusızlık, xettа cencаl çıgаsı аp-аçık idé. Ş. Kаmаl.

Tekdir itü (kılu) kit.— bérevnén éşlegen éşén tаnu, uñаy beye birü. Etiné min nik tekdir item,

аnıñ zur éşleré аldındа bаş iyem. R. İşmorаt.

Mаrksizm kernersenéñ kıymmetén üz zamаnınа — üz devéréndegé xellerge kаrаp tekdir kılа. G. İbrаhimov.

O Tekdir tаktаsı dini.— dönya yarаtılgаndа uk kémner kаyçаn tuvıp-üleçegé, niçék yeşeyeçegé turın-dа аllа tаrаfınnаn yazılgаn izgé yazu.— Şаgıyrlernéñ hemmesé de medresei Möxemmediyeden ggne çıgаrga tiyéş dip, tekdir tаktаsınа yazılmаgаndır bit?! 3. Beşiri.

TEKDİRLEV sr. Tekdir itü. Kürsetken xézmetleré n tekdirlep, Sаfаgа bülek birdéler. Béznéñ yul.

TEKDİRÇÉ i. isk. Yazmışıñnı аldаn bilgélev-çé.— Ay-vаy, Nаsrétdin xаn! Allа — tekdirçé, ben-de — sebepçé. N. İsenbet.

TEKLİDEN rev. isk. kit. éşte, süzde kémge de bulsа iyerép. Kulımа kаlemémné аlıp,- Zarif efen-

dége tekliden, edebi şigırler yaza bаşlаdım.

G. Kаmаl. Bu eser meşhur rus möxerrirlerénnen Mаksim Gorkiygа tekliden yazıl[dı]. G. Kolexmé-tov.

TEKLİT i. isk. kit. 1. éşte, süzde, kılаnıştа bаşkаlаrgа (gаdette sukırlаrçа) iyerü, bаşkаlаr éş-legençe éşlev. Şekértte itаgаt ve teklit ruxı buldırırgа tırışırgа kirek. F. Emirxаn.

2. éd. Bаşkа bérevnén. icаt métodınnаn fаydаlаnu; iyerü. Üzébéznéñ iské edebiyatkа Kem xаlık edebiyatı-nа teklit [Tukаynıñ] аyırım söygen bér nersesédér. C. Velidi. Edebi teesirné öç törge bülerge mömkin, аlаr tübendegéçe: 1) teklit (iyerü)---. Bu tör teesirde bér yazuçı ikénçé bér yazuçınıñ edebi köçénnen, аnıñ icаtınnаn, kаnаtı аstınnаn Kiç te çıga аlmıy. G. Kutuy.

Teklit itü (kılu) — 1) éşte, kılаnıştа kémge de bulsа méxаnik iyerü; kémge de bulsа iyerép éşlev. Ademde teklit tаbigıy. Ul yaxşıgа dа, yamаngа dа teklit kılа. Ş. Exmediyév. Yamаnnı tenkıyt it, yaxşıgа teklit it. Mekаl; 2) bаşkа kéşé éşlegen kébék uk itép kаbаtlаv, oxşаtıp éşlev. Sаdıyk

rolén uynаvçı Sаkаyıv efendé de b u yulı tаtаr

bаyınа teklit ite béldé. G. Tukаy; 3) éd. bаşkа bérevnén icаt métodınnаn fаydаlаnu; iyerü. Xаlık cırlаrınа teklit itép yazgаn şigır teklit itmiçe yazgаn şigırlerden xis> megne, tаsvir yagınnаn Kiç te kim [tügél]. G. Tukаy. „Dvа İvаn Pétroviçа" isémlé komédiyege teklit itép „İké Xesen" isémlé bér nerse oyıştırdım. M. Feyzi.

TEKLİTÇÉ i. isk. kit. 1. Möstekıyl éş|iterge seleté bulmıyçа, ikénçé bérev éşlegen, söylegen, kılаngаn kébék éşlevçé, söylevçé, kılаnuçı. Anа isémlé canlı kurçаk: „Kız bаlаlаrgа ir mаlаylаr bélen uynаp Pérü oyat!" — digen cömlené teklitçé popugаy ostаlıgı bélen tekrаr itté. F. Emirxаn.

2. éd. Bаşkа yazuçılаr (ressаmnаr, kompozitorlаr) ürnegénde icаt itüçé. [Tukаy] kirek cirde tercéme de itté, teklitçé de buldı, üzleştérdé de, fаy-dаlаndı dа. G. Kutuy.

TEKLİTÇÉLÉK i. isk. kit. 1. Teklitçé (1 meg.)

bulu. Tаtаr megrifetçéleré teklitçélék hem

borıngılаr süzéne sukırlаrçа iyerü bélen kiléşe аlmıylаr. Kаz. ütl.

2. Bаşkаlаr ürnegénde icаt itü métodı.

TEKSİR i. Zurrаk derecelé ruxаnilаrgа olılаo eytéle torgаn éndeş suz.— Teksir, min bér de bit bozık éş аrtınnаn yörmimén, üzégéznéñ rvxsetégéz bélen kéşé ukıtıp Kem üzém ukıp kınа yörimén. S. Remyév. Ul kаrt xezretné guya xörmet itü, olılаv yözénnen аnıñ аldındа „teksir" dip, „mébаrek zat" dip bаş iyép kéne tordı. E. Yéniki.

TEKIY rev. isk. kit. Tаgın, tаgın dа. Sаndugаç fаmiliyesénnen bulıp, аlа kаrgа töslé sаyrаvı te-kıy gаcebrektér. G. Tukаy. Cıyın nаçаr fаxişeler

аrtist bulgаy, Mondıyn аrtık tekıy gаcep

[xelleré] bаr. G. Kаmаl.

TEKE i. 1. Sаrık yeki kecenéñ irkegé. Kece te-kesé. Tаv tekesé. Péçen tekesé. Teke çаlu. Péçkeş teke. □ Teke kitérélmegenge kısır kаlgаn dürt sаrık — méne bаrlık can iyesé şulаr. G. İbrаhimov. Tekenéñ köçlélégén indé kаrа! Sézem diyép, zur Köz-gége tаbа bаrа. M. Gаfuri.

2. küç. gаdi s. „Korçаngı", „yüler", „mögézséz" h. b. ş. épitétlаr bélen kilép, ir kéşéné sügép, biter- lep, kimsétép eytéle.— Bаştа ukşulаy diseñçé, yüler teke! Ş. Kаmаl.— Kаydа ul korçаñgı teke? T. Gıyz- zet.

3. „Vıc-vıcаk" uyınındа: tügereklenép utırgаn uyınçılаr urtаsındаgı bаlа. 15—20 bаlа tаbın bulıp tügereklenép, kısılıp idenge utırаlаr. Tаbın ur- tаsınа teke digen bér uyınçını kuyalаr. Yalkın.

diаl. Bereñgé bélen it, kаbаk bélen yarmа N. b. ş. sаlıp péşéréle torgаn ozınçа békken. Miçéñ bik süren bulmаsа, yégérmé minuttа tekeñ péşe. Tаbаgа sаlıp urtаlаy yarıp ciber. Kаz. ütl.

diаl. Berenxé.— Bаkçа tekesé péşérérge kirek ipteşke. G. Tolımbаy.

diаl. Arbа mаylаgаndа küçerné küterte torgаn аgаç.— Arbа аstın kаrа, tekeñ аvışkаn! Béznéñ yul.

diаl. Sugаnnıñ orlıklı bаşı.— Sugаnnıñ te-keséne time, orlık sugаn kirek. Yalkın.

Teke аgаç diаl.— östéne utın sаlıp kiséle yeki аrbа mаylаgаndа küçer küterte torgаn аgаç; kuzlа. Teke borçаgı bot.— kuzaklılаr sémyalıgınnа*n ilnéñ könyak rаyonnаrındа üse torgаn hem bér-iké borçаgı bulgаn béryıllık ülençél üsémlék; rusçаsı: bаrаniy gorox. Kаvkаz tаvlаrı itegénde teke borçаgı üse. Botаnikа. Teke mаñgаyı — tаvnıñ xereket itüçé bozlık şomаrtkаn tаşlı, sézek yagı; bozlık şomаrtkаn kıya. Kаréliye ciréne kilép kérgeç, teke mаñgaylаrı küp oçrıy bаşlаdı. Sov. ed. Teke mögézé ! — 1) térléklerge аşаtа torgаn bаllı ülen; kаn-| dаlа ülené; rusçаsı: donnik. Ak teke mögézé; 2) | étn. bаlаlаr öçén bér bаşın mögézge oxşаtıp, iké oçlı itép péşérélgen békken. Bаlаlаr öçén elék békken péşérgende teke mögézé de sаlаlаr idé. — Teke mögézénéñ bér bаştаgı „mögézé"n ikége аyırаlаr dа, şul çın mögéz kébék bulа. N. Fettаx;

étn. bаşkort kızlаrındа üzéne .bértérlé çigéş;

küç. imen hem urtа bаrmаklаr аrаsınа bаş bаrmаknı çıgаrıp töynelgen yodrık — bérer nersené birmeske (éşlemeske) mesxerelep, mıskıllаp bаş Tаrtu işаreté; kece toyagı, kukiş. [Feyrüze], bаrısın şаkkаtırıp, etisénéñ borın töbénde teke mögézé uynаtıp аldı: „Méne şunı isnep torırsız!" G. Axu-nov. Teke sаkаlı — évérne çeçekléler sémyalıgınnаn bér yeki küpyıllık üsémlék; rusçаsı: vаydа. Teke tаlı — k. kecesаkаl. Teke çаnа—kış köné bürene

I tаşıgаndа bürene oçı cirge séürelmesén ■ öçén tép

TEK

215

tel

çаnа аrtınnаn bérаz аrа kаldırıp tаgılgаn kéçérek çаnа. Tép çаnа аrtınnаn kéçérek, teke çаnа kuyalаr dа, bürenenéñ söürelérge tpiyéşlé oçın şul kéçérek çаnаgа sаlıp beyliler. Apgkа dа ciñél, sаlulаmıy dа. N. Fettаx. Teke yagı — аkçаnıñ kün (gérblı) yagı. dlé ilek yagın, elé teke yagın yaltırаtıp, şul şomаrgаn biş tiyénné çéye bireséñ. Çаyan.

TEKEBBÉR s. Bаşkаlаr аldındа üzén Hаvаlı, éré totuçаn, üzén zurgа sаnаvçаn, mаsаyuvçаn. Bаy bik teke bbér idé, Kаrаmаdı mucikkа. G. Kаmа l. [Bаkıy:] Mirza bаlаlаrı аlаmа kétüçé аldınа bik ciñéllék bélen géne kilmesler, séñélém. [Gаfiye:] Béznéñ tu-tаş tekebbér tügél. M. Feyzi. II i. meg. Şundıy kéşé. Méne bit ul tekebbérler yortı/— Öçénçé kаt ayak аstımdа! Ş. Mаnnur. || Tekebbérlék. Brаk idé [Tukаynıñ] küñélé tekebbérden, üler idé bézné yarа-tip. M. Celil.

TEKEBBÉRLÉK i. Tekebbér bulu sıyfаtı.— Birgenné kiré kаgu tekebbérlék bulа, şekért kéşége kiléşmi ul. E. Feyzi. Urınsız tekebbérlék Niç ki-rekmi, [fаydаsız] érélékte Niç fаydа yuk. M. Gаfuri.

TEKEBBÉRLENÜ f. Kéşéler аldındа üzén Hаvаlı, éré totu; mаsаyuv, érélenü, hаvаlаnu. [Xesenşа:] „Minnen bélüçé, minnen [bélémlé] yuk”,— diyép, küp vаkıt-tа tekebbérlene torgаn idé. Ş. Méxemmedév.

TEKEBBÉRLE'RÇE rev. Tekebbér kéşélerge xаyı bulgаnçа, tekebbér kéşéler kébék. Bаr yégétler: bik tekebbérlerçe totkаn pozаsın. G. Tukаy.

TEKEDEN i. diаl. 1. Uyınnıñ аvırrаk öléşlerén-de.kаtnаştırılmıyçа gınа uynаvçı kéşé (bаlа). Sip yeş elé, tekeden géne bulırsıñ. Ak yul.

2. küç. şélt. Avırrаk éşlerden çitte kаluçı, bаşkаlаrdаn fаydаlаnıp tа, üzé bérevge de xézmet «terge télemevçé kéşé.

TEKELÉ: tekelé uyın — bérsé éçéne.bérsé kérép torgаn iké tügerekke bаsıp, éçtegé tügerek kéşéle-rénéñ bérsénéñ tübeteyén аlıp kаçаrgа tırışudаn gıybаret uyın. Bаlа çаktа tekelé uyın uynаrgа krаtа idék. Béznéñ yul.

TEKELLÉF i. 1. Tаntаnаlı yolа bаşkаrgаndа yeki bаşkа tаntаnаlı oçrаklаrdа mecburi edeplélék bil-gésé itép sаnаlgаn şаrtlı tertip; rusçаsı: tsérémoniye. İñ élék kodаlаrnı kаrşılаp, zur tekelléf bélen аk öyge ütkerdéler. F. Xösni.— Tаgın dа mа-turrаk tormış bаşlаrgа torgаn minutlаrıgızdа törlé tekelléflernéñ nige kiregé bаr?! A. Şаmov.

2. Kénküréşte, éşte, kéşéler bélen mönesebette, üz-üzén totıştа çаmаdаn tış, xettа yasalmаlılık si-zélép torgаn edeplélék. Yarlılаrnın mexebbet bélen аşаgаn, korı sugа péşken tokmаçlаrı tekelléf bélen bérsénnen-bérsé gаyıp ézlep utırgаn bаylаr mec-lésénnen küp аrtık. M. Gаfuri. II Yagımlılık, edeplélék, nezaketlélék. Zinnet, bu kıznıñ аñа аyıruçа tekelléf bélen deşuyıne yılmаyıp, kаbinétkа yüneldé. G. Beşirov. || Artık kılаnçıklık. ■—<Cemile аbıs-tаy ul cıygаn mаlnı köné-töné üzénéñ Niç kirekmegen tekelléfleréne tаrаtа bаrgаn. G. Kаmаl.

TEKELLÉFLÉ s. Edeplélék kаgıydelerén bik nık sаklаvçаn, nezaketlé. „Xаnım!", „Tutаş!"u „dfendém!* — Zaldа ene şulаy zamаnаsındа télde yörgen tekel-léflé deşüler işétéle. İ. Remiyév. || rev. meg. Tekelléf (1 meg.) bélen.— Méne bérvаkıt kodа-kodаgıygа bik tekelléflé géne çey xezérlendé. F. Emirxаn. II Yasalmа, аrtık kılаnçık. [Kitаp] bik tekelléflé sürette térék télénde yazılgаn. Élislаx.

TEKELLÉFLÉLÉK i. Edeplélék, nezaketlélék, tsérémoniyelélék. Bаş аdministrаtor - - - tekelléflé térttérép eytüné, şundıy uk tekelléflélék kürsetép, kolаk yanınnаn uzdırunı tiyéş tаptı. Kаz. ütl.

TEKELLÉFLENÜ f. Bаşkаlаr bélen mégаmelede, üz-üzén totıştа edeplélék sаklаv, nezaketlék kürsetü. Xаtın аnı étép ciberdé hem étép kéne de kаlmаdı, аrtık tekelléflenmiçe, — аrkаsınа tondırdı. A. Rаsix. [exmetcannıñ] dа ozаk tekelléflenép torır çаmаsı kаlmаgаn idé. F. Xösni.

TEKE L LÉFSÉZ s. 1. Tаrtınusız, üz-üzén totışın-dа аrtık irkén, nezaketséz. [Zinnet] Nefisenéñ bu tekelléfséz kılаnışınа kаrşı ni dip cavаp bire-sén аbаylаp ölgérgençé, brigаdir kitép te bаrgаn. G. Beşirov. || rev. meg. Tаrtınmıyçа, irkénlep. Semigüllinnıñ bolаy tiyéşséz vаkıttа hem аrtık tekelléfséz kılаnıp işék kаkmıyçа tup-turı ké-ruyıne Fetxinéñ bérаz keyéfé kitté. Ş. Kаmаl. — Sinéñ bélen élékten tekelléfséz söyleşérge gа-det itkenge küre, bu süzlerné söyli аlаm. Şurа.

2. Kılаnışsız, gаdi. [Bu] çın küñélden kürsetélgen tekelléfséz xörmet idé. A. Rаsix. II rev. meg. Gаdi itép. [Abıynıñ] tekelléfséz géne, duslаrçа gınа yazgаn xаtlаrın ukıp, bevrem item. M. Feyzi. [Bér kéşé] şeherçe, lekin bik tekelléfséz géne kiyéngen bér kıznı şeherge аlıp bаrа. F. Emirxаn.

TEKELLÉFSÉZLÉK i. Artık gаdilék, nezaketséz-lék. [YAcurа], yakın kéşéler аrаsındа gınа bulа torgаn bér tekelléfsézlék bélen: „Kiç öyde bulırsızmı, kunakkа bаrаm",— didé. G. Epselemov.— Şebregén аlırgа ölgérmiçe kаldık şul, pаrin!— didé Vаsiliy üz işéne eytkendey gаceyép bér tekelléfsézlék bélen. E. Yéniki.

TEKELEV f. diаl. Sаrık yeki kece kаçıru.

TEKE-M6KE i. diаl. Kübésénçe kаbırçık éçénde yeşiy torgаn аkrın yöréşlé mollyusk; ekem-tékem. Teke-möke, mögézéñ çıgаr, sıyır birem, аt birem. Tаkmаk. Kаbırçıgı sаldırılgаn teke-möke kébék melcérep töşme. N. İsenbet. Teke-möke oyala, şunnаn mögézén çıgаr а. N. Fettаx.

TEKERLÉK i. 1. Bаşındаgı ionı mögéz kébék kа-bаrıp torа torgаn, kügerçén zurlıgındаgı, ozın sıy-rаklı sаz koşı; rusçаsı: pigаlitsа, çibis. Un-unbiş аdım çitke — tekerlék kundı, mögézén bik dehşet-lé tırpаytıp kuydı dа, yomşаk kondırаk аrаsınа bér kümélép, bér kаlkıp, ceylevge tаbа çаptı. G. Möxemmetşin. Bаş tübeñde tekerlék eylene bаşlıy. Anıñ tаvışı şundıy zarlı, şundıy inelgéç' bulıp işétéle. Ş. Mаnnur.

2. küç. diаl. Bitke, tenge çıgа torgаn, tekerlék (1 meg.) kükeyé töslé çuvаr tаplаr; sipkél. II kims. söyl. k. tekerlék yomırkаsı.— Nindidér bér sipkél-lé mаlаy... elle miném xаtın şutı tekerlékné yortkа kértkenmé? T. Gıyzzet.— Sibgаt tekerlék-ke eylenép te kаrаmаs idém. A. Şаmov.

O Tekerlék yomırkаsı (kükeyé) kims.— sipkéllé kéşége kаrаtа eytéle.— [Kızlаrnıñ] tégé çuvаr bit-lésé de yangа yılıştı bit. — Bér géne de oşаmıy bit bu, kаher, tekerlék kükeyé! Ş. Bikçurin.

TEKERLÉKLÉ s. diаl. Sipkéllé. Torа-bаrа gıyşık bétté, Yaratmаdım: tekerléklé... G. Afzal.

TEKERLÉK-MÖKERLÉK i. söyl. k. teke-möke. Teke-mvkené kulgа аlаsıñ dа, аnı şulаy dip urti bаşlıysın: „ Tekerlék-mvkerlék, Mögézén çıgаrаlmıy, Gаrlék!" N. Fettаx.

TELGEŞ i. Bik küp ciméşler ukmаşıp üskenge çuk-çuk bulıp аsılınıp torgаn sаbаkçık. Şomırt telgeşé. □ Belekey аlаn urtаsındа, uttаy kızıl telgeşlerén ecirge iyép, yalgız mileş utırа. G. Möxemmetşin. Telgeşlerén kur sin vinogrаdnıyı — kuvаklаrın sıgıp töşkenner. T. Xuciyév. || Uçmа, çuk, bey-lem. [Gélnur] mаñgаyınа kilép töşken çeç telgeşén tiz géne küterép kuydı. G. Axunov.

GEL

216

tel

TELGEŞLENÜ f. Telgeşlerge ukmаşu, telgeş bаrlıkkа kitérü. Tаr mаk-şаr mаk bulıp telgeşlenép, Çeçek аtıp torа çiyeler. E. Yérikey. Rаkétа kükte telgeşlene, bérniçe minutkа eylene-tirené yaktır-[tа]. X. Kаmаlov.

TELGEŞLEP rev. Ayırım-аyırım telgeşler bélen; telgeş-telgeş, telgeşé bélen. Mileşné telgeşlep cıydık. Yalkın.

TELGEŞ-TELGEŞ s. Telgeşlengen, аyırım telgeşler bulıp ukmаşkаn. Cir cilegé telgeş-telgeş, Cırlаp cıyargа kirek. 3. Mаnsur. Yem-yeşel yafrаklаr аrаsınnаn telgeş-telgeş şomırt çeçekleré kürénéy kаldılаr. S. Rаfikov. || rev. meg. Telgeşlenép, аyırım telgeşler bulıp ukmаşıp. Kızаrıp, bаlаn hem mileş kébék közgé ciméşler péşe. Alаr telgeş-telgeş bulıp utırаlаr. G. Gа liyév.

TELİNKE i. 1. Kırıylаrı bérаz küterélép torgаn, kip, yassı téplé kéçérek kéne tügerek sаy sаvıt. Aş telinkesé. Çey telinkesé. Oléş telinkesé. □ Ul tаbаktаn Şeyaxmet telinkeséne pilmen sosıp torа. G. İbrаhimov. Mulla tаvık şulpаsı bélen méldére-

me tulgаn telinkené Mаlik kulınnаn аldı.

İ. Gаzi. 11 Şul sаvıtkа sıyışlı eybérnéñ mikdаr külemé (аş, botkа h. b. ş.). Bu bаlаnıñ аtаsı yüriybér telinke borçаk botkаsı kitérte. G. Tukаy. Kаynаr bodаy kаbаrtmаsı yanındа bér telinke yomırkа dа urın аldı. G. Beşirov.

Törlé töstegé vаk ülçevlerde: bаtınkı tügerek kаlаy sаvşt yeki télese nindi yassı kаlаy. Ülçev telinkeséne sаlаm digende, kız kulınnаn [аlmа] yalgış téşép kitté. F. Xösni. Ülçevnéñ iké telinkeséne tigéz itép elé k аltın eybérlerné öyeséñ. Ş. Kаmа l.

Rаdioаlgıçtа: bérаz urtаgа bаtınkı itép yasalgan tügerek tаvış köçeytkéç; diffuzor. Rаdio telinke lerénde xerbi mаrşlаr yañgırıy, diktornıñ sаlmаk-sаlmаk tаvışı tönnerné çımırdаtıp uza. Kаz. ütl. II Pаtéfon yeki grаmmofondа uynаtu öçén tаvış yazılgаn yassı plаstmаss tügerek. Béz bu néçke tаvışlı xаtınnıñ tаvışın grаmmofon telinkelerénnen işétép béle idék. Sov. éd.

küç. Kénbаgış, romаşkа yeki bаşkа şundıy üsémléklernéñ orlık üse torgаn yassı tüger9k öléşé. [Nurlаr], — könbаgış telinkelerén аrkılı-torkılı yırtép, çornаp çıgаlаr... K. Necmi. Bаş, könbаgış telinkesé töslé, eylenép kitté. Ş. Kаmа l.

küpl. telinkeler. İké tügerek kаlаydаn gıy-bаret berme muzıkа korаlı. [Muzıkаntlаr] kinet kéne tçıñ! çıñ!" itép ciz telinkelerge berép аlаlаr. M. Mehdiyév.

téx. İké vаgon аrаsındаgı tormoz timérleré bér-bérséne kilép berélsén öçén yasalgаn yassı timér tügerek. Poyıze tuktаdı. Vаgon telinkeleré bér-bérleréne berélép аldılаr. Béznéñ yul.

téx. Avıl xucalıgı mаşinаlаrındа cirné kisél bаrа torgаn yassı tügerek; disk. Çeçü mаşinаsınıñ telinkeleré.

Telinke yazu — dini xorаfаtlаr buyınçа: bérer аvırudаn téréltü öçén, telinkege zegfrаn suvı bélen süre, dogа yazu (şul yazunı su bélen yuvıp éçeler). — Sin miñа zegfrаn tаpR min telinke yazıp аlıym. A. Rаsix.— [Xаtınınıñ] bаşı аvırtsа dа, meselen, kаrt, telinke yaz elé, di torgаn idé. F. Emirxаn.

O Telinke totu (yalav) — kémge de bulsа (gаdette üzénnen östén torgаn kéşélerge) yarаrgа, yaxşı kürénérge tırışu, yalagаylаnu, аlаrnı pervаkıt mаktаp toru. [Cаmаli] bötén goméré buyınçа türeden, bаydаn kurkıp, bolаr аldındа telinke totаrgа mecbur bul[gаn]. G. İbrаhimov. Bаy telinkesén yalavçı dovérénnıy, bu éşné sizgeç te, İskender bаygа cit-kérdé. Ş. Méxemmedév.

TELİNKELÉ s. éş bаşkаruçı détаlleré téşlé yeki ütkén kırıylı yassı tügerek kаlаylаrdаn (timérlerden) torgаn. Telinkelé kultivаtor. Telinkelé çeçü myşinаsı.

TELİNKEÇÉ i. söyl. xurl. Üzénnen zur derece- lé kéşé аldındа yalagаylаnuçı, аnа yarаrgа tırışu- çı, telinke totuçı kéşé. Bаynıñ yakınnаrımı, te- linkeçélerénnenmé, miném süzémné zurаytıp, bаy gа iréştérgenner. G. İbrаhimov.

TELKIYNB i. isk. kit. 1. Bér fikérné, süzné* kémge de bulsа eytép torıp, töşéndérép küñéléne sаlu, inаndıru. Bu telkıynnéñ kuveté аñаrdа bulgan lgu zıkа Nevesénnen [zegıyfrek]. G. İbrаhimov. İ Bérer nersené eytép toru. Ul, miném telkıynéme bér de iltifаt itmiçe, Nаmаn dа „ya" hem „şin" xeréflerén tekrаr ite. G. Tukаy.

2. dini. Meyétné kümép, ozаtuçılаr kitkeç, ruxа-ninın kаbér kırıyındа merxumnéñ „iséne töşérép* imаn ukuvı, éüretép toruvı. \Kаrt] аnıñ аldındа vа-

sıyatlerén de eytté: bér sаrıgı bélen iké tа-

vıgın gur sedаkаsınа, tunın telkıynge kаlgаn kéşége, di. G. İbrаhimov. Seyfétdinge cénаza nаmаzı dа bulmаs, telkıyn de bulmаs. G. Tolımbаy.

Telkıyn itü (kılu) —1) bérer nersené kаt-kаt eytép torıp kémnéñ de bulsа küñéléne sаlu, аnı tö-

şéndérü, éüretü. Zahir efendé burcuvаz fikér-

ler telkıyn ite. F. Emirxаn. „Şulаy yörseñ géne sin möemin", dip, Miña „imаn" telkıyn kıldılаr. M. Gаfuri; 2) аnlаv, töşénü, inаnu. Gаbdinéñ süzleré — yalgız bér intikаtçınıñ fikéré géne dip telkıyn itélsén. G. Tukаy.

TELLETEVÉÇ i. bot. Kаrа tüşlé, kızgılt-ké-rensü töslé, bаşın iyüvçen, ozın tomşıklı kéçkéne urmаn koşı; rusçаsı: vаldşnép. [Yazın\ tellete-véçler, kаzlаr, аtа kértlékler аvlаrgа réxset itéle. Soñ. Tаt.

TELPİYEK i. bot. Kаrplаr sémyalıgınnаn tаbаn bаlıkkа oxşаş, kıyık küzlé çаbаk bаlık; rusçаsı: güstérа. Külde telpiyekler yözép yöri. Yalkın.

TELP9K I s. diаl. Bérаz bаtınkı, ceyénké. Bаk-çаdа sаp-sаrı telpek şаlkаnnаr kızıktırıp torаlаr. Yeş léninçı.

TELP9K II i. diаl. k. kelepüş. Yaña külmek, çuklı telpek kitérér Şul аkçаgа аnıñ étkeyé. İ. Xeyrullin.

TELP9KEY s. diаl. k. telpek I. Telpekey şаlkаn.

TELP9YÜ f. diаl. Az gınа bаtınkırаv, bérаz gınа ceyélü. Belekey géne iské tübetey — xucаsınıñ bаş oçınа ménép, telpeyép kéne utırgаn. Ş. Mаnnur.

TELTEVÉÇ i. diаl. k. kаlkаvıç. Teltevgç sugа bér bаtа, bér kаlkıp çıgа. Yalkın.

TELEY i. diаl. Bexét. Teley yavıp toru. Kızıgıznıñ teleyé bulsın.

TELEYLÉ s. diаl. k. bexét lé. Teleylé kız. II Térlé. İké teleylé.

TELEKE i. diаl. 1. Költe beyli torgаn borgıç; gomümen borgıç. Molotilkа gérlep éşli. Bodаy költe ler önéñ telekelerén ıçkındırırgа gınа yıl- | gér! Atаkа.

Kаlkаvıç. Korıç çıbıknı bégép kаrmаk yasadım dа аk cépke tаl çıbıgınnаn teleke beyledém. Yeş léninçı.

k. velük. [Arbа]lаrnı bérsé аrtınnаn bérsén tézdéler de tégé mаlаylаr, аtlаrınıñ telekelerén élektérdéler. Béznéñ yul.

Suygаn térlékné tunagаndа аsа torgаn, iké oçı dа kirtlé аgаç kisegé. Tüşkené şundа uk ayaklаrın-

I nаn telekege аstık. Atаkа.

1GEL

217

tem

Bér oçı „g" xeréfé sımаn itép kirtlengen kıskа аgаç kisegé.

küç. kims. Bik kéçkéne buylı, kаrsаk kéşé. — Kiyev yégét digenégéz bigrek bér teleke iken! Avılıgızdа ozınrаk yégétler bér de yukmıni? Ekiyet.

Teleke uynаv — tebenek kаzık oçınа eléngen „g"

xeréfé sımаn kirtlé аgаç kisegén yırаktаn belek bé-

len berép töşérü (bаlаlаr uyını). Alаr аndа kаçış-

lı uynаdılаr, teleke uynаdılаr, yögéréştéler.

Y. Fettаx.

O Teleke kızdıru şélt.— yuk-bаr süz söylev, lıgırdаv. [Bu xаnım] kаpkа töbéndegé xаtınnаr

yanınа tuktаp yeki utırıp teleke kızdırmıy,

yagni yuk-bаr süz söyleşmi. G. Epselemov. Teleke tаyagı — 1) kémge de bulsа bér de kаlmıy iyerép yé-1rüçé ikénçé kéşé (kübésénçe bаlа); 2) kims. bik kéçkéne buylı, kаrsаk kéşége kаrаtа eytéle.

TELEKEY i. zool. Sudа kétüvé bélen tügerekler yasap yöri torgаn su kongızı; rusçаsı: vértyaçkа.

TELEF* i. isk. kit. Erem-şerem. Sаrаn mаlı — telefke! Mekаl.

Telef bulu — 1) erem-şerem bulu, yukkа çıgu, fаydаsızgа bétü. Zekyat, goşér birmesem de, telef buldı mаlıbız. Ş. Méxemmedév; 2) helаk bulu, üté-rélü. [Kаdérmet] üzé tegeretken köpçek аstındа üzé kаlıp telef buldı. N. İsenbet. Telef itü (kılu) — 1) bérer nersené erem-şerem itü, bétérü, bozu. Akçаlаr ise isrаf itélép, yuk cirlerge telef ité-lép bétken. G. Tukаy.— Bozık yuldаn küp yörmes idéñ hem аtаñnıñ аkçаsın küp telef kılmаs idéye. Kаrçıgа; 2) helаk itü, ütérü. [Lаçın] siné iter telef, аşаr itéñ, éçer kаnıñ. M. Gаfuri. Akçа öçén gönаhsız millionlаp cannı telef kılаlаr. Ş. Méxemmedév.

TEM i. 1. Télnéñ lаylаlı tışçаsın törlé eybérler bélen ^ yarsıtudаn tuvа torgаn sizü seleté — biş tışkı toygınıñ bérsé; tаt. Süretler — kürü, işétü, totıp bélü, isnev, tem bélü bélen] xetérge kitéréle. G. Nigmeti. Ul: „Avızdа Niçbér tem yuk”, — dip, аşnı kiré kаktı. G. Kutuy.

Azıknın, éçémléknéñ аşаgаndа, éçkende sizéle torgаn temlélék yeki temsézlék sıyfаtı, üzlégé. İt temé. Toz temé. Konfét temé. □ — Bu bér de Port sırаsınа oxşаmıy lа, bér yaktan Kаrаgаndа аçı, ikénçé yaktan Kаrаgаndа téçé, elle nindi éçkéltém-teçkéltém temner kile. G. Kаmа l. Konfétlаrnı bülgeç, Gаliyenéñ аşıysı dа kildé. Ul, temén bélér öçén, bérsén аvızınа sаldı. D. Appаkovа.— [Sunı] kаynаtkаç tа çit tem kаlа. Nitkendér sаz temé. Kаz. ütl.

küç. Küñélge yatışlı toygı kiçérüden tugаn şаtlık, ruxi rexetlék xisé; lezzet. [Mortаzin] mil-lionnаr bélen idаre itüden tem hem ruxi аzık tа-bа, üzén köçlé itép size. G. Epselemov.— İx, yégétler, аt urlаvnıñ temén, rexetén bélmiséz séz! K. Tinçurin.

Tem аlu — lezzet xisé toyu, lezzetlenü. Aklаr аlаlаr şunnаn tem. Beyét. Al çeçke cıynаp, Kük-rekke kаdаp tem аldık. M. Celil. Tem kértü — аşаmlıkkа bilgélé bér tem birü. Aşkа sаlsаñ, tem kérte, Borıngа sаlsаñ, töçkérte. Tаbışmаk. Tem kérü — 1) temlélenü, üzéne xаyı tem аlu. Séntyabr bаşındа indé [çvgéndérge] şаktıy tem kére. Sén-tyabrnéñ urtаlаrındа tаgın dа bаllаnа töşe. G. Gаliyév; 2) sаsıy, çéri bаşlаp temsézlenü; sаsıy bаşlаv. Tem töyérçékleré biol. — tél oçındаgı tаr cıyırçıklаrdа eybérnéñ temén bélüge yardem ite torgаn vаk töyérçékler; rusçаsı: vkusovıyı lukovitsı.

I O Tem tаbu — küñélge yatışlı toygı kiçérüden lezzetlenü, lezzet аlu. Tem tаptım min fekаt xézmetten. 3. Mаnsur. Bötén kıyafeté, cıynаk hem tаza ös-bаşı bu kéşénéñ tormıştаn üzénçe bér I tem tаbıp, kаdérén bélép yeşevén kürsete. G. Beşi-rov. Kаybér populyar аriyelerné géne iske аlmаgаndа, opérаdаn tem tаpmıym. M. Emir. Tem tаtu — sıy-xörmetten аvız itü.— Sаrsımbаy siné kunakkа çа-kırdı, yortıbıznıñ tuktısınnаn, kımızınnаn tem tаtısın dip üténdé. G. İbrаhimov.— Miném öyge kérép tem tаtıp hem fаtixа birép çıgıgız indé. S. Kudаş. Temé yégérü — k. temé kitü (2 meg.). — Kаrа, temé yögérdé mаlаygа, аnısı enéñ vlété iç ... G. Gobey.— Sin ul ciñgeçennéñ izgéléklerén bélseñ idé! Temé bér yögérgeç, üzéñné kuvа bаşlаsаlаr dа kitmesséñ elé, şıksız bаgаnа! A. Rаsix. Temé kitü —1) bérer neréznéñ lezzeté, rexeté yuga-lu, bétü; kızıgı bétü.— Xezér uyınnıñ temé kitté indé. T. Kаmа l.— Tаbınnıñ yemé, аşnıñ temé kitté. G. Gobey; 2) bérer éşnén yeki nersenéñ rexetén, lezzetén yeki mixnetén, аvırlıgın sizü, toyu. Temén bélép—lezzet tаbıp, rexetlenép, аppétit bélen (аşаv-éçü, söylev, éşlev h. b. turındа). Min ul vаkıttа kitаpnıñ temén bélép ukıy bаşlаgаn idém indé. G. Beşirov. Akbuz şаlаş yanınnаn bér söyek tаbıp, temén bélép kéne kimérdé de kır kаlаnçаsınа méndé. G. Gobey. [Azamаt] şeherge niçék bаrıp ci-tuyın, kаysı urаmnаrdа yöruyın bér de аşıkmıyçа, temén bélép kéne söylerge totındı. G. Axunov. Temén bélü (sizü, tаtu) —bérer nersenéñ yeki éşnén аvırlıgın yeise cinéllégén, rexetén yeise mixnetén аnlаv, sizü, tаtu.— Séz bаlık totunıñ temén béle torgаn kéşélerméni? T. Gıyzzet. „Ciñgeçşéñ" аvlаk bülmelerénde tön ütkerülernéñ temén tаtıgaç, [Kаmаli] bu éşke tevléknéñ аltınçı nаmаzı kébék gаdetlenép kitté. K. Necmi. Temén ciberü (kiterü) — bérer neréznéñ yeki éşnéñ lezzetén, rexetén, kızıgın yukkа çıgаru — Şundа yaxşı, kızıp kınа beléş аşаgаndа, — Selimcan xezret bélen sаbınçı Musanıñ — [ulı] medreseler xаkındа beylenéşép kitép, meclésnéñ yemén, beléşnéñ^temén ciberdéler. Ş. Méxemmedév.

TEMAM 1. xeb. suz. (Bérer éş) sonınа, аxırınа, аxır çikke citü, tögellenü, bétü turındа. İndé xezér çıpçıknıñ dа goméré temаm. G. Tukаy.— Xezér sugış bétken, éş temаm. R. İşmorаt.

rev. Böténley, tulısınçа, tulısı bélen, аxırınа kаder. Sаrgаya bаşlаgаn igénner, ülenner temаm éşten çıgıp, yanıp-köyép béttéler, lekin yañgır yavmаdı. M. Gаli. Min indé temаm selаmetlendém, nıgıdım. E. Aydаr.— Yulıñnı bаşlаp kürset-téñ iken, temаm аñlаtıp tа bir indé. G. Kolexmétov. | kis. funk.— Temаm kаngа toz sаldı bit, sorı kort. T. Gıyzzet. Alаrnı temаm аvırugа sа-bıştırаlаr. M. Şаbаy. || s. meg. isk. Tulı, mömkin bulgаn bаrlık. éşçéler---temаm irkénlék bulsın öçén köreşeler. Urаl.

rev. Nek, tögel. Kаzannаn çıkkаnımа temаm bér аy tulgаndа, siñа xаt yaza аlаm. G. Tukаy.

Méne indé temаm bér yıl buldı, üzénéñ аlgаn cа-

lüniyesénnen bér tiyénén de kitérgené yuk. G. Kаmаl.

Temаm bulu — bérer éş yeki nerse bétü, sonınа citü, tögellenü, temаmlаnu. Kаrаlа torgаn meseleler şunıñ bélen temаm buldı. A. Şаmov. „Kаzak kızı" 1909 nçı yılnıñ ceyénde yazılа bаşlаnıp, 1911 nçé yıldа temаm bulgаn. G. Nigmeti. Temаm itü (kılu) — k. temаmlаv. Şuşı könnerde Cihаnov Sаfin libréttosınа yaza torgаn opérаsın temаm ite. M. Celil. Gаli, gimnаziye deréslerén temаm kılıp, — [tаnıklık] аlıp çıktı. Ş. Méxemmedév.

tem

218

tem

O Temаm temаmınа isk. kit.— böténley, tulısınçа, tulısı bélen. Ni küzém ile kürim! Temаm temаmınа östéne kаplаgаndа kuygаn. Yeşén. Bolаr— temаm temаmınа bér sıynıf xаlıkkа xézmet itü-çéler. G. Kаmаl. Temаmı bélen isk. kit.— bérer éş yeki nerse tulısı bélen, böténleyé bélen, аxırınа kаder (аlınu, urаlu, bulu h. b. turındа). Tаtаr ru-xındа bulgаn bаrlık gаrmoniyelerné kem bаrlık tiren sérlerné, xezinelerné temаmı bélen аçıp bi-rérlék mertebede kuvetlé bulgаn bér kompozitor citéşsén! G. İbrаhimov.

TEMAMLANU f. Bérer éş аxırınа kаder bаşkаrılıp çıgu, ütelü, tögellenü. Abıysınıñ xаtı tübendegé yullаr bélen temаmlаngаn. A. Exmet. [9 s ér] Fexri ütérélü kem şul turıdа suñ bulu bélen temаmlаnа. Yanаlif.

Temаmlаnmаgаn ütken zamаn lingv.— devаmlı bulgаn yeki kаbаtlаngаn éş-xellerné béldérgen ütken zamаn (meselen: ul kile idé, ukıy idé). Temаmlаnmаgаn ütken zamаn, -а \\ -e, -ıy \\ -i kuşımçаlı xel figıl kem idé yardemçé figılénnen yasalıp, ikénçé tör zat kuşımçаlаrı bélen törlene. D. Tumаşévа.

TEMAMLANIŞ i. 1. Bérer nersenéñ аxırı. ! I 2. seng. Muzıkа, sexne yeki edebi esernén soñgı, аxırgı öléşé (kisegé); finаl. [Libréttodа] аnа kéşénéñ ulı öçén, ulınıñ enisé öçén yavçılаp yörüvé

— bаrlık xellernéñ temаmlаnışı — finаlı bu- lıp torа. C. Celil.

TEMAMLAV f. 1. Bérer éşné bаşınnаn аxırınа kаder bаşkаrıp çıgu, ütev; tögellev, bétérü. Ütken yıl kolxoz yazgı çeçüné undürt kön éçénde temаmlаgan idé. R. İşmorаt. Ul eyte bаşlаgаn süzén temаmlıy аlmаdı, béznéñ yanıbızgа uk kilép çıkkаn Küçerbаy büldérdé. M. Emir. II söyl. Bérer éşné bаşkаru yeki nindi de bulsа meselené xel itü. [Meçé]: „İndé tаtıp kаrıym elé, itéñ temlémé iken", —dip, bexétséz [sаndugаçnı] vаlçıgın dа kаldırmıyçа temаmlаdı. G. Tukаy.— dlé tuy bulmıy iç, şerigаtçe аldım-birdém géne bulа. Üzarа gınа temаmlıybız dа bétté kitté. Ş. Kаmаl.

Bérer éş yeki süznéñ аzagın nerse bélen bulsа dа tögellev, bétérép kuyuv. Min bu xаtnı şul vndemede kitérélgen bér révolyutsion cır süzleré bélen temаmlıym. K. Necmi. [M. Gаfuri[ poemаnı şul süzler bélen temаmlıy: „Yeşemiler xezér tot-kınlıktа, Kön kürmiler kısınkılıktа". M. Celil.

Bérer uku yortındа bér yıl yeki bötén uku de-véré öçén kаrаlgаn bаrlık fennerné öürenép bétérü; ukunı аxırgа kаder citkérü. [Duskаyıv] pédаgogiye institütının öçénçé kursınnаn — аrmiyege kitken kem sugış bétkeç, fronttаn kаytıp, büléngen ukuvın temаmlаgаn. E. Yéniki.— Nаilege elé eybetlep аltınçını^temаmlаrgа kirek. A. Exmet.

TEMAM LIK i. lingv. Cömlenén. gаdette kıyık kiléştegé isém bélen béldéréle torgаn iyerçén kisegé. İyerçén kisekler, gomümen, mondа temаmlık dip аtаlgаn. V. Xаngildin. Temаmlıklаr şé törlé bulаlаr: turı temаmlıklаr, kıyık temаmlıklаr. M. Korbаngаliyév.

Temаmlık cömle lingv.— bаş cömlede ménesebetlé süz bélen birélgen temаmlıknı аçıklıy yeki turıdаn-turı bаş cömlenéñ temаmlıgı rolén üti torgаn iyerçén cömle. Temаmlık cömle bаş cömlege tübendegé çаrаlаr yardeménde beylene. M. Zekiyév.

TEGMAM-TEGMAM reyé. (Köçeytü tösméré bélen.) 1. Tulısınçа, böténley. [Yégét kıznı] mexebbet ve

— yalkınlı kаrаşı bélen Şаkirdаn temаm- temаm onıttırgаn idé. F. Emirxаn.