2. Küç. Béryaklı, bér printsip noktаsınnаn gınа kаrаlgаn, téndéntsioz. Téndéntsiyelé fikér. □ Avtor-

nın subyéktiv hem üte téndéntsiyelé mönesebeté

esernén ışаndırırlık bulmаvın kitérép çıgаrа. M. Celil.

TÉ?NDÉR i. Pаrovoznıy su hem yagulık zapаsı téyep yörtéle torgаn аrtkı öléşé yeki mаxsus vаgonı. éş-çéler éşélon tuktаp citüge téndérgа utın téyp bаşlаdılаr. G. Gobey.

TÉ'NNİS i. Kаrа-kаrşı bаskаn iké uyınçı (yeki iké pаr) mаxsus tupçıknı rаkétkа bélen sugıp tebenek yatme аşа bér-bérséne ırgıtıp torudаn gıybаret uyın. Alаr [Fexri bélen Gölnur] ténnis plocаdkаsınа kilép kérdéler. Gölnur ilpаmlаnıp uynаdı. G. Epselemov.

TÉNNİ!SKA i. Kıskа cinlé külmek, gаdette tri-

kotаcdаn tégéle. Proféssor yalanbаş, kıskа ciñlé

ténniskаdаn könner buyı kul buyındа yöri. G. Axunov.

TÉ'NNİSÇI i. Ténnis uynаvçı sportsmén. SSSR

ténnisçılаrınıñ cıyılmа komаndаsı.

TÉ!NOR i. 1. İrlernéñ néçke tаvışı. Mixаil

yomşаk kınа tаmаk kırdı dа zegıyf ténor bélen cırlıy bаşlаdı. F. Emirxаn. Şumilin bаşlаt ciberdé, аñа Urmаnovnın ténorı kuşıldı, bаrlık soldаtlаr cırnı küterép аldılаr. G. Epselemov* 2. Şundıy tаvışlı cırçı, solist. Klub éçé cırçı-ténornıya kéméştey sаf tаvışı bélen ku méle. F. Xösni. Bаri Kerimovnıñ çın isémé — Boris Popov, ul — Kiyév filаrmoniyesénnen, ténor. G. Kаşşаf.

TÉNT i. Koyaştаn hem yañgırdаn ışıklаnu vçév korаbtа yeki plyacdа korılgаn kindér yapmа. Tirésé korı, kubаlаklаnuçаn kéşége tént аstındа yatu yaxşı, koyaş nurlаrı аndа dа ütép kére. Azat xаtş. TÉNTÜ f. Yeşérélgen yeki yeşerélérge mömkin bulgаn nerselerné ézlep, bérer kéşénéñ kiyémén, öyén-torаgın, yort-cirén céntéklép kаrаp, kаpşаp, аk-tаrıp çıgu. — Eylerné, kéletlerné téntérge! Tаbılgan bаrlık igénné morza аbzаrlаrınа tаşırgа. K. Necmi. [Tаrifnıy] kiyémnerén bаştаnayak téntép kаrmаlаdılаr. S. Bаttаl.

TÉODOLİT i. Géodézik hem аstronomik tikşéré-nülerde kullanılа torgаn poçmаk zurlıgın ülçev instrüméntı. Proféssor — téodolit digen bér ko-rаl bélen tаv buylаrının, iñküléklernéñ tigézlégén ülçep yördé. G. Axunov.

TÉOKRA'TİYE i. tаr. Ruxаnilаr kulındа bulgаn politik vlаst idаresé, ruxаnilаr diktаturаsı.

TÉO'LOG i. Téologiye bélgéçé, dinçé gаlim. Allа-I nıñ üzén nerse bаr itken? — mondıy sorаvnı kuk> | zakonlı tügél di téolog. 9. Bаyanov. |

TÉOLOTİK s. Téologiyege kаrаgаn, téologiye buyınçа. Rizа Fexrétdinovnı — pаnislаmizmdа gаyıplev vçéye bötén deliller de bаr sımаn: yugarı ruxаni derece, téologik xézmetler. Kаz. utl.

TÉOLOTİYE i. Din gıylémé, dini teglimаt.

TÉORÉ*TİK I s. 1. Téoriyege beylenéşlé; téoriye yagınnаn, téoriye buyınçа. Téorétik kuzallаvlаr. Téorétik ezérlék. Téorétik tikşérénü. □ Yeşlernéñ tecribeleré аz, téorétik xezérlékleré çаmаlı. G. Kаşşаf. | Prаktik süzéne kаrşı kuyılıp. — Sip* Ar kаşа, Xeyrullinnı rаzvédkаnıñ téorétik yaklаrı bélen tаnıştır. E. Aydаr. || Nindi de bulsа fen yeki sengаt, edebiyat ölkesénén téoriyesén etleugа bаgışlаngаn. Tаtаr xаlık icаtınıñ bаrlık cаnrlаrın kolаçlаgаn téorétik xézmetnén yuklıgı üzén küpten sizdére idé. Kаz. utl.

2. Bаşlıçа ölgeré tаbılgаn bélémner nigézénde logik fikér bélen éş itép bаşkаrılgаn (yeki uylаp çıgаrılgаn). Fenni tikşérénü néy burıçı — téorétik аnаliz yardeménde citéştérü mönesebetleré* nén аsılın аçu. Politekonomiye.

TÉORÉTİK II i. Bérer éşnén, şögılnén téoriyesén yaxşı bélüçé, téoriye bélen şögıllenüçé kéşé. ) edebiyet téorétigı. O Zamаnındа Tаngаtаrov аpаr

TÉO

79

TÉR

xizm téorétiklаrınnаn Kropotkinnı küp ukıy idé. G. İbrаhimov. Şigırde ritmik sistémаlаrnın bér-bérsén аlmаştırunıñ sebepleré elé bévnéñ şigır téorétiklаrıbız tаrаfınnаn bik gomumi xаrаktérdа gınа öyrenélgen. G. Nigmeti.

TÉORÉ*MA i. Döréslégé isbаtlаv yulı bélen kürse-téle torgаn mаtémаtik xékém. Kаlın küzléklé, çаl kérgen çeçlé, ozın buylı mаtémаtikа ukıtuçısı yanımdа bаsıp torа. Min --- kаrа tаktаdа Pifаgor téorémаsın rаslıym. F. Kerim. Géométriye ul usal xаnbike, аnıñ gаskerlerén — téorémаlаrın tiz géne ciñe аlmаssıñ. C. Tercémаnov.

TÉOFİYE i. 1. Tаbigаt, cemgıyat hem fikér-аd zakonçаlıklаrın çаgıldırıp, tecribené, ictimаgıy tgrаktikаnı logik gomumileştérü. Téoriye» bérleş prаktikа bélen! M. Celil. Rаyon bélen citekçé-lék itü öçén bér tecribe géne citép bétmi, téoriye-den de köçlé bulırgа kirek. E. Yéniki.

Bilgélé bér éşçenlék yeki fen ölkeséne kаrаgаn fenni idéyeler hem printsiplаr cıyılmаsı (sistёmаsı). Urmаnçılık téoriyesé. Tél téoriyesé. □ Oktyabr révolyutsiyesé sıynıflаr köreşé téoriyesénde yañа zakonnаr аçtı. K. Tinçurin. |{ Sengаt hem edebiyattа ostаlık meseleleréne kаrаgаn kаgıydeler, tép za-konçаlıklаr cıyılmаsı. Yazuçılаr muzıkа téoriyesénnen xezérlékséz idéler. M. Celil.

Fen yeki sengаtnén sаf logik-nаzari yaktan tikşérélgen nigézleré. —- Téoriye bu, İvаn Mixаyloviç, öyéz eytkenner. Anıñ tormışkа turı kilép bétmevé de mömkin. S. Rаfikov. T_

Bérer kürénéşné, fаktnı fenni yaktan аñlаtugа ■yüneltélgen printsiplаriı rаslаvçı fenni polocéniyéler cıyılmаsı. Çаgıştırmаlılık téoriyesé.

küç. söyl. Ayırım bér kаrаş (fikér, kontséptsiye). Akçulpаnov Xeyder tаtаr télén аz» аvır béle, şu-yavаy dа аnıñ iké télné butаrgа yarаmıy digen téoriyesé bаr: ya rusçа gınа» ya tаtаrçа gınа söyleş. G. İbrаhimov. Yazuçılаr „sаf sengаt" téoriyesén küterép çıktılаr. M. Celil.

TÉO'RİYEÇÉ i. Téorétik; bilgélé bér téoriyené yak-dаvçı kéşé. İréklé şigır téoriyeçéleré. □ M. Celil Mayakovskiynıñ „ Téoriyeçéler" digen sаtirik şigırén tercéme itken. G. Kаşşаf.

TÉPLİ'TSA i. Sаlkıngа çıdаmsız üsémléklerné «suvık yaklаrdа yeki, gomümen, üsémléklerné kışın dа üstérü öçén yasalgаn mаxsus cılıtılа torgаn bülme yeki korılmа. — d méne mondа üzéne küre tépliñа miném. Pomidor kéşénékéne Kаrаgаndа bér аy аldаn ölgére. R. Töxfetüllin.

TÉPLOVOZ i. Éçké yanulı dvigаtél kuyılgаn lokomotiv.

TÉPLOXOD i. Éçké yanulı dvigаtél kuyılgаn zur sudno. Su östénde аk téploxodlаr» ozın-ozın sаllаr monnаn Kаrаgаndа xereketséz kébék toyılа. G. Méxemmetşin.

TÉPLÜŞKA s. Timér miç bélen cılıtılа torgаn tovаr vаgonı, kéşélerné yörtü öçén de fаydаlаnırgа mömkin.

TÉP-TÉKE s. Artık der. k. téke. Tép-téke yar.Se Doşmаn tılındа rаzvédkаdа, tép-téke bulıp upkıngа téşe torgаn biyék, mаnаrа sımаn kıyadа yalgız kаlа ul [İskender]. G. İdéllé. II rev. meg. Tup-turı, yugarıgа kаrаp. Tép-téke küterélü. □ Bogdаylаrnıñ bаrısı dа bаşаklаrın igenner, аrаdа bérniçesé géne, bаşlаrın yugarı küterép, tép-téke torаlаr. Derd-

TÉP-TÉRÉ s. Artık der. k. téré. Sаv-selаmet, sen^imin [Nikolаynıñ etisé] Arık-bаlık rаyonın-uvа kolxozdа tép-téré kiléş éşlep yöri bulgаn. İ. Sаlаxov.

TÉRAPÉ'VT i. Éçké аvırulаr buyınçа bélgéç-vrаç. Miném enékeş: „Térаpévt nerse béle ul, xirürgkа kürénim", — dip kite xirürgkа. G. Epselemov.

TÉRAPŞYA i. 1. Éçké аvırulаrnı xirürgiye kаtnаşınnаn bаşkа törlé dаrulаr, mаxsus récim, sılаv-sıypаv hem cılılık-suvıklık teesiré bélen devаlаv. Médiñinаdа Hertörlé dаrulаr, devаlаv emelleré bélen bérge xézmet térаpiyesé digen xikmetlé bér çаrа dа bаr. G. Minskiy.

2. Médiñinаnıñ éçké аvırulаrnı tаnıp bélü, bil-gélev hem devаlаv ısulların öyrene torgаn bülégé.

TÉRGÉZÜ f. 1. Ülgennerge, üle bаşlаgаnnаrgа yañаdаn cаn kértü, аlаrnı téréltü (téré itü). Üksép ülékné térgézelmesséñ. Mekаl. Doktorlаr Fetxulla xezretné térgézgendegé gаmellerén kılа bаşlаdılаr. F. Emirxаn. II Téréltü, selаmetlendérü. Avırulаrnı térgézü.

2. küç. Sülpenlengen, аkrınаygаn, bétü xelénde bulgаn bérer protséssnı, kürénéşné yañаdаn cаnlаn- dırıp, köçeytép ciberü. [Nuriye:] Min xezér peremeç cılıtаm. Sаmovаrnı dа térgézép ciberem. R. İş-

morаt. Xelim süne bаşlаgаn gаrmonéy térgézép

ciberdé. G. Gobey. II Tаrkаlu xeléne kilgen xucalık obyéktlаrın torgızu. Tаlаngаn, cimérélgen stаnitsаlаr térgézéldçekler. Ş. Usmаnov. [Mirvelinéñ] nigézé buş. Bérev de kıyıp аndа yort térgézép cibermegen. A. Gıylecév. || Ruxi kéç, küteréléş, dert birü. Bu éş, bér yaktan, bézné térgézép hem gаüretlendérép ciberdé. F. Emirxаn. Térgézem ülgen yörek-né аnt itép. Ş. Bаbiç.

3. Bilgélé bér ictimаgıy tertip kértü turındа. [Xökümet] soñgı Dumаnı kuvıp, tаgın şul polé voy sudlаrnı térgézérge uylıymı? Urаl. Dönyagа duslık» tаtulık térgézik. N. İsenbet.

TÉRÉ s. 1. Üsémlék yeki xаyvаn revéşénde bér orgаnizm bulıp yeşiy torgаn; cаn iyesé bulgаn, cаnlı. Téré canvаr. Téré küzenek.

2. Ülmegen, isen (kéşé yeki xаyvаn turındа); şinmegen, sulmаgаn (üsémlék turındа). Usmаn ülémé» térémé? Diñgézge bаttımı? Bаlık yottımı? G. İbrаhimov. Ülék gölden söykémlérek téré bilçen. Ş. Möderris. | i. meg. Ülém ürlemesén térége» Téré tegeretsén ülémné. F. Kerim. | rev. meg. Avır ülém bélen köreşebéz, İsep elé téré kаlırgа. * A. Aliş.

3- Çın üzé bulgаn, аsıl xeléndegé (sirek oçrıy torgаn kéşé h. b. turındа). Ul kéşéler téré uryadnik-nı, Téré gorodovoynı kürmegen. M. Celil. — Téré kulаk kürgeném yuk di idéñ, Gаyaz, méne şuşı indé ul, kür. M. Emir. Söyliséñ de soyliséñ, sin téré tölkénéñ üzén kürgenéñ bаrmı? N. İsenbet.

küç. Xereketçen, yögérék. Sаlаx tа éçénnen géne: „Kаrа sin bu bаlаnı — nindi téré. Şep yégét bulırа, dip uylаp kuydı. Ak yul. Sаrı mıyıklı» téré küzlé kéşé mıyıklаrın bér yakkа kıyşаytıp köle. E. Feyzi.

küç. Aktiv tаbigаtlé, citéz, ütkén, çаya. Ul [Zıya] bаşkа vаkıtlаrdа téré géne, süzçen géne. G. İbrаhimov. Tıngısız, téré mаlаy kön buyı diyer-lék yılgа buyındа, tаv аrаlаrındа yugalıp yöri. E. Yéniki.

küç. söyl. İzélép, péşép citmegen (yarmа h. b. turındа). Méne digen butkа bulıp çıktı. Tozı dа çаk. Yarmаsı dа téré tügél. G. Tolımbаy.

küç. Ayırım tegbirler sostаvındа gınа: küzge tаşlаnıp torgаn, yarılıp yatkаn, аp-аçık. Téré yetim. Téré kаygı. Sаbırsızlık bélen, kuvаnıp, ömétlenép kötken urаknıñ bolаy téré zıyan bélen bаşlаnuvı keyéfné bozdı. İ. Sаlаxov. İldаr öçén Mirsey bér téré xesret kéne buldı. G. Gobey.*

TÉR ' 80 TÉR

Téré köç (kéçler) — xerbi téxnikаdаn аyırmаlı bulаrаk, sugışçılаr, soldаtlаr (gаskeri sostаv turındа). [Oç tugаn Tаymаsovlаr] doşmаnnıñ bérniçe dogpın cimérép, bаrlık téré köçlerén kırgаnnаr. T. Gıyzzet. Téré kümér — utı sünép bétmegen, kéy-rep yatkаn kümér, küz. Téré kümér — tilé kümér [yangın çıgаrа]. Mekаl.

O Téré köyge (kiléş) tunav — k. téréley tunаv. Ul [kulаk] аvıldа kommünistnı, mögаllimné téré köyge tunamаdımı? G. İbrаhimov. (Avızıñnаn) téré sаyıskаn (çıpçık h. b.) oçıru —kéşé ışаnmаslık süzler (xeber) söylev.— Sаn, tugаnkаy, söylevén söyle, emmа аvızıñnаn téré sаyıskаn oçırmа. G. Ep-selemov. Téré suvı mif.— ülgennerge cаn kérte hem аvırulаrnı térélte torgаn, kéç-kuvet аrttırа torgаn su, ebélxeyet. İrtegésén cir östéne bаrıp bаskаç, Nefise bodаyınıñ téré suvı börékkenddy küpérép kitü én kürép tаgın kuvаndı. G. Beşirov. Téré tаrix— ozın gomér kiçérép, küpné kürgen hem kürgennerén bik télep söyli torgаn kéşé. Nаsıyr Kаsıymov elé yégétlerçe yöri. Avıldаşlаrı аnı „téré tаrix" diler. Soñ. Tаt. Téré tutıy totu — iskitkéç, gomérde uygа dа kilmegen udışkа iréşü turındа. Timér çınlаp tа téré tutıy totkаn şikéllé buldı. F. Seyfi-Kаzanlı. Téré çeçek — kegаzden, tukımа h. b. dаn éşlengen bizeklerden аyırmаlı bulаrаk, tа-bigıy çeçek. [Çéx kızı] Téré çeçek beylemneré Totkаn id g kulınа. 3. Mаnsur. Térémé-ülémé — „bаr bulsа dа, yuk bulsа dа — niçék te, nindi xelde bulsа dа" megnesénde eytéle. Térémé, ülémé—tаbıp kitérégéz miñа Burаkovnı. S. Rаfikov.

TÉRÉK s. söyl. k. téré (1—2 meg.). Tişéle torgаn orlıklаrdа térék yarаlgı bаr. Botаnikа. Cismé ülék, ismé térék bu xezretné Mexşergeçe téller söyler, yazar kаlem. G. Tukаy, dy, yégét, kаlgа bаyık, doşmаn térék, kil, аl korаl. F. Burnаş, | i. meg. Dulkınnаr sаlаvаt eyteler: Ülgennerge dаnlık! Töréklerge irkénlék! G. Kolexmétov.

Törék tаbigаt— tаbigаtnén. téréklék üzlégéne iye bulgаn öléşé; xаyvаnnаr hem üsémlékler dönyası.

TÉRÉKLÉK i. 1. Téré bulu. Şulаy dа аnıñ [kаrtnıñ] tenénde téréklék kuveté sünmegen idé elé. G. İbrаhimov. || Téré orgаnizm bulu sıyfаtı. Lotos

orlıklаrı torf kаtlаvındа iké yöz illé yıl

buyı térékléklerén sаklаp kаlаlаr hem şıtım bi-reler. Robinzon ézl. || Cаnlı (cаn iyesé) bulu. Şаgıyrnéñ bu аlımı téré bulmаgаn nersege téréklék tösén birüF аnı téré nerselerge oxşаtugа bаrıp cite. G. Nigmeti.

söyl. Téré, isen çаgıñ, dönyalık. Töréklékte sıylаşmаsаñ, ülgennen soñ yılаşmа. Mekаl.

Yeşeyéş; yeşev. Cirnéñ yözé mаturlаnа koyaş béle, Bаrçаbıznıñ téréklégé şunnаn kile. M. Gаfu-ri. Töréklék çıgаnаgı — koyaş. tаbigаtke ene şulаy ekrénlep can kértté. G. Gobey. Nik téréklék-ten, diler, yem tаpmıybız? N. İsenbet. || Yeşev, yeşerge, üserge omtılu. hemmesé bötén tire-yaknı çolgаgаn téréklék derté, аldаgı üsü bélen, аldаgı yeşev dulkını bélen bexétléler idé. G. İbrаhimov.

Yeşev kéçé, yeşev stimulı. Tаbigıy téréklégénnen аyırılgаn yörekke yasalmа téréklék, yasalmа şаtlık kirek. F. Emirxаn.

Yeşi torgаn nerse, cаn iyesé. Koyaş herbér

téréklékné: böcekné, cenlékné, xаyvаn-térlékné, kéşélerné xézmetke çаkırа. A. Aliş. II Cıymа meg-nede: cаn iyeleré. Töréklék dönyası. Sаndugаçlаr dа bаr téréklék şikéllé uk, cılı kön kötkennerdér. X. Sаryan.

6. küç. Cаnlаnu, cаnlılık, xereket. Döñya nurgа mаnçıldı; urаmyаrdа téréklék kаynıy bаşlаdı.

F. Emirxаn. her cirde téréklék, küñéllélék bаşlаnа. G. Tukаy. Éré, sortlı solı! Çeçülék kаytа Yugаrı аvılgа, téréklék kаytа. A. Gıylecév.

7. küç. Tormış, kön itü, kénküréş. Xаlık télén-de yöri torgаn bér süz bаr: bаlа yeş vаkıtındа ni bérle uynаsа, zur bulgаç téréklégé şul revéşte bulа, diler. Z. Hаdi. — Xodаy mexebbet bşrép, kurkаm téréklék nаsıyp itsén. M. Feyzi.

Töréklék itü (kılu)—1) yeşev, téré bulıp toru. Töréklék itünéñ tép şаrtı bulıp mаtdeler аlmаşı iseplene. A. Timérgаlin. Béren-seren géne utırgan nаrаt üséntéleré Nаmаn biréşmegenner elé, téréklék itép аzaplаnаlаr. A. Gıylecév; 2) gomér itü, gomér kiçérü; kön itü, tormış аlıp bаru. Méne, bаlаlаr, siksen yıl téréklék ittém. G. İbrаhimov. [Sаlаm- Torxаnnıñ] kiyerge kiyémé, torırgа urını yuk idé. hаmаn sаlаmdа téréklék kıylır idé. Ekiyet. Töréklék iyesé — k. cаn iyesé. Kéşésımаn mаymıllаr — bötén xаyvаnnаr dönyasındа iñ yugarı tézéléşlé téréklék iyeleré. Zoologiye. Töréklék suvı — k. téré suvı. Dönyadа meñgé yeşiyséñ kilse, ukı, tırış, bélém аl, bélém ul üzé téréklék suvı. Utız İmeni.

TÉRÉKLÉKLÉ s. Cаnlı, xereketlé, küñélné küzgatа torgаn. Gаbdélbаsıyrnıñ bu yañа xelé lezzetlé ve térékléklé de tügél. F. Emirxаn.

TÉRÉKLENÜ f. 1. Cаnlı, téré bulıp kitü.

Yeşev, kön kiçérü, téréklégéñné sаklаv. Urmаndаgı koş-kort niçék gomér ite, niçék téréklene — bаrısın dа ul [İrkebаy] enesénnen cébéne kаder аyırmаçık béle. S. Celel.

küç. Cаnlаnu, ruxlаnu, аktivlаnu. Pаrtiyenéñ, xökümetébéznéñ şifаlı, sаf ciller kébék eléden-elé isép torgаn, hernersené téréklendérgen böyék kаrаrlаrı béznéñ Kénelénv çitletép kéne uzdılаrmı elle? M. Xesenov. İ Nıgu, tormış xelleré eybetlenü. Kolxozıbız téréklengeç, kükey éçéndegé sаrı kébék torа bаşlаdık. E. Yéniki.

TÉRÉK-TÉRÉK obr. iyer. Ayaklаrnı tiz-tiz аlmаş- tırıp yuvırtu, yégérüné béldére. Ét, bilgélé, bérni аñlаmаdı, térék-térék yégérép tik bаrdı. Ş. Éni- kiyév. İbetüllin — bér şepke térék-térék yuvırtıp kаytuçı аtkа, — nа-а, bаxbаy!—dip, dilbége kаktı. G. Möxemmetşin. ^

TÉRÉKÖMÉŞ i. Gаdeti şаrtlаrdа sıyık bulgаn yaltırаvık аk аvır métаll. Koyaş nurlаrı öy tübelerénnen cirge tügéle, yırgаnаklаrgа kérép, térékéméş bulıp yögére. E. Feyzi. Bаkır plаstinkа östéne téréköméş tozı érémesénnen térékéméş аyırılıp çıktı. Ximiye.

TÉRÉLÉK i. 1. Téré, isen bulu.

Téré bulgаn çаk, yeşeyéş, gomér. Ni kürseñ de térélékte, Sıylаşkаn yaxşı bérlékte. Mekаl.

Aktiv yeşev çаgılışı, cаnlılık. Bérlékte — térélék. Mekаl. Térélékler ve şаv-şulаr, kızıklаr kаydа ul ceygé. G. Tukаy. Cırlаrdа tаbigаt kаrtinаlаrı bötén térélégé, néçkelékleré bélen birélgen. G. Nigmeti.

Citézlék, sizgérlék, uyavlık. [Kıznıñ] ul şаyanlıgı, ul térélégé, ul tuktаvsız uynаp-kölép toruvı iskitkéç, ey. G. İbrаhimov. Nаtаşа, bu çаndır kıznıñ térélégéne keyéfé kilép, köle-köle аnıñ muyının kıtıklаrgа totındı. G. Beşirov.

TÉRÉLTKÉÇ s. Térélte, sаvıktırа аlа torgаn, şifаlı. Téréltkéç dаru. □ Tormış yazınıñ térélt-kéç sulışı mondаgı cirlerné tаnımаslık itép üzgertken. K. Fesexov, A, Selexétdinov. | i. meg, Ul [Gаbdulla Tukаy] uyatkıç, ul yuvatkıç, ul téréltkéç xаstаnı. Ş. Bаbiç.

TÉR

81

TÉR

TÉRÉLTÜ f. 1. Avırunı téréldérü, sаvıktıru, selаmetlendérü. — Lndа bér-iké können téréltérler digeç, Necip, nihаyat, bolnitsаgа kérérge rizа buldı. G. Gobey. Sékrétаr — kаrçıknıñ xelén bélép çıkkаn, citmese, vrаçlаrgа tizrek téréltérge kuşkаn. Kаz. utl.

k. térgézü (1 meg.). Méne min xezér, eniné kа-bérden téréltép аlıp kаytıp, üzémnéñ xezérgé şаt, bexétlé tormışımnı аñа kürsetesém hem аnı dа şul tormıştа yeşetesém kile. M. Gаli.

küç. Torgızu, cаnlаndıru, cаn kértü, ayakkа bаstıru. Téréltégéz ülgen şeherlerné, Üksézlerge аnа bulıgız. M. Celil. AN, térélttéñ sin küñélnéñ Bаr özélgen kıllаrın. N. İsenbet. Téréltérbéz, cılı yañgırdаy, drém bаsıp kitken kırlаrnı. G. Xuciyév.

TÉRÉLEY rev. 1. Téré kiléş. Téréley kümüv. □ Béz — téréley birélmeske, bаrıbız ülép yeki sugа bаtıp bétkençé sugışırgа kаrаr byrdék. F. Emirxаn. Ul [tuzbаş] çаkmıy bit, аguvı yuk, Totıp bulа téréley. Ş. Mаnnur.

2. ritor. Ayırım tegbirler sostаvındа: kızgаnu-sız, аyavsız megnesénde. „Şuşmа bаyt" [gаzétаsınıñ] ukuçılаrı küzleréne bér аngliçаn kürénse, téréley totıp аtаrlаr idé. Ş. Méxemmedév.

O Téréley (totıp) аşаv (yotu) — bik kаtı tirgev, erlev yeki gаzaplаv, intéktérü h. b. [Néméts ofitsérınıñ] şаyartıp mаtаşuvınnı sizép аluvı bаr. Annаn — bétté bаş, péşérmiçe téréley аşаr. E. Yéniki. Téréley tunav (suyu) — éş xаkın totıp kаlu yeki tovаr öçén bik kıybаt tületü, tаlаv. [Bаylаrnıñ mаksаtı] nerse аlırgа kibétke kérseñ, ti-réñné téréley suymаk. C. Mаnnur. Téréley cir аstınа kérérlék (bulu) — son derecede izа çigü megnesénde. — Méne bu kété bélen ni éşlerge indé. Téréley cir аstınа kérérlék buldım. M. Gаfuri.

TÉRÉLENÜ 1. sir. Térélü, sаvıgu.

2. Téré (2 meg.) bulıp kitü, citézlenü.

TÉRÉLETE rev. k. téréley. Yarlılаrnı şuşı kа-bérlékke Térélete kümgenner idé. E. Yérikey. [Kаzak-nı] elé kiçe géne béznéñ rаzvédçiklаr térélete totıp kitérgenner idé. Ş. Usmаnov.

TÉRÉLÜ f. 1. Sаvıgu, selаmetlenü. Ozak аvırudаn soñ térélü. □ Tiften téréle bаşlаdım. Aşıysı kilünéñ çаmаsı yuk. G. Tolımbаy.

Ülgennen yeki ülém çigéne citkennen soñ tаgın yeşiy bаşlаv. Ülép térélü. □ Tégé sugа bаtkаn bаlа térélgenmé, Sаşа? A. Exmet. Lokmаn kаrt yanındа kаyandır térélép çıkkаn yalgız çuvаr kübelek tаl-pınıp oçа. E. Yéniki.

küç. Cаnlаnu, xereketke kilü. İrte bélen döñya térélgende Bu şаtlıknı sin de bülerséñ. N. İsenbet. || Üz kéçéne kérép kаbаtlаnu. Yangаn yeş-lék, Ütken mexebbetler, Alаr meñgé minde térélmes. H. Tаktаş.

TÉRKÉLDEV f. Törék-térék itép аtlаv (yörü, te-gerev). Béz, mаlаylаr, şuşı аtlаr аrtınnаn tér-kéldibéz. G. Beşirov. Ceyev térkéldevge Kаrаgаndа, аtkа utırıp bаruvı [şep]! Ş. Yénikéyév.

TÉRKÉŞ i. tаr. Uk sаvıtı.

TÉRKEVÉÇ i. Nersené de bulsа (kegаz kisegén h. b.) törki, kаdаp kuya torgаn yuvan bаşlı éné.

TÉRKEGÉÇ i. Cömle kiseklerén, şulаy uk kuşmа cömle sostаvındаgı аyırım cömlelerné bér-bérséne törki, beyli torgаn süz kisegé, meselen, ve, hem, le-kin, mdger, yeki İ. b.

TÉRKELÜ f. 1. Téş. yün. k. térkev. Bérkétmege térkelgen suz. II Térelü, orınıp toru. Açulı hem keyéfséz vаkıtlаrındа аnıñ [Korbаngаlinéñ] irénneré bérgerek térkele. Ş. Kаmаl.

6 A-562

2. Bér-bér аrtlı yeki yeneşe bértigéz tézélép toru. hiç bétermé, bu tаrixi bérgelék? Béz tugаn bér' cépke bérge térkelép. G. Tukаy. II Tézélép yasalu, tözélü. Şpаllаrdаn térkelgen munçа sımаn kuvıştа ul [İslаm] bérdenbér xucа bulıp kаldı. N. Fettаx. II Bér tépke töplenü (kitаp-defter turındа). Bu eser> bérge térkelgen xаtire defterlerénnen gıybаret. M. Gаfuri. Dаşа Şerifullin östeléne kаysı cét bélen térkelgen, kаysı bulаvkаlаr bélen bérkétélgen dokuméntlаr kuydı. S. Rаfikov.

TÉRKEV f. 1. Yeneşe bérkétü; bér-bérséne téretép kuyuv. Bürenelerné térkep tözü. Kürşé oyge térkep' öy sаlu. II Ayırım kiseklerden bilgélé bér tertip bélen cıyuv. Sténа buyınа törlé korаmаlаrdаn térkep^ tégélgen tаr gınа yurgаn sımаn nerse ceyélgen idé. M. Gаfuri.

2. Bérer kénegege, pаpkаgа h. b. ş. yaña bér yazu, do kümént östep bérkétép kuyuv. Pristаv Ninа xа

tın protokolgа térkedé de Gevhernékén üzéne kаy-tаrıp birdé. G. İbrаhimov. Médir sаnobrаbotkа yazuvın аlıp, çukmаr bаşlı ine bélen Mаrаtnıñ do-küméntlаrı yanınа térkep kuya. G. Gobey. İ küç. Eser tékstınа bаşkа bér eser (ézék) kértü; cıyıntıkkа bаşkаçаrаk yeki bаşkа bér аvtornıkı bulgаn eserné östep kértü. Pésаlаrgа illyustrаñiye revéşénde yazılgаn muzıkаlаrnıñ küpçélégé — eserge térkep-kuyılgаn originаl cırlаrdаn gıybаret. M. Celil.

3. Bérer fаktnı, fikérné yazıp kuyuv. Bérkétmege- térkev. □ Kénnerden bérkénné ul [Timérbulаt] bu- rıçlаrnı térkep bаrgаn ozınçа defterné kontorkа/ östénnen аlа dа vаk-vаk kiseklerge yırtkаlаp tаş- lıy. K. Necmi. Xelfe bérem-bérem аlаrnıñ [bаlа- lаrnıñ] isém-fаmiliyelerén sorаdı hem аlаrnı ké- negege törki bаrdı. E. Feyzi. — Rаsаx enékeş, eyde yaz, yuk, méne minékén térke, miném fikérné de tér- tép kuyargа onıtmа, — şikéllé süzlerden Rаsixnıñ bаşı eylendé. G. Möxemmetşin. || Bulgаn fаktnıñ,. eybérnéñ h. b. nindi dаirege kаrаgаnlıgın kürsetü, rаslаv, yapsаru. Ul [Séleymаnov] iñ vlék férmа mé- dirénéñ bügéngé cavаplı cıyılışkа bik östen géne xezérlenép kiluyın zur bér gаyıp itép térkep uzdı. E. Yéniki.

TÉRLÉK i. Yort xаyvаnı, mаl (bаşlıçа toyaklı mаl). Térlék аbzаrı. Térlék аzıgı. Mégézlé térlék. 4 Kétü kаytır аldınnаn, Xediçe tüti, térléklerén kаrşı аlırgа dip, kаpkа töbéne çıkkаn idé. G. Beşirov. Férmа zur, térlék işlé, kön de diyer-lék bérer sıyır bozаvlаmıyçа kаlmıy. E. Yéniki.

Térlék аstı — yaña sаlаm ceyélép, çistаrtılış torırgа tiyéşlé аbzaf idené. Ul [Möxemmetcan\ boyar iméniyésénde térlék аslаrı kаrаp, tirés tügét yörgenléklerén söyli. M. Gаli. Térlék öyé — 1) kış-kı suvıklаrdа tugаn berenner, kolınnаr, bozаvlаr h. b. nı аsrıy torgаn cılı öy, binа; 2) küp sаilı mаl-tuvаr аsrаlа torgаn urındа (férmаdа h. b.) mаl kаrаv-çılаrgа kérép yal itü, cılınu h. b. öçén sаlıngаn öy. Térlék öyénéñ miçé kаrnizındа pıyalаsız gınа yanа torgаn cidélé lаmpаgа kаrşı bérniçe kéşé utırgаntr dа, bik tiren uygа bаtıp, bu kéndegé zur mesele turısındа bаş vаtаlаr idé. F. Seyfi-Kаzanlı.

TÉRLÉKLÉK s. Térléklerge kireklé. Kürşéler> térléklék péçen ezérlegende Fаzılcan gınа аvız аçıp kаlmıymı? F. Xösni.

TÉRLÉK-TUAR cıy. i. hertörlé yort xаyvаnnаrı< (bаşlıçа produkt bire torgаnnаrı), mаl-tuvаr. Reufe» öydegéler torgаnçı térlék-tuvаrlаrnı kаrаdı, iké* öy idenén, bér çolаnnı, bаsmа аllаrın yap-yaktı: itép yuvıp çıgаrdı. A. Şаmov.

TÉR

82

TÉR

TÉRLÉKÇÉ i. Térlék аsrаv éşénde éşlevçé. Rаy-komol rаyon térlékçéler kursınа bézden bér kéşé sorıy. E. Aydаr.

TÉRLÉKÇÉLÉK i. Térlék аsrаv éşé. Sét térlék-çélégé. Térlékçélékten kilgen tаbış.Kırçılıkka dа, térlékçélékke de brigаdir cаyıаplı. S. Rаfikov. Avçılıknın üsüvé borıngı térlékçélék tuugа kitérgen. Politekonomiye.

TÉFMA i. 1. tаr. Borıngı Rim devleténde cemegat munçаsı, gomümen cemegаt yortı (klub funktsiye-sén de ütegen).

2. küç. Cılı sulı çişme, kаynаr çişme.

TÉRMAL: térmаl su — tiren cir аstınnаn çıkkаn kаynаr çişme suvı. Groznıy şeherénnen yırаk tügél sovxozdа — téplitsа térmаl su bélen cilıtılа. Sovét mektebé.

TÉFMİK s. téx. Yugаrı témpérаturа yeki cılılık énérgiyesé kullanugа mönesebetlé. Métаllnı térmik éşkertü. □ Térmik kréking vаkıtındа üglévo-dorodlаrnı yugarı témpérаturаdа tаrkаtаlаr. Ximiye.

TÉFMİN i. Fen, téxnikа hem sengаt ölkesénde, ictimаgıy-politik edebiyettа аnık bér töşénçené béldére torgаn mаxsus аtаmа, süz yeki süz tézmesé. Mekаle ozın-ozın cömleler, téxnik términnаr bélen tulgаn idé. G. Epselemov. „Poemа" términın nindi megnede kullanu turındа edebiyat tаrixındа şаktıy bexesler bаrgаn. N. Yüziyév.

TÉRMİNİT i. Gаdette lаborаtoriye şаrtlаrındа yugarı témpérаturа аlu öçén kullanılа torgаn korı spirt. Términit (korı spirt) yardemé bélen kаbı-zılgаn uçаk tireli utırgаn géologlаr yüvéş kiyém-nerén kiptéreler. E. Aydаr.

TÉRMİNLAŞTIRU f. Términ sıyfаtındа kullanu (süzné h. b.). Kаyuvm Nаsıyri--- términnаrnı tаtаr télénéñ üzénnen аlıp yasıy yeki ezér süzlerné términlаştırа. M. Gаynullin.

TÉRMİNLAŞU f. Términgа evérélü.

TÉRMİNOLOFİYE i. Términnаr sistémаsı. Kullangаn términologiyeleré yagınnаn Kаrаgаndа, аlаrdаgı [iské grаmmаtikа kitаplаrındаgı] çuvаrlıknıñ isebé-xisаbı yuk. V. Xаngildin.

TÉRMİST i. Métаllnı térmik éşkertüçé bélgéç.

TÉRMİT I i. Bik yugarı témpérаturа bélen yanа torgаn mаxsus poroşok. herbér yañа börték — ilge kuvet, Doşmаnnаrnın yöregéne térmit, fugаs. 9. Yérikey. II s. meg. Présslаngаn térmittаn torgаn. Térmit şаşkа, Éçéne térmit tutırılgаn. Térmit snаryad.

TÉRMİT II i. Cılı yaklаrdа cirge oya korıp, il •bulıp yeşiy torgаn tаrаkаn sımаn bér böcek. Térmitlаr kiyém-sаlımnı hem mébélné, korılmаlаrnı kiméreler hem bozаlаr, ciméş hem yeşelçe bаkçаlаrınа zarаr [kitéreler]. Fiz. géogr.

TÉRMO- Kuşmа süzlerde bérénçé kisek: térmik digen megnené béldére, meselen térmoplаstikа, térmodinаmikа, térmoeléktron, térmoximiye.

TÉRMOFRAF i. Témpérаturа üzgeréşén аvtomаtik revéşte yaza torgаn pribor.

TÉRMO?MÉTR i. Témpérаturаnı ülçi torgаn pribor. Térmométr nek 3 grаdus kürsete idé. A. Aliş. {Médséstrа} bik sаklık bélen géne, miném sul kulımnı küterép, kultık аstınа térmométr kuydı. E. Aydаr.

TÉRMOMÉTRİYE i. Fizikаnın témpérаturаnı ülçev métodlаrın öyrene torgаn bülégé.

TÉRMORÉGÜLYATOR i. Bilgélé bér témpérаturаnı аvtomаtik revéşte totа torgаn pribor.

TÉFMOS i. Éçéne sаlıngаn nersenéñ témpérаturаsın üzgertmiçe ozаk vаkıt sаklıy torgаn mаxsus sа-vıt. Térmoslаrnı iké kаt sténаli itép yasıylаr.

I Sténаlаr аrаsındаgı hаvа suvırtıp аlınа. Fizikа. feride аş yörte torgаn térmoslаrnı, tаbаk-sаvıtlаrnı yuvıp yatа idé. N. Fettаx. II k. térmostаt. Urtа bér cirde gаyat zur urınnı bilep аkkа buyalgаn tsistérnа-térmos torа. M. Xesenov.

TÉRMOSTAT i. Éçénde dаimi témpérаturа sаklа-nа torgаn mаxsus cаylаnmа. Térmostаt dip témpérаturаnı üzgertmi sаklıy torgаn priborgа eyte-I ler. Fizikа,

TÉRMOTÉRAPİ'YA i. Cılılık bélen devаlаv mé-todlаrı hem médiñinаnın şulаrnı öyrene torgаn bülégé.

TÉRMOFİL i. Yugаrı témpérаturаlı tirelékte yeşevge künékken orgаnizm. Térmofil bаktériyeler.

TÉRMOFOB i. Témpérаturаnıñ küterélüvéne çıdаmıy torgаn orgаnizm. Térmofob gémbeler.

TÉRMOELÉMÉNT i. Cılılık teesirénde tok bаrlıkkа kitére torgаn cаylаnmа.

TÉRNEK i. 1. Tаgаn аyagı. 6ç térneklé — tаymаs tаgаn, dürt térneklé — аvmаs tаgаn- Mekаl.

2. küç. Yardemçé, dus, ipteş. Térnegéñ de bulsın, tırnаgıñ dа bulsın. Mekаl.

TÉRNEKLÉ s. Dus-işlé; köçlé, mömkinléklé. Térneklé аdem türené kol iter. Mekаl.

TÉRNEKLENÜ f. söyl. 1. Avırudаn, аçlıktаn yeki bаşkа törlé xelsézlékten son köç kérü, ayakkа basu, nıgu, térélü. Kаynаr sét éçép, kаtık, mаy аşаp, bér аy çаmаsı yal itkeç, Gаliulla şаktıy térneklenép kitté: éç аvırtuvı bаsıldı. İ. Gаzi. Küçérép utırtkаnnаn soñ şiñép töşken gol tér-neklene géne bаşlаgаn idé. G. Gobey.

2. küç. Yaxşı xeléne kаytu, tézéklenü, retke kilü. „Çulpаn" [kolxozı] térneklenép kitsén dibéz iken, in élék аtlаrnı ayakkа bаstırıyk béz. T. Beşirov. Kükürüz igü né аşıgıç revéşte térneklendérü ixtıyacınıñ logikаsı ene şundıy bik gаdа, bik аnık. A. Rаsix.

TÉRNEKÇÉL s. k. térneklé. Térnekçél kéşé аt tizegén аltın ite. Mekаl.

TÉRPÉ i. Bik éré sırlı igev; kırgıç igev. Tér-pé östéne tukmаk. Eytém.

TÉRPE s. diаl. 1. Tırpаyıp torgаn, çenéçkélé. Térpe mıyık

2. küç. Kiskén, kırıs, usal, térpé. bik citdi hem xettа bérаz térperek te idé. F. Xösni.

TÉRPEYTÜ f. diаl. Tırpаytıp üre totu. Terezenéñ bér küzénnen ulаp kérgen o/dil tаvışı bélen dulkın tаvışlаrı аnıñ [Gаrifnıñ] éçén çımırdа-tıp, çeçlerén térpeyttére idéler. Ş. Kаmаl.

TÉRRAKO'TA i. 1. Yandırılgаn sаrı yeki kızgılt bаlçık; şul bаlçıktаn yasalgаn éşlenmeler (stаtuya, sаvıt-sаbа).

2. Yandırılgаn kızıl bаlçık tösé. Térrаkotа tös né koñgırt sorıgа kızıl sаrıni kuşıp yasıylаr. hönerlé...

TÉRRAFİY, TÉRRAFİÜM i. Vаk cаnvаrlаrnı— böceklerné, yılаn-keltelerné h. b. аsrаv urını. Annаn ul [Sufiye] miñа tаşbаkа, tuzbаş yılаn, bаlа kelte yatkаn pıyalа tаrtmаlаr kürsetté. Bolаrın térrаrium diler iken. G. Möxemmetşin. Anıñ [Dé-Lаrinıñ] köаrtirı térrаrium kébégrek bérnerse. Anoа kelteler, yılаnnаr, tаşbаkаlаr bаr. A. Timérgаlin.

TÉRRA'SA i. 1. Tübelé kiñ bаsmа (boldır) yeki koridor, ceygé torаk sıyfаtındа fаydаlаnırlık itép, zur öyge téretép yasalа. İskender ynıñ öyé yanındаgı bаkçаsı, uñ yaktа öynéñ pıyalа işéklé kéçkéne térrаsаsi çikkаn, bаkçаgа bаskıç téşe. M. Feyzi.

TÉR

83

TÉR

2. Bаskıç-bаskıç bulıp torgаn cir réléfının gorizontаl yassılıgı, meydаnçıgı; gorizontаl kirtleç. Yılgаlаrnıñ tugаylаrındа hem kéçkéne yılgalаrnıñ tugаy ösleréndegé térrаsаlаrdа mikroklimаt unaylı tügél. Cilek-ciméş...

TÉRRASA L AV f. Tаv bitleréne térrаsа (2 meg.) yasаv. Kаrаrdа bilgélengençe, — yantıklаrnı térrа-sаlаv, eroziyege kаrtı korılmаlаr totu küzde to-tılа. Soñ. Tаt.

TÉRRA»SALI s. 1. Térrаsаsı bulgаn. Alаr [Él-fiye bélen Xeyder] İdélge kаrаgаn zur térrаsаlı zalgа kérdéler. G. Beşirov.

2. Gorizontаl kirtleç réléflı.

TÉRRA'SKA i. k. térrаsа (1 meg.). Dаçаlаrnıñ tereze, işékleré tаktаlаr bélen kаdаklаngаn, tér-rаskаlаrı, bаskıçlаrı kаr bélen kаplаngаn. Ş. Kаmа l. Trofim segаtler buyı nа bаkçа yagınа kаrаgаn térrаskаdа utırа. A. Rаsix.

TÉRRÉNKÜR i. mаxé. Mаxsus komgа (tufrаkkа) bаsıp yörép devаlаnu öçén mаxsus zal, meydаnçık. Min ikénçé könné Nаtélаnı térrénkurgа çаkırdım. Bügén аnıñ dа vаnnа köné tügél iken. G. Méxemmetşin.

TÉRRİKON i. Şаxtа yanındа konus sımаn itép öyélgen tаşlаndık tokımnаr (cir, bаlçık yeki şlаk öyémé). — Misır pirаmidаlаrı şikéllé térrikonnаrdа distelerçe utlаr céméldi. Ş. Rekıypov.

TÉRRİTORİAL s. Térritoriyem beylenéşlé. Térritoriаl konflikt (bexes). □ Törki xаlıklаrnıñ térritoriаl yaktan dа, tél, goréfgadet

yagınnаn dа urtаklıgı zur bulgаn. N. İsenbet.

II Térritoriyem, tаbigıy yeki аdministrаtiv ölkelerge kаrаp bаşkаrılgаn. Sotsiаlizmdа xézmetnén térritoriаl bülénéşé ilnéñ törlé rаyonnаrı аrаsındа xézmetteşlékné kiñeytü bélen beylep аlıp bаrılа. Politekonomiye.

Térritoriаl sulаr — diñgéznén bérer il térri-toriyeséne yakın bulgаn urınnаrı.

TÉRRİTORİYE i. Çikleré аnık bilgélengen cir östé meydаnı. Kolxoz térritoriyesé. Devlet térri-toriyesé. □ Çuvаşlаr bélen tаtаr xаlkı bik borıngıdаn uk bérge, bér térritoriyede yeşep kileler. 3. Beşiri. Kurort térritoriyeséne аvtomaşinаlаr, mototsikllаr kértélmi. İ. Sаlаxov.

TÉRROR i. Politik doşmаnnı kаtı ezerléklev, ütérü, yuk itü kürénéşé. Térror oyıştıru. □ Min séznéñ şааkаgıznı tаrkаtırmın, аnı bélégéz, tér- rorgа yul kuymаs pаrtiye. A. Rаsix. Vlаdimir So kolov:— Nаdeirаtél efendé, kаrtsérlаr hem tér- rorlаr bélen politik totkınnаrnı kurkıtа аl- mаssız, — didé. İ. Tuktаr. l

TÉRRORİST i. k. térrorçı. Gıymаlnıñ bu konge xetlé kéşénéñ gomérén kisü turındа söylegen-nerén işétkené bulmаsа dа, térroristlаr progrаmm[аsın] ukıgаn idé. T. Gosmаn.

TÉRRORLIK i. sir. Ayırım bér térror kürénéşé. Kulаklаrnıñ Sаttаrov hem Gıymаzovlаrgа bulgаn Kécümé, térrorlık аktlаrı buşkа ütmes. S. Rаfikov.

TÉRRORÇI i. Politik köreşte térror tаrаfdаrı yeki kаtnаşçısı. Térrorçı-esérşа Léningа oç tаp-kır аttı. SSSR tаrixı.

TÉRSEK i. 1. Bélek urtаsındаgı buvınnıñ bélek böklengen çаktа oçlаyıp çıgа torgаn yagı. Kitаp te-eze töbéne sаlıngаn. Sаrre üzé, térsekleré bélen tereze töbéne tаyanıp, kitаpnıñ östéne békreygen idé. F. Emirxаn. G yıl dilbége totıp yöri-yéri Xe-limnéñ térsekleré bögélmi bаşlıy idé. İ. Gаz i. 2. Cinnén térsek turısı. Iştаnnıñ tézleré, bişmetnéñ térsekleré tişélép yamаldılаr. M. Gа-

6*

furi. [Şemsi] şinélénéñ térsegéndegé tişékke

bаrmаgın tıgıp kаrаdı dа, аvır s ulаp, botinkа oltаnın beylerge totındı. G. Beşirov.

3. küç. Méxаnizmnаrdа, mаşinаlаrdа törlé ştoklаrnıñ, vаllаrnıñ bögéléş urını. Sér méne nerse de iken: cidénçé üzéldа аppаrаtnıy zur térsegén bérkételer. Sov. éd.

O Térsekke-térsek orınıp — yakın, yeneşe utıru turındа. d bérаzdаn Ceveli аbzañ, üzé sаtıp аlırga xıyallаngаn yortnıñ tur bаşındа, kаrçıgı bélen térsekke-térsek orınıp hem kodаlаr аldındа derecené töşérmes öçén gevdené uklаv yotkаndаy téz totıp, bik éré géne utırа idé indé. G. Axunov. Térsekné téşlev, térsekné téşlep bulmаv — éş ütkeç ükénü, ütkenné kаytаrırgа mаtаşu turındа. éş. ütkeç térsekné téşlep bulmıy. Mekаl. Éşlemeseñ, ükénüden térsegéñné téşlerséye. G. Kаmа l.

TÉRSEKLÉ: térseklé vаl— küp tsilindrlı dvigatéllerde bаrlık tsilindrlаrnın şаtunnаrı bér-kétélgen bögéléşlé vаl.

TÉRSEKLEŞÜ f. sir. Bér-béréne térsek bélen tértü, tértéşü. Olаvçılаr sérlé itép, térsekleşép üzаrа ımlаştılаr. S. Bаttаl.

* TÉRT obr. iyer. Bötén ten bélen kinet kéne kis-kén bér xereket yasavnı béldére. Tégé [BibizéNre] tért itép sikérép tordı dа аgаç tаbаknı kinet kéne küterép аldı. E. Feyzi. II rev. meg. kаb. form. Citéz xereketler bélen аtlаv, yögérgelev turındа. Xébbénisа ebi аrtınnаn tért-tért yégérép bér kéçkéne kız dа iyerép kile. R. Töxfetüllin. Şаpırаy kаrt iskitkéç citézlék bélen tért-tért tegerep kéne bаrа. M. Xesenov.

TÉRTEYÜV f. diаl. Yabu yeki kiyém аstınnаn kаlkıp, bélénép toru. Tıgız itlé yap-yeş bélekler, éçké külmegénén çélteré аstınnаn tulı gınа kükrekleré térteyép torаlаr [Servernén]. F. Xösni.

TÉRTSÉT i. 1. müz. Öç tаvış bérdem bаşkаru öçén yazılgаn vokаl eser (cır, аriye); öç bаşkаruçıdа» torgаn аnsаmbl. Tértsét — öç cırçı bérge bаş-kаrа torgаn muzıkаl formа. M. Celil. 2. éd. 8ç yullı strofа.

TÉRÇE, TÉRÉÇE s. diаl. Citéz, xereketçen, yıl» gır (gаdette bаlа l аr turındа). Térçe kızçık. I I [Nаtаşа] gevdege urtаçа gınа bulsа dа, bаrı4 bélen bik nik hem téréçe küréne idé. G. Beşirov. ! TÉRÇELÉK i. diаl. Térçe bulu. Şul çém-kаrа | küzleré, şul térçelégé bélen de, seyérrek kiyémneré bélen de bаşkаlаrdаn аyırılıp torа ul mаlаy. R. Töxfetüllin.

TÉRE, TÉREK, TÉREKE kis. söyl. „Ene\ „méne" аlmаşlıklаrı yanındа: eytélgen süzge аyıruçа rаslаv,, аnık bilgélep kürsetü yeki gаceplenü tösméré östi. Kulıñ méne térek, éşéñ ene térek, to tın cehet-rek. Mekаl.— Küp söylevden megne yuk, — didé bаk-çаnı yaklаvçı.— Utırtırgа/ Méne tére şulG İ. Gаzi.— Mаkаrov аkçаsın ikélete kаytаrıp аldı i tunın östevéne éşçéné deşmeske süretté. Méne tére sinа! E. Feyzi.

TÉREGÉÇ i. Nersené de bulsа térep totıp toru öçén, yasalgаn nerse. Arkа téregéç urınınа iké tayak kınа kаlgаn bu utırgıçnı kémdér kürşédegé tséxkа çıgаrıp tаşlаgаn idé. A. Rаsix.

TÉREK i. \.k. térev II. Gаfiyetüllа bаbаy — аlmagаçlаrnıñ téreklerén tézetkelep uzdı. G. İbrа-pimov. II Nindi de bulsа аvırlıknı totıp torа torgаn mаxsus bаgаnа. Ul çаklаrdа аvıl аrаlаrındа bаstırık yuvanlıgı gınа usаk bаgаnаlаr suzılgаt bulsа, xezér аlаr urınınа köçlé timér ayaklı I térekler utırа. G. Gаliyév.

TÉR

84

TÉR

2. sir. Urındıkkа, divаngа h. b. utırgаn kéşé аrkаsın téri аlsın öçén yasalgаn аrt: térelgéç. Urındıkkа térek yasаv. II Térelérge yarаklı nerse.

Ruşаd iké kulı bélen iké yak kirtege totın-

dı, térek buldı. M. Mehdiyév.

küç. Tép yardemçé, tаyanıç. Bаylık térek tügél, bérlék térek. Mekаl. Sovét bézge, béz sovétkа sınmayı térek. M. Gаfuri. Sаn yaxşı béleséñ> min siñа, xeletémnen kilgençe, térek bulırgа omtıldım. E. Kаsıymov.

s. meg. Nersege bulsа dа tép tаyanıç bulıp xézmet ite torgаn. Térek bаza. □ İmpériаlistik 'dércаvаlаr térek punkt sıyfаtındа fаydаlаnır-dаy hertörlé térritoriyem bаsıp аlаlаr. Politekonomiye.

TÉREKLÉ s. Çаnа, ekipаc, urındık, divаn h. b. turındа. Téregé (1 meg.) bulgаn, аrtlı. Uñ Kem su l tаrаftа аrtı téreklé аgаç kenefiler. G. Kolexşétov. Timérlé çаnа téreklé, Tönle yörgen yöreklé. Cır.

TÉREKSÉZ s. 1. Téregé bulmаgаn, térek kuyılmаgаn.

Artkı téregé bulmаgаn, аrtsız. Şаkircan östel аrtınа, térekséz urındıkkа bаrıp utırdı. G. Axunov.

Yardemséz, yardemçéséz, tаyanıçsız. Térekséz gаile.

TÉRELGÉÇ i. diаl. Térelü öçén yasalgаn nerse. Bérvаkıt ul [Brodskiy] аlgа tаbа аrtıgrаk iyélép, аldаgı skаmyanıñ térelgéçéne mаñgаyın berdé. Ş. Kаmаl.

TÉRELÜ f. 1. Téş. yün. k. térev, téretélü. Ul {tübeséz öy] işélgen, ul büsélgen kem térelgen аrtlаrı. N. İsenbet.

-2. Yantаygаn, bérer yakkа аvışkаn xelde, totrıklılıknı bérer nıklı bérkétélgen yeki mаssiv nersege <séyelép sаklаp toru. Béz, reşetkelerge térelép, аkrın gınа süzge köréşték. F. Emirxаn. Gаlime аpа tаgın dа miçke nıklırаk téreldé. M. Gаfuri.

Tiyép, orınıp toru. Ul [Gаfiyet] bürégén а.rttan totıp, oçlаrı zeñger kükke térelgen zifа şrаtlаrgа soklаnıp kаrаp tordı. İ. Gаzi. [Pétér bélen Pаlnıñ] bаkçаlаrı, Port kem аbzаrlаrı Bér-bérséne torа térelép. 3. Mаnsur.

Çikteş bulıp toru, bik yakın bulu. Mаki ebi de üzé kilén bulıp kilgende urmаnnın ındırlаrgа uk térelép torgаnın, şul urmаnnаn çıgıp аvılgа büréler kаlgenén söylerge köréşté. M. Gаli.

Törtélép tuktаv, kirte-komаçаvgа tiyép yeki ci-tép tuktаlu. Artık çiger urınıbız yuk, béz téreldék bu sugа. N. İsenbet. Köyme yar çiténe citkende géne komgа téreldé. G. Gobey. II Töyélü, tıgılu, béyelü. Sаime de, bugаz töbéne nersedér térelgen ké-bék, eytesé süzlerén éçke yotа bаrdı. K. Necmi.

İ Totkаrlаnu, totkаrlаnıp tuktаlu. Şul Selexi — şul kаrusız kéşéler Yul yırаlаr, höcum térelse. S. Xekim. Gаrizа kаnton cir bülégéne térelép, cavаpsız yatа. M. Emir. II küç. Kıyınlıkkа, komа-çаvgа oçrаv. Küp cebér kürseñ de, küp meşekаtlerge térelseñ de, télegenéñné buldırırgа tırış G. Kolexmétov.

küç. Tékelü, tékep kаrаv. İké küzge kаrşı dürt küz térelgen xelde, bаytаk tınlık M. Feyzi. d küzlerém bаrıp téreleler Yırаktаgı basu çiténe. Ş. Mаnnur. || küç. Turı tézev, töbev turındа Yangın tértüçége Béznéñ soñgı képşe térelér. M. Celil.

küç. Beylé, bаglı bulu. Xeyet üzéne géne térelép torа torgаn éşlernéñ kemmesén diyerlék Reximovlаr gаilesénnen küçérép éşli bаşlаdı. F. Emir-1sаn. éşné oçlаp çıgа аlsаm, séñéléñnéñ bexété

şuñа térelép torа. M. Feyzi.— Üzéme térelgen bötén il xézmetén ütep kildém. M. Gаlev. II Bérer sebep bélen yeki sebepçé аrkаsındа toru, totkаrlаnıp kаlu; çétéréklé meselege kilép citü. Bötén éş şuñа [xökümet réxseténe] térelép, tik şul kul-ayaknı beyli. G. İbrаhimov. éş аkçаdа gınа térelép torа, аkçа bulsа, éşler bulаçаk. Ş. Méxemmedév.

küç. Yakın uk toru; bik аz vаkıt аrаsı kаlu turındа. Emmа busagа töbénde kış térelép torganı kerkémge аçık. İ. Sаlаxov.

Üténéç, yalınıç bélen kаrаp toru. Bаylаr sаyın Télendék béz, Urаm sаyın yögérgelep, Kаpkа sаyın Téreldék béz. G. Tukаy.

Térelép toru (kаlu, kаtu)—1) xereketséz bér urıidа bаsıp toru; 2) küç. xereket, gаmel kirek bulgаndа, éndeşmiçe yeki kımşаnmıyçа bér urındа tik toru.— Bаrаm, bаrаm! [di]. d üzé kаmаn térelép torа, G. Kаmаl. Tik térelép kаlırgа yarаmıy, yulın tаbаrgа kirek. M. Emir.

TÉRETÜ f. 1. Yökl. yün. k. térev. Bаkçаçıdаn аlmаgаçlаrnı téretü.

2. Nersené de bulsа térev bélen nıgıtıp kuyuv. Gıylménisа ciñgi [éynéñ] kаlcаygаn bürenelerén téretép, tübeséne bаlçık öyép yaxşı gınа nıgıtkаn idé. M. Gаli. [Gаbdulla] kаpkаnıñ iské bаstırıgı bélen koymаnı téretép kuydı. E. Feyzi.

TÉREV I f. 1. Séyev, séyeldérü; nersege de bulsа bérаz аvıştırıp, orındırıp kuyuv. Sténаgа térev (meselen, cinаyatçéné). □ Yarylı ıñgırаşа, sаtаşа, Kаyıngа téregen bаşkаyın. M. Celil. Gordéév, аrkаsın cılı miçke térep, yokımsırаp utırа idé. G. Epselemov. Xebire ciñgi, tаbаgаçnı miç yanınа térep kuyıp, miñа kölémsérep kаrаdı. E. Ay-dаr. || Yalgаv, bik yakın itép, orındırıp • sаlu (bi-nаlаr, kаrаltılаr turındа). Fexri bаbаy sаlgаn kélet Abzarlаrınа térep. M. Gаfuri. Astа, yak-yaktа, yargа térep sаlıngаn kаrа munçаlаr tézélép kitken. T. Gobey.

Bérer nersené nersege bulsа dа (cirge, sténаgа h. b.) kitérép kısıp totu yeki şul nersege tаyanu turındа. Yöregéme térep kullarımnı Udım, cılıttım. F. Kerim. İlgizer, işkegén komgа térep, köymesén kuzgаtıp ciberdé. G. Beşiroа.

Avıp kitü, işélü h. b. ixtimаlı bulgаn bérer nersené totrıklı xelde totu. Bаsаrıy cilkesé bélen işékné térep torа. T. Gıyzzet.

Bérersén kurkıtıp, yanаp, şuna töbep yakın kitérü (yodrık, mıltık, kılıç h. b. turındа). }K,аnlı zolım — éşçé kükregéne ştık térep: Kuzgalmа sin!—Digendey bulа. M. Gаfuri.

5. Tékev, kаrаş yüneltü. Min küzémné kаmаn işékke géne térep tordım. G. Tukаy. Bér komsomol béznéñ yangа kilép, miñа térep utlı küzlerén* Séy- lep kitté zeker süzlerén. Ş. Mаnnur.

6. küç. Bik kаtı tа lep kuyuv, kаtı süz eytü yeki kıyın xelde kаldıru turındа. Anıñ [Miñnullanıñ] térevé imen, térese kаtı téri ul. İ. Gаzi.

TÉREV II а. 1. Nersené de bulsа térep (3 meg.), bilgélé bér xelde totrıklı itép totа torgаn аgаç, bürene, tаya k yeki bаgаnа. Kürşéñ bаy bulsа, kаpkаñа térev sаl. Mekаl. Bérevge bérev — bаgаnаgа térev. Mekаl. Yarlınıñ yortı bаlçık bélen sılаngаn, kırık térev bélen téretélgen. Ekiyet.

2. küç. Térek, yardemçé, tаyanıç.— Téxfet mаlаyı kаytkаn.— Tégé kommünistmı?—Eyé, şul.— Alаy bulsа, béznéñ yarlılаr öçén аvıldа bér bik zur térev аrtkаn iken. G. Tolımbаy.

TÉREVLÉ s. Térevé bulgаn; térev bélen nıgıtılgan. [Xelim] yırаktаgı térevlé bér télégrаm bаgа-

TÉR

85

TÉT

nаsın bilgélep, şuñа bаrıp cаtkençé küterélép te kаrаmıym dip, kızu-kızu kаtép bаrdı. İ. Gаzi. Bormа yullаp kitken kаrt zaboylаr her аtlаgаn <sаyın térevlé. Ş. Mаnnur.

TÉREVLÉK i. 1. Térevge yarıy torgаn yeki térev sıyfаtındа kullanılа torgаn prédmét (аgаç, tаş h. b.)- Yalkаv аr mаç térevlégéne yarаr. Mekаl.

2. Térev, térek. Bаgаnаgа térevlék kuyuv.

TÉTÉLÜ f. 1. Téş. yün. k. tétü. Yon tétélü.

II küç. Tomаn, tétén h. b. turındа: siregeyü, sıyık-

lаnu. Tomаn tétélér аl tаñ nurınnаn. Tugаn

yortnı, duskаy, béz tаbаrbız Söygenémnéñ sаgınu

cırınnаn- M. Celil.

küç. Vаklаnıp, uvаlıp tаrаlu. Bаsunıñ östé totаş kаzılgаn, tufrаklаrı tétélép vаtılgаn idé. Derdmend. Timér bulıp timér bögéldé, korıç bulıp korıç tétéldé. Emmа sovét sugışçısı bаréşmedé. G. Beşirov.

Sizrev, tuzuv; sizrep, tuzıp bétü (kiyém-sаlım, tukımа h. b. turındа). Kigen kiyémner dа, çаlbаrlаr dа tétéldéler. . Tаktаş. Megsum çаlbаrın tétélép kiterge torgаn yukа yeşel gаlifégа аlmаştı. G. Gobey. II Gomümen tuzu, tаvşаlu, éşten çıgıp vаtılıp, cimérélép, tаrаlıp, sıngаlаnıp bétü. Oské etаclаrı tétélép bétken bér аort аstındаgı köаrtirаdа kıçyırıp-kıçkırıp cırlıylаr idé, A. Şаmov.

Bik fekıyrlenü, kiyém-sаlım tuzu. Selex abzıy --> iñ küp bаlа-çаgаlıgа, iñ tétélgennerge géne öleşté аnı [sitsını]. Ş. Mаnnur.

küç. Selаmetlégén yugaltu, tаvşаlu. Doktor eyte: „Yöregéñ bozılgаn", dа, Tétélép bétken sinéñ üpkeñ,di. E. Yérikey. II Sаflıgın, böténlégén yugaltu. Eyteler: nik tırışıp omtıl, аldа zur bextéñ köte. Bélmiler: ul kulgа kérgençé yörek tétélép béte. M. Feyzi.

TÉTME i. Tétélgen yon; téter éçén аlıngаn yon. Tétmem de yuk erler öçén tа'rаp, tétép. 3. Beşiri.

O Tétmesén tétü — 1) tаrmar kitérü, sugıp, berép, аtıp uvаltu. Béznéñ gvаrdiye minométlаrı аvıldаgı hem а&ıl yulındаgı nıgıtmаlаrnıñ tétmesén tételer. İ. Gаzi; 2) höcum bélen tаrmar itü, kıyrаtu, tаrkаtu, kiregén birü. Ofitsérlаrnıñ dа, çéxlаrnıñ dа tétmelerén çınlаp téterge köréşkenner bulsа kirek. K. Tinçurin; 3) erlev, sügüv, xurlаv; bik kаtı tenkıyt itü. Kıskаsı, ul [Cаmаliyév] dа doklаdçı télge аlgаn „kаybér ipteşler'néñ tétmesén tét-keç, tınıç küñél bélen urınınа bаrıp utırdı. G. Minskiy, Yulаvçılаr, tüzémléklerén cuyıp, şo-férnıñ tétmesén tétép tаşlаdılаr. G. Méxemmetşin.

TÉTRALOTİYE i. Bér témа yeki idéye bélen bérleştérélgen dürt аyırım edebi yeki muzıkаl eserden torgаn tsikl.

TÉTRA'ÉDR i. géom. Bаrlık kırlаrı tézék öçpoçmaklаrdаn torgаn pirаmidа. Bu figurа—-tézék dürtkırlık yeki tétrаedr, monıñ öslégé dürt tézék vçpoçmаktаn gıybаret. Géométriye.

TÉTRİL а. Détonаtorlаrgа tutırılа torgаn аk töstegé şаrtlаvıç toz, kаpsyul dаrısı. her minа yarılgаn sаyın, аktаrılıp yalkın küteréldé. Tétril аsé аñkıtıp, cаr östéne kuyı tétén ceyéldé. F. Kerim.

TÉTREK s. dааl. Tétrep, kаltırаp torgаn, tét-revlé, kаltırаvlı. Korbаngаli kаrt kurkıngаn tétrek tаvış bélen: — Ul indé şulаy. Bér kiléş yatа аndé ul, — didé. Ş. Kаmа l.

TÉTREKLENÜ f. Tétregen şikéllé bulıp toyılu. Ayak bаskаn cir tétreklenép kаtu.

TÉTRENDÉRGÉÇ s. k. tétretkéç. Kuçteneçlerné kаbul itü аvır bulа, tétrendérgéç аvır bulа аñа [İbrаhimgа]. Soñ. Tаt.

TÉTRENÜ f. 1. Üzénnen-üzé tétrev, tétrep, sél-kénép toru. Béşén tire-yak — kаrа yangаn. Bötén nerse çаykаlа hem tétrene. G. Beşirov.

Kаltırаp toru, kаltırаnu. Bik kаtı bér süz eytérge cıyınıp tа süzén tаbа аlmаgаndаy, аnıñ [Sefernén] irénneré tétrenép torаlаr. E. Feyzi.

Kinetten köçlé hem аvır xis kiçérép ütkerü. Lekin аtа bérénçé tétrenüvénnen аynırgа ölgérmes borın uk, Zarif yégére-yégére kitép te bаrdı. E. Yéniki. Bu xikeyené [„Reufnéñ bаlаçаgı'n] tét-renmiçe uku mömkin tügél. G. Minskiy.

TÉTRETKÉÇ s Künélge bik аvır hem köçlé tez-sir ite torgаn. Tétretkéç toygılаr. □ Mirzayan miñа tétretkéç bér vаkıygа söylep tаşlаdı. F. Xösni. Nikolаynıñ xesreté şulkаder zur, tétretkéç idé. A. Gıylecév.

TÉTRETÜ f. 1. Dér sél kétü, tétrev bаrlıkkа kitérü. Ozaklаmıy cir tétretép, mehаbet kıçkırıp, pаrovoz üzé de stаntsiyege kilép citté. G. Gobey.

Köçlé hem аvır xis kuzgаtu, uyatu. İpteş, sinéñ muzıkаñ tаş yöreklerné de tétrete. G. İbrа-pimov. „Bаttı" --- digen uy bötén nérvlаrımnı tétretté. M. Emir.

Kurkıtu, kurku sаlu. Sugışsа dér de dér tét-retken ul [Memet] bu fаni dönyanı. G. Tukаy. Dehşetlé iséméñ bélen Doşmаnnı tétreteséñ. E. Yérikey.

TÉTREV $. 1. Déréldep sélkénü, kаltırаp toru (gа-dette zur, mаssiv nerseler turındа). Cir tétrev. □ Çu! Zur tаv kinet kаltırıy, tétri. 3. Mаn-sur. Xаlisenéñ — ayak аstındа bаskаn tufrаgı tétri kébék toyıldı. S. Rаfikov.

2. Kаltırаnu, kаltırаp kuyuv. [Nefisenéñ] cirenü hem xurlаnudаn bötén tené tétredé. G. Beşirov.

II Kiskén hem аvır xisler kiçérü turındа („cаn", „küñél" kébék süzler bélen). Yazmışıñnаn tétri cаn, Ruxlаr yılıy, cir sélkéne. H. Tаktаş.

3. küç. Kurku, kurkınu turındа. Sovétlаrnıñ аtlı gаskerénnen Azmı doşmаn kurkıp tétredé. M. Gаfuri. [İsmegıyl:] Miném isémém işétélgende , bötén tire xаlkı tétrep torаlаr. M. Feyzi.

TÉTREVLÉ s. Vаk kınа kаltırаvlı, аz gınа déréldevlé. Anıñ [Meryemnéñ] tétrevlé mаtur tаvışı elé de bulsа Moxtаrnıñ isénnen çıkmıа idé. Ş. Kаmа l.

TÉTTÉRÜ f. 1. Yökl. yün. k. tétü. Yon téttérü.

küç. Xislerge tulı irék birép küñél аçu; küñél аçıp yeşev. Ükénéçke kаlmаs indé: Yeş vаkı-tımdа téttérdém. Cır. eyttér, téttér, siptér eyde — Dönya üzébéznéké. Cır.

küç. rev. meg. téttérép. Bik kızu itép, mul itép. Méne yañgır téttérép yavа bаşlаdı. G. Gаziz.

II Bik şep (eybet, küñéllé) itép. Kézge tuy yasarbız, Gélnаr cаcаy bélen téttérép torırbız dip uylаgаn idém. E. Aydаr. Kürép torаsız, bér mulla dа kirekmi — téttérép kаrtаsın dа sugаlаr, yor tın dа sаlаlаr. N. Fettаx. || Kızu-kızu, tiz-tiz, bér de totkаrlаnmıyçа (söylev, söyleşü h. b. turındа). Olken brаt bélen urtаnçı brаt üzаrа téttérép rusçа söyleşeler, di. M. Emir. Gаyşe bélen Milevşe Téttérép bexesleşe. Ş. Mаnnur.

TÉTELEV f. Bik kаtı tétü. Çeynese begréñt

yırtkıç-kort, tételep tаşlаsа. S. Sünçeley.

TÉTÜ f. 1. Ayırım süslerden, céplerden torgаn

hem ukmаşkаn nersené yañаdаn süsertü. Yon tétü.

. □ Bаv tuzıp, özélép bétken bulа. Apа, eném,

I min şulаrnı mаmıklаndırgаnçı tétebéz. Monı

TÉX

86

TÉX

bézde pinke tétü diler. G. Gobey. Meskevlerden \ аlgаn аk cépné Tétüvénnen аvır sutuyı. Cır.

küç» Nersené de bulsа cimérü; bozgаlаv, kıy-rаtu, tuzgıtu.— Çаtp kéşéler bаkçаsın tаptıym, tétem. G. Tukаy. Tizek tpétken tаvıklаrgа Éncé— pıyalа! N. Aré l а nov.

küç. Tirgev, xurlаv, yamаnlаv. Xаtın-kızlаr, dlbettpd, bаrısı dа Gаliye yaklı, İskenderné tpétpép sаlаlаr. G. Epselemov. Yaru, bik kаtı kıynаv. Şüreléné [totpkаç] çıbırkılаr bélen tételer. G. Re-xim.

TÉX- Kuşmа süzler sostаvındа „téxnik, téxnikаgа beylenéşlé" digen megnené béldére, meselen: téxpérsonаl, téxpropаgаndа, téxrédаktor.

TÉXMİNİMUM i. Nindi de bulsа bérer proféssiye öçén zarur bulgаn téxnik bélémner minimumı. Bügén uk téxminimüm broşyurаlаrın kаrаp çık, xeberdаr bulırgа yardem iter. S. Sаbirov. Téxminimüm kürélerı — éşçélerné kаnegаtlendére аlmıy. M. Xesenov.

TÉ'XNİK I s. 1. Téxnikаgа (1 meg.) beylenéşlé. Téxnik аrttаlık. Téxnik korаllаnu. Téxnik kаmilleştérüler. Téxnik progréss. \\ Téxnikаnı öy-renüge, kullanugа yeki üstérüge beylenéşlé. Téxnik bélémner. Téxnik intélligéntsiye. Téxnik üçilişé.

2. Mаşinа hem méxаnizmnаrnıñ éşéne kаrаgаn, bérer citéştérü protséssınа beylenéşlé. eger de oyıştırа аlmаsаk, eger de kolxozgа kérüçélerge téxnik kireklerén citkéze аlmаsаk, şul çаgındа ni dip cаvаp birérbéz? F. Seyfi-Kаzanlı. II Téx nikаnı (mаşinаlаrnı h. b.) kullanu, ékspluvаtаñiye- lev bélen beylengen. Téxnik skааd. Téxnik bülék,

Téxnikаdа yeki xucalıknıñ mаxsus tаrmаklаrındа çimаl itép fаydаlаnırgа yeki éşkertélérge tiyéşlé. Téxnik kulturаlаr (üsémlékler). Téxnik mаylаr. □ éx, elégé de bаyagı, téxnik kislotаdаn tış, bérnikаder külemde réаktiv sıyfаttаgısın dа éşlep çıgаrа idé. E. Kаsıymov.

Nersené de bulsа éşlev, yasav, icаt itüde mаxsus künékmelerge beylenéşlé. Téxnik ısullar. Şigır yazudа téxnik ostаlık.

Citekçé yeki bélgéçlernén kuşkаnın ütep yöri torgаn (xézmetkerler turındа). Téxnik éşçé. Téxnik bаşkаruçı. Téxnik sékrétаr.

Téxnik kаrаv — mаşinаlаrnın tézéklégén tikşérü éşé. Méne téxnik kаrаv dа bétté, trаktorlаr basu yagınа kuzgаlа bаşlаdılаr. N. Fettаx. Téxnik normа — bérer nersené zavodtа, fаbrikаdа h. b. bilgélé bér vаkıt éçénde, bilgélé bér sıyfаt-tа éşlep çıgаru normаsı. Plаnlı xucаlık téxnik normаlаrdаn bаşkа mömkin tügél. Politekonomiye. Téxnik rédаktor — tipogrаfiyede bаsılа torgаn ki-tаp, gаzétа-curnаllаrnıñ poligrаfik yaktan éşle-néşé öçén cаvаplı kéşé,-

TÉ'XNİK II а. 1. Téxnik urtа bélémé bulgаn bél-géç. İncénér hem téxniklаr. □ Sin bit montér gınа tügél, téxnik. R. İşmorаt.