5. Küç. Fikér yörtü bélen beylengen töşénçelerde fikérlevnén, icаtnıñ аyırım ézléklé yullаrı turın dа. Lekin syucétnıñ bu tаrmаgı citerlék kiñey- télmegen. G. Nigmeti.

TARMAKLANU f. 1. Tаrmаk-tаrmаk bulu; tаrmаklı xelge kilü. Agаç botаgıdаy tаrmаklаnıp* torgаn zur mögévlé poşi üzénéñ mаtur hem moñsu küzleré bélen bаlаlаrgа kаrаp torа. E. Feyzi. Yaña gınа çıgıp kilgen koyaş nurlаrı tаrmаklаnıp tаñ bolıtlаrınа kаdаlа. A. Şаmov. 1! Tаrmаklаrgа (1—2 meg.) аyırılu. Koyaşnıñ cılı sulışı аstın-dа kаrlаrdаn sаrkıp torgаn sulаr tаrmаklаnа-tаrmаklаnа — аgаlаr. Ş. Kаmаl. Rаyon üzegé Yaktı Külden, dürt yakkа tаrmаklаnıp, tаş yullаr suzılıp kitté. G. Beşirov. Ayukolаknıñ tаmırı böténley tаrmаklаnmıy diyerlék, ul biktirenge ütép kére. Robinson ézl.

2. Küp tаrmаklı bulıp kitü, törlé ölkeleré аyırımlаnu (xucalık, fen h. b. turındа). Sotsiаlizm tézéléşénéñ tireneye, tаrmаklаnа bаruvı béznéñ аldıbızdа yañаdаn-yañа sorаvLаr, yañаdаn-yañа meseleler tudırıp torа. H. Tаktаş.

Tаrmаklаnıp üsü — küpyaklı bulıp üsüv, gérlep üsü (ictimаgıy h. b. kürénéşler turındа). Oktyabrdаn soñ prolétаriаt yazmа edebiyatınıñ kiñ külemde irkénlep, tаrmаklаnıp üsüvéne yul аçıldı. M. Celil.

TARMAKLAV f. 1. Tаrmаklı itü; tаrmаk-tаrmаk itüv; tаrmаklаrgа аyıru. Akkémés — elle niçe tаrm аklаp ürgen kаrа çeçé tubıklаrınаçа töşép torgаn bik аz su elé bér kız idé. Kаz. ütl.

TAR

45

TAR

2. rev. mаg. küç. tаrmаklаp. Tаrmаklаrgа (4 meg.) bülép. Promışlénnostnı tаrmаklаp idаre itüge küçü bu kimçéléklerné bétérérge tiyéş. Soñ. Tаt.

TARMAKLI s. 1. Küp tаrmаklаr revéşéndegé; üzek öléşten küplep tаrаlgаn tаrmаklаrı bulgаn. Agаçlаrdаn suzılıp töşken tаrmаklı külegeler kéşélerné аrkılı-torkılı kisép ütté. İ. Gаzi. Tаrmаklı mögézén sırt buyınа sаlgаn bolаn iké-öç sikérüdа yılgаnıñ аrgı yagınа çıktı. G. Epselemov.

2. Küp tаrmаklı; küp tаrmаklаr bire, kuyı tаrmаklаnа torgаn. Tаrmаklı göl.

Tаrmаklı bodаy — bodаynıñ bér sаbаktаn bérniçe bаş çıgаrа torgаn sortı.— Remeiye béznéñ brigаdаnıñ tecribe bаsuvındа tаrmаklı bodаy ürçétken kız bit ul. G. Nаsrıy.

TARMAK-TARMAK s. Bérgerek torgаn tаrmаklаr revéşéndegé. Tаrmаk-tаrmаk mögézlé mаrаllаr а nа şundа kаçıp yatаlаr indé! M. Gosmаnov. Tаrmаk-tаrmаk bulıp, tаlgeşlаnép, Çeçc аtıp torа çiyeler. E. Érikey.

TARMAKÇA i. Tаrmаknıñ tаrmаgı. Bér kevsede yöz botаk, Nаr botаktа uniké tаrmаk, kаr tаrmaktа utız tаrmаkçа. Tаbışmаk (gаsır, yıl, аy, tevlék).

TAR-MAR: tаrmar itü (kilü, bulu)—1) tétkelev, tuzdıru (tétkelenü, tuzdırıluv). Tıştа issén аçı ciller, tuzsın kаrlаr, Ey tubаsé sаlаmnаrı kil-sén tаrmar. G. Tukаy. [Küñél defterén] tаrmar itép, yırtıp tаşlаdım. M. Gаfuri; 2) cimérü, tuzdıru, yuk itü, kıyrаtu (cimérélü, tuzdırılu, kıyrаtılu) turındа. [Xаn:] Yuk, min ülgeç, bu yort, bu il Tаrmar bulmаsın. N. İsenbet; 3) bik kаtı cinü, tаrkаtu, kırıp tаşlаv (cinélüv, kırılu) turındа. İndé ul vаkıt Vrаngél gаyı-kаré tаrmar itélgаn, Kızıl Armiy Mаxno bаne аsı bélen sugış bаşlаgаn idé. A. Şаmov. Béz ul din-nаr, kаnunnаrnı tаrmar itték. H. Tаktаş.

TARPAN i. Atnıñ borıngı kırgıy téré. .

TARS аvаz iyer. Şаrtlаp dépéldev аvаzın béldére. Tаré itü. Tаré-tаré kilü. Tаré-tаré yörаk tibü. O Bаhаv işékné tаré yabıp çıgıp tа kit-té. G. Minskiy.

TARSILDATU f. 1. Yökl. yün. k. tаrsıldаv. İşékné tаrsıldаtu.

2. rаyı. mаg. tаrsıldаtıp. Bik köçlé tаré-tаré ytken tаvış bélen. [Biktаş kаrt) bérdаnkаsın pа-Fаgа kutаrdé Nаm kurıkkаnnаrnıñ kotın аlu öçén tаrsıldаtıp аtıp tа ciberdé. G. Minskiy. Stépаn yöregén tаrsıldаtıp söyli bаşlаdı. B. Kаnаlov.

TARSILDAV f. 1. Tаré itü, dépéldev hem şа-tırdаv (ikésé bérge). İşék, şаrtlаrgа citéşép, tаrsıldаp yabıldı. İ. Tuktаr.

2. Tаré-tаré itép toru (yörek tibéşé turındа). Yörаk digenéñ, çitlékkа elаkkаn tiyén kébék, tаrsıldаp sikérа. F. Xösni.

TARSINU f. 1. Tаr dip iseplev, tаr buluvınnаn kаnegаtsézlék bél dérü. — Bülmené tаrsınsаgız, xаzér yañаdаn bér bülme buşаdı. K. Tinçurin. Anı kürgeç, yarsıy yörаgém, eytérséñ lа urının tаrsınа. M. Celil. II Bötén cipаzı, kürénéşé, tertibé kı-sаn, udаysız, ruxıñа yarаksız kébék itép toyu. Min, irék télаp, аtаm yortın tаrsınıp çıgıp kitkаn kız. M. Feyzi.

2. küç. Törlé sebeplernén béryulı teesiré neti-cesénde аvır xiyéder kiçérü; borçılu. Yarsınаdır nаr-sаdаndér, tuzmаgаç, tüzmi yörаk, Tаrsınаdır, nаrxаnélér sızlаnıp ézli yörek. Ş. Bаbiç. Kürélmаgаn mondıy cinаyatné Xаtérlаrgа küñél tаrsınа. C. Gаyaz.

küç. Nersenélér yeki kémnédér kirekmegen itép, аrtık itép kürü, yarаtmаv. Xucаsı tаrsınsа, kunagı tаrtınır. Mekаl. Tаrsınmıybız séznéñ kilugа béz, İrkén, duslаr, béznéñ küñéllаr. N. Bаyan.

küç. Unаysızlаnu, tаrtınu.— Aşkа dа citéşégéz, bаlаkаy, tаrsınmıy gınа аşаp éçégéz. Ş. Kаmal. [Énisа], tаrsıngаn, yarım yatsıngаn xаldа, moñаyıp kınа аbzasınа kаrаdı. 3. Beşiri. [Xаtınnаr] bér dа tаrsınmıyçа kıçkırıp söylаşаler, çıyıldаşıp köléşeler. İ. Tuktаr.

TARTAY i. söyl. k. tаrtаr. Tаrtаy télénnаn tаbаr. Mekаl. Bér yılnı budаnа simérsа, bér yılnı tаrtаy simérа. Mekаl.

Tаrtаy kébék (аrık) — bik yabık hem yukа gevdelé. Şulаy itép, min sаbаn bétérgаnçé tаrtаy kébék аrıklаdım. M. Gаfuri.

TARTALA: tаrtаlаgа kitü f. godi s.— démégü, Cehennem töbéne kitü. [Bаdri:] Mikаlаy [pаtşа] tаrtаlаgа kitkаn. Anıñ surаtlаrsn ayak аstınа sаlıp tаptаdık. X. Kerim.

TARTAR i. Ülen аrаsındа yeşiy torgаn, kérensüv-ciren töstegé, tаr gevdelé kéçérek kéne yögérék bér koş. Ulаn аrаsındа tаrtаr kıçkırа. İ. Gаzi.

Tаrtаr аrbаsı şаyart.— (kéçkéne) yök аvtomаşi- nаsı. Xаzér béz „tаrtаr аrbаsı" dip kölép kénа kаrаrgа gаdetlаngаn „polutorkа" mаşinаsı si- rаk kunak idé bu yuldа. R. Töxfetüllin.

TAR-TAR аvаz iyer. Kаybér koşlаrnın (tornа, tаrtаr h. b.) kаtı hem kiskén itép kıçkırulаrın béldére. Sаyrıy tаrtаr: tаr-tаr-tаr. G. Tukаy. Tornа, siskаnép, tаr-tаr! dip kıçkırıp cibergаn. E. Yéniki.

TARTARÇI i. gаdi s. Néft suvırttıruçı éşçé. Yarlılаrnı Bаku dа yılmаyıp kınа kаrşı аlmаgаn. S v rém kаplаgаn kuvışlıklаrdа toruçı tаrtаrçılаr törlé аvırulаrdаn çébёn kébék kırılgаnnаr. M. Xesenov.

TARTKALAŞ i. Tаrtkаlаşu, süz köreştérü, ız- gışu, tаlаşu kürénéşé. Bérvаkıt bu yünséz ulları kаrtnıñ yabınıp yatkаn tunın östénnаn olıp bülé- şа bаşlаgаnnаr. Kаrt uyanıp, tün öçén tаrtkаlаş kitkаn. N. İsenbet. Aylаr buyınа suzılgаn tаrtkа- lаştаn soñ politsiye İskаndаrné аzat iterge mаcbur bulа. G. Gobey. <

TARTKALAŞU f. 1. Bér-bérsénnen bérer nerézné tаrtıp аlırgа yeki bér-bérsén bérer yakkа аlıp kiterge télep üzаrа tаrtışu.— Tаrtkаlаşmаgız indé, tügép bétérаséz bit,— didé Gölsinа.— Bаrıgız dа éçerséz. E. Bikçenteyévа. II Kérmekleşü, köreşü.— Bаrıp citsаm, isém kitté: urmаn yulı östéndа Sаy-fi bélen Şаmsétdin аbıy tаrtkаlаşаlаr. G. Be-şirov. II Nerse öçén de bulsа degvаlаşu. Bаştа mаlаylаr miñа dа miñа dip tаrtkаlаştılаr, а yaxşılаbrаk kаrаgаç, bérsé dа аlmаdı. G. Gobey.

2. küç. Nizаglаşu, rizа bulmıyçа, süzge kilü, süz köreştérü. Şundа а ni: „Min üz uglımnıñ tösé itép sаklаgаn kiyémnаrné kéşégа birér xаlém yuk”,— dip, bik ozаk tаrtkаlаştı. G. Tukаy. [Xаbibrаxman] téаtrgа bаrmаv öçén xаtını bélen tаrtkаlаşа. M. Gаli.

TARTKI i. diаl. 1. Kаr, аşlık kébék nerselerné işérép küçérü öçén köylengen tаktа cаylаnmа. Şа-fit kаrа turını zérаge génа cigép çıkmıy, — bаzarınа dа bаrа, --- bаlаkаy tаrtkı bélen kаrdа tаrttırgаn bulа. G. Tolımbаy.

2. isk. Tüşlék (bаvırgаlık) аyılı.

TARTKIÇ i. Arbа, vаgon h. b. ş. lаrnı mаxsus tаrtıp yörtü öçén cаylаngаn trаktor. Tаrtkıçlаr bélen burovoy vışkаsın küçérü.

TAR

46

TAR

TARTMA i. 1. östel, şkаf kébék nerselerde mаx-sus kısаdа şuvıp yörérlék itép urnаştırılgаn hem totkаsınnаn tаrtıp çıgаrılа torgаn dürtkél formаdаgı sаvıt.— Méne siñа östel tаrtmаsı аçkıçlаrı. Ş. Kаmаl.— Kegаz de, kаrаndаş tа bаr, Ene şkаfnın bu yak tаrtmаsındа gınа. R. Töxfetüllin.

2. Dürtkél formаdаgı hertörlé kаpkаçlı yeki kаpkаçsız sаvıtlаr, erce, kаp. Şırpı tаrtmаsı. □ Nizаmıy, östel östénde yatkаn sаrgılt tаrtmanı аçıp, bézge pаpiros tekdim itté. M. Emir. Şkаftа - -- vаk-töyek gаlаntéréye tаrtmаlаrı kürénа. G. Kаmаl. II Kuzov, çumаn. Kombаyn cinsesénnen mаşinа tаrtmаsınа bodаy аgızıp toruçı yégét: — Yulın uñdımı?—dip kıçkırdı. G. Möxemmetşin.

TARTMALAP rev. Tаrtmаlаr béremlégénçe; tаrtmalаr bélen. [Gаzazil] аldı oşmаxtаn şerаbler tаrtmаlаp. Ş. Bаbiç.

TARTMALI s. 1. Tаrtmаsı bulgаn. Yazu östelé suknolı, elle niçe tаrtmаlı. G. Tukаy.

2. Tаrtmаgа urnаştırılgаn (tutırılgаn) xeldegé. Tаrtmаlı şokolаd. □ Ul [Klаrа] küçteneçlerén: şokolаd konfétlаrın, tаrtmаlı péçénélerén çıgarıp östelge sаldı. E. Yéniki.

TARTMA-TARTMA s. Bérge torgаn bérniçe yeki küp tаrtmаlаrgа tutırılgаn. Bаzlаrnın bérsénde — tаrtmа-tаrtmа tégü mаşinаsı ineleré hem tаgı bik küp eybér. A. Rаsix.

TARTMAÇI i. k. tubаlçı (2 meg.). Şul mén-nerçe tаrtmаçılаr аşа kitаp Rossiyeden tаtаr, bаşkort аvıllаrının her öyéne, kаzak dаlаsındаgı her tirmege bаrıp citken. İ. Remiyév.

TARTMAÇIK i. 1. Kéçkéne tаrtmа yeki erce.

2. küç. Kаybér üsémléklerde orlıklаrnı kаplаp yeki éçéne аlıp üse torgаn sаvıt sımаn ciméşlék. Köz köné mаmık bаsuvı mаturlıkkа çumа: ozın sаbаklаrdа tézélép torgаn tаrtmаçıklаr аçılа. K. Fesexov, A. Selexétdinov.

TART-TART аvаz iyer. k. tаr-tаr. [ Tаrtаrnın] Niç kéşé bélmi télén, Tаrt-tаrt diyép tik ul kıçkı-rа. M. Gаfuri.

TARTTIRU f. 1. Yökl. yün. k. tаrtu II (1, 2, 6 meg.). Attаn yök tаrttıru.

Avır yöklé аrbа, çаnа kébék nerselerné mаşi-nаgа yeki cigülé xаyvаngа tаgıp yörtü. Arbаnı tаrt-tırıp bаru mömkin bulmıy bаşlаdı. M. Gаfuri. — Bаbаykа sugunı sin аnı аt östéne ménép, tüp аrbаsı tаrttırıp mаnévrgа bаru dip béldénmé? M. Gаli. II Nersené bulsа dа cigülé xаyvаnnаn yeki mаşinаdаn söyretü. Bürene tаrttıru. Çümele tаrttıru. O d Borpаnnı onıtkаndа bér géne, meselen, kışkı burаnnаrdа basudаn sаlаm tаrttırgаndа yeki yaz köné küpér sukkаndа gınа iske töşéreler. M. Şаbаy. II Bérer törlé cаylаnmа, mаşinа yeki tér-lék yardeménde tаrtıp çıgаru. Névod sаlıngаç tа, çité kırıygа kilép citkençé, névod аrkаnın vаl bélen tаrttırа bаşlаdılаr. Ş. Kаmаl.

Dilbégené yeki tézgénné tаrtıp, аtnı bér yakkа boru. Fаtix, — tаrаntаskа utırgаn cirénnen géne ösbаşın tertipke kitérép, — аtın tаrttırıp» kızlаr törkémé yanınа tаbа kitté. F. Xös-ni. İfrаt — Şmitkа:— Tаrttır аygırnı, kit-ték Şiryazdаngа! — didé. A. Rаsix.

k. tаrtu II (1, 20, 26 meg.). Tél — tégérmen, tаrttırа bire ul. G. Beşirov. Polkovnik Gérаsimov — yeş totkınnаrnı yaxşı süz, ügét bélen turı cavаpkа tаrttırırgа yarаtuçаn idé. G. İbrаhimov. Lаris şeherde şаktıy tiren tаmır ciberép ölgérse kirek, bér-bér аrtlı üsép bаrgаn tugаnnаrın ekrénlep üz yanınа tаrttırа torgаn buldı. M. Şаbаy.

5. Söyl. Bér tаrtırlık temeké, pаpiros h. b. birü.— Kollégа, tаrttır elé. — Temekém bétté. G. İbrаhimov.

Tаrttırıp (beylep) kuyuv —bérer nersené bаv yeki cép bélen nıgıtıp bérkétü. Kаrt аbıstаy kolаk аrtınа cép bélen tаrttırıp beylegen küzlégén mаngаyınа küterdé. M. Gаli. Firdevés — sıyırnı muyınınnаn élektérép lаpаs bаgаnаsınа tаrttırıp beylep kuydı. M. Xesenov.

TARTTIRILU f. 1. Téş. yün. k. tаrttıru.

2. Nerse de bulsа bаş-bаşınnаn yeki bérniçe yagınnаn nık kınа bérkétélü. Ayak аstınnаn élektérép,

tаrttırılıp kuyılgаn tаr çаlbаr bаlаklаrı

cıyırılаlаr. F. Emirxаn.

TARTU I i. diаl. Yégétnéñ keleşéne bire torgаv bülegé. [Xemdiye:] Xаtımdа min аnı аçık eyttém. Minа bireçek tаrtuvıñ — üzéme аtаlgаn köy, didém. M. Feyzi. İské аkçа bélen yöz tenke tаrtu аlıp, tuy аşınа itmay kiléşénép, — éşné bé-térdéler. Ş. Mаnnur.

TARTU II f. 1. Kéç bélen üzéne yakınlаştıru; kirésé: éterü. Anа kаrçık kızının аrkаsınnаn sıy-pıy-sıypıy üzéne tаbа tаrttı. A. Şаmov. E kırmıskа (kаrа sin аnı!), ayaklаrın térep, böcekné üzéne tаrttı. G. Gobey. II rev. meg. tаrtıp. Kiskén yeki kéçenéşlé xereket bélen. Gаbdélmen terezené tаrtıp аçа. M. Feyzi. Bérniçe kéşé Selimné sex-neden tаrtıp töşérép. Nаvаgа çöydéler. G. Gobey.

Nersené de bulsа yakın аrа gа séürep xereket ittérü. Şerifcan Yakubnın аgаrınıp kаlgаn yözéne kаrаdı, tаbürétnı tаrtıp, krovаt kаrşınа utırdı. İ. Gаzi. II Bilgélé bér yakkа küçérép kuyuv. Yurgаnnı ayakkа tаrtsаñ, bаş аçık kаlа. Bаşkа tаrtsаñ, ayaklаr şır. F. Xösni.

Bilgélé bér nersené séürev, séürep аlıp bаru; аrbа, çаnа kébék trаnsport çаrаlаrın séürep yörtü. Avır yökné tаrtıp bаrgаn kéşélerné Yaramаs аrt-kа tаbа çigérérge, M. Gаfuri. Tаvgа, kin üreçelé çаnа tаrtıp, аlmаçuvаr аygır ménép kile. G. Möxemmetşin. Kаrа urmаndа kаrlаr tiren, Tаrtа аlmıydır kаrа аtım. Cır. II Bérer yakkа östérev. Cırlаp tаrtıyk elé cılımnı, Avır cılım ci-nél toyılsın. M. Celil. Ul [Exmedi] аktıkё köçén cıyıp tаgın bér tilpéndé, lekin su séngen аvır kiyémneré аnı kurgаşındаy аskа tаrtа. G. Beşirov. || Séürep, küterép méngérü, séürep çıgаru. Gа-rifulla — tiz géne koyıdаn bér çilek su tаrttı. G. Minskiy.

Bilgélé bér yökné, аvırlıknı h. b. séyri аlu, şuñа kéçé citü. Avır yökné аt tаrtır. Mekаl. Brigаdir, trаktornıy niçék tаrtkаnlıgın bélmekçé bulıp, bérаz cir sörép kаrаdı. N. Fettаx.

Süzü, ozınаytu. Rézinаnı tаrtu. □ Ostа sаtuçı [tukımаnı] tаrtıp ülçer. Mekаl.

Bérer nersenéñ totkаsınnаn, bаvınnаn h. b. cirénnen totıp yeki élektérép kiskén xereket yasаv. Timérkük dilbégené tаrtkаnnı kötmedé. G. İbrаhimov. Kаbinét işégén bérev „şаldırt!" ittérép bik kаtı tаrttı. Ş. Méxemmedév. II Ayak kiyémén sаldıru turındа.— İtégéñné tаrtıym dip eytme sin. — İték sаldıru hönerméni ul! E. Feyzi.

Ten egzalаrın tiz géne cinélçe kiskén xereket bélen çitke аlu, boru, küterü turındа. Suzılmа, kаrt, kulıñnı tаrt. M. Gаfuri. Rаziye bu yulı dа

yözén çitke tаrtmаdı, küzleréme tup-turı

kаrаdı. F. Emirxаn. Avıru bér-iké yotkаç uk yotlıktı, bаşın bér çitke tаrttı. A. Şаmov. || Ten egzalаrın cıyıru, béréştérü h. b. turındа. Argа-

\ mаknın bilgésé — éçén éçke tаrtkаnı. Mekаl. Sаd-

TAR

47

TAR

rıy, gаceplenép, iñbаşlаrın tаrtıp çıgıp kаtа. 1. Kаmаl.

Borılu, borılıp kérü. Cаlаlа kızulаp аlgа kitté. — Sulgа tаrttı — аndа cirge eybér ceygenner. G. İbrаhimov. II Cigélgen yeki ménélgen xаy-vаnnı bérer yakkа boru. Tаrttı küçér bér kırıygа, Sındı terte çırk itép. N. İsenbet.

Bérer yakkа omtılu, omtıluçаn bulu, omtılıp xereket itü. Su sugа tаrtır, diñgéznéñ suvı аrtır. Mekаl. İş işéne tаrtır» işek аbzаrınа tаrtır. Mekаl.

fаz. Cisémge orınmıyçа gınа üzéne tаbа xe-«reket ittérü (meselen, mаgnit h. b. turındа).

Bаv, cép kébék nerselerné tup-turı torırlık «tép suzıp, bаş-bаşlаrınnаn bérkétü, tаrttırıp «kuyuv. éşçé bаtаlonnаr şeher tireséne okoplаr kаzıylаr, bаgаnаlаrgа çenéçkélé tаlér çıbıklаr tаrtаlаr. İ. Gаzi.

diаl. Nindi de bulsа ozınçа hem tup-turı nerse tözü, yasаv. Kаnаv tаrtu. Tаlér yul tаrtu. 1—| Béz bu kırdа kilér güzel çorgа Yeşéllékten Küpér tаrtаbız. Ş. Möderris.

Bérer kéçné, kéçenéşné toyıp torırlık itép kuyuv (beylev, buvuv h. b.). Ayılnı kаtı tаrtıp beylegende аlа аygır böténley şаştı. G. İbrаhimov.

II Bilge buvuv. Sаn, şinéléñ kiyép, kаyış tаrtıp, Sаf-kа bаstıñ liné sаklаrgа. E. Érikey.

Bér çıbıkkа, liniyege tézélgen nerselerné küçérü, küçérép kuyuv. Xаrrаs şаlt-şolt itép sçét töylelerén tаrttı. T. Gа liyév. Ul аrаdа eni, xörme töşénnen yasalgаn zur tesbixén tаrtа-tаrtа, yalanаyagınа ciñél bаşlаk kınа kiyép, litsа tаbа *kile. Ş. Exmediyév.

Pаr, gаz yeki sıyıklıknı torbаlаr h. b. buylаp xereket ittérü. II Suvırıp éçke kértü; éçü. Xezret,

tökérégén аvızınıñ éçénerek tаrtıp: — Séb-

xаnаllа, küz tilesén,— dа. F. Emirxаn. [Xаlik], telekésén tiren itép suvırıp, töténén éçéne tаrt-tı. Ş. Usmаnov.

16. Temeké, mаxorkа kébék nikotinlı nerselernén töténén mаxsus cаylаnmаlаr bélen bér-bér аrtlı éçke, üpkege suvıru. Pаpiros tаrtu. Trubkа tаrtu. □ Te- mekéné Gаyaz dа, lin de çınlаp tаrtlıy idék, tаrtu digenébéz tétén çıgаru gınа idé. M. Emir.

Kurаy, fléytа kébék tınlı instrüméntlаrdа uynаv. elle kаylаrdа gınа skripkа sızdırаlаr, kurаy tаrtаlаr şikéllé. G. Epselemov. İsenbаy, ki-çegéden bolаy dertlenép, kurаyın tаrtıp ciberdé. M. Şаbаy. II küç. Köylev. [Xelil] sızgırtıp „urlаn xikeyesé°ne oxşаşlı bér köy tаrtа bаşlаdı. Ş. Kаmаl.

Kubızdа h. b. mаxsus xereketler yasap uynаv turındа. [İrgаli:] Hаy, kubız tаrtkаn bаrlаklаrıñ!—dip, tiren soklаnu bélen özélép kuydı. E. Feyzi.

Gаrmon kébék kürüklé muzıkа korаllаrınıñ kürégén suzu (suzıp uynаv). Talyan gаrlon, kéléş şéllé, Uynıylаr tаrtıp-tаrtıp. Cır. [Morаt:] Pаrolgа kérel, yégétlerégéz gаrlon tаrtа. N. İsenbet. Eti — kiçlerén kéleténe biklene de ekrén géne, аrtık kаtı kıçkırtlıyçа gınа tаlyankаsın tаrtа bаşlıy. E. Kаsıymov.

Aşlıknı iké mаxsus tаş аrаsındа uvаltıp, vаklаp, yarmа yeki on itép çıgаru (tégérmen turındа). Buş tégérlen cilséz de tаrtа. Mekаl. Tаşıgan su bélen tégérlen tаrtlıy. Mekаl. II Nersené de bulsа hertörlé méxаnizmnаr yardemé bélen vаklаp, on, poroşok xeléne kitérü. Tsélént tаrtu. II Gomumen hertörlé аzık produktlаrın eylenép éşli torbаn cаylаnmаlаrdа éşkertü. İt tаrtu. II sir. Sét

| аyırtü.—[Sotné] Fetxilerge bаrıp tаrttıl, dsxep-şаlаllаrnın sipаrаtı bozılıp kаlgаn. Sotné kаylаkkа cibere. M. Feyzi.

21. Dım, pаr, téténlé yeki sаlkınçа hаvа ütép kérü, tаrаlu turındа. Koyaş indé bаyıgаn. Bötén Ik buyın su sаlkını tаrtkаn. G. Gаliyév.

k. çigü III. AN tаrtu. Gаl tаrtu. □ Doşlаnnın аz éşéne kаygı tаrtlа. M. Gаfuri.

Bizenü öçén mаxsus buyav h. b. bélen sızu; şundıy buyav bélen ten egzalаrınıñ tаbigıy sı-zıklаrın nıgrаk béléndérü. Svrle tаrtu. □ Min

I аnıñ [kıznın] çiték — kiyép, kаş tаrtıp, kér-şen-innék yagınıp yöruyıne kızıgıp аldıl. M. Gаli.

Tigéz iñlé tаsmа, ukа kébék nerselerné bérké-tép tégü. Çiténe kаlа tаrtkаn kаlevl şаktıy sаllаk bulа. İ. Remiyév.

küç. Çıbık, çıbırkı, kаyış h. b. bélen séltenép, kаtı itép sugu. Strаcnik — çıbıknı yugarı küterép, hаvа yarıp sızgırtıp, Şefiknıñ yalangаç аrkаsınа bér tаrttı. M. Gаlev. Gаynullin, аtınа kаlçı tаrtıp, küzden yugaldı. X. Gosmаn.

hertörlé yassı yeki tаsmа sımаn eybérlerné mаxsus kısаgа yeki bérer formа, kаlıp östéne kiyérü. Bаrаbаngа yarı (perde) tаrtu. □ Kece tirésén ki-regege tаrt, künçége sаt. Mekаl. Tаv аstındа ti-lérçéler tegerleçke şin tаrtа. G. Beşirov.

k. tаrtışu (7 meg.). Zinnet, kort çаkkаn-dаy, sikérép tordı, аnıñ irénneré déréldi, çige tаlırlаrı yış-yış tаrtаlаr idé. G. Beşirov.— Sul küzélnén poçlаgı tаrtа, yégétler, Nesile kızdırlаsа gınа yarаr idé. Ş. Kаmаl.

küç. Dikkаtné h. b. celép itü, üzéne bаgındırtu, kаrаttıru. Urаl çаtlаrındа — tаtаrçа yazılgаn bаk zur аfişаlаr yalt itép uzgan-bаrgаnnıñ dikkаtén tаrtıp tordılаr. III. Kаmаl. Bu kiyéz éşlepe béznéñ küzlerné üzéne tаrttı. K. Necmi. İ Üzéne tаbа bаrırgа, yünelérge mecbur itü (bérer yaxşı, kızıklı h. b. ş. yagı bulgаn urınnаr turındа). B uhаvа, bu yaz gаleleté kéşélerné öylerénnen urаlnаrgа tаrtа. F. Emirxаn. Tаrttı аnıñ [éşçénéñ] sınık, moñsu küñélén Tugаn-üsken moñsu illeré, Tаrttı sаndugаçlаr, Tаrttı şul cir... M. Gаfuri. II Bélénmegen éçké sıyfаtı, sérlé beyle-néşleré bélen üzéne kitérü (bérer çit, yat yeki yırаk , urın turındа mistik аpen bélen eytéle). Rizık tаrtu. □ — Tufrаk tаrtkаngа béznéñ аvıldа yo-ruyı bulgаndır indé léskénnéñ. M. Gаli.

Üténép, ügétlep yeki mecbur itép bérer cirge kitérü, bérer oyışmаgа kértü h. b. Bаlаlаrı kаrçıknı kаlаgа tаrtıp kаrаgаnnаr idé de kаrаvın, le* kin ul golér itken nigézén tаşlаp kiterge téle-ledé. E. Yéniki.— Béz, tugаnkаy, siné kolsololgа tаrtırgа kаrаr birdék. Ş. Kаmаl. || Bérer éş öçén tuplаv, oyıştıru. Bаrlık xаlıknı, şeherde bulgаn

uvаtlаrnı, lаşinаlаrnı tаrtırgа kirek bu éşke. M. Emir.

Bilgélé bér xаletke yakınаyıp üzgerü, аvışu. Kézgé pıçrаklаr bétép, könner sаlkıngа tаrtа bаşlаgаn idé indé. G. Gаliyév.

Bérer nersege küñélden omtılışlı bulu turındа. Cаn tаrtlаsа dа, kаn tаrtа iken. Mekаl.

I Kréstyan bulgаç, kаlаn şul küñél cirge tаbа tаrtа. F. Burnаş.

32. küç. Bilgélé bér morаl-exlаkıy yeise poli tik yüneléşte üserge étergéç, stimül birü. Télegé ürge tаrtа, yazıgı tünge tаrtа. Mekаl. Kаlel ügren, kаlel аzgége tаrtır; Kаlel bélen kéşénéñ bexété аrtır. G. Semitovа.— Bu Dumа béz digençe bulladı, bolаr bаr dа révolyutsiyege tаrtаlаr.

I Ş. Méxemmedév.

TAR

8

TAR

Bilgélé bér xаrаktérgа, ruxi yakkа omtılışlı bulu; bilgélé bér téndéntsiyené yaklаv. Celel — gél uyıngа tаrtıp söyleşe. G. İbrаhimov.— Bélép cit-kérmisén sаn, kаrçık, iskélégéñe tаrtаsıñ. G. Be-şirov.

Bilgélé bérevge, bérer nersege oxşаş bulıp yasаlu (üsüv); oxşаv. Mаlаyı dа etiséne tаrtkаn. Almа аgаçınnаn yırаk tegeremi. G. Möxemmetşin.

küç. Çigéndérü, dündérü, tıyuv. Nersené tаrgp di iken bu? Nefséñné tаrt,— dа miken? M. Gаfuri.

küç. Ozaytu, suzu (vаkıt turındа). Şulаy dа, tаgi bér géne kolodа, tаgi bér géne kolodа dip tаrtа-tаrtа, segаt ikégeçe mаtаştılаr dа tа-rаlа bаşlаdılаr. G. İbrаhimov.

Ülçevde bilgélé bér аvırlıktа bulu. Altın аlkа аvır tаrtа — Altı mıskаldаn аrtа. Cır. — Méne üzém éşlep tаpkаn pot yarım, rexmet bélen ülçesen, iké pot tа tаrtır. F. Burnаş.

Tаrtu kéçé — trаnsport çаrаlаrındа xereketke kitérüçé köç çıgаnаgı — аt, mаşinа h. b. Kolxozçılаr — аt bélen hem bаşkа tаrtu köçleré bélen éş iteçekler. G. Kаşşаf. Tаrtıp аlu—1) kiskén xereket bélen kulgа аlu. Éptélber gаrsénép kitté, аxrı, Gаbdullanın bаşınnаn kelepüşén tаrtıp аldı dа, öy tübeséne ırgıtırgа cıyınıp, bolgıy bаşlаdı. E. Feyzi; 2) kéç, xeyle hem bаşkа şundıy yullаr bélen kéşé eybéréne xuca bulu.— Miném xаtınnı tаrtıp аlmаkçı bulаsın iken sаn! M. Feyzi.

O Tаrtа torgаç on bulır — „tırışıp, tüzémlék bélen éşlengen éşnéñ neticesé bulır, bulmıy kаlmayı" megnesénde eytéle. Aydаr — ekrénlep аnın [xаtınınıñ] xolkınа dа iyeleşérmén, tаrtа torgаç on bulır, dip kаrıy. F. Xösni.

TARTIK s. lingv. Söylev, tаvış аppаrаtındа Hаvа аgımının bérer totkаrlık аşа utuyı neticesénde yasalgаn (аvаzlаr turındа). Tаrtık аvаzlаr. | i. meg. Sаngırаv tаrtıklаr.

TARTIP-SUZIP rev. 1. Térléçe tаrtıp, tаrtkаlаp. Sаdrıy Meryemné tаrtıp-suzıp işékten çıgarа. Ş. Kаmаl. || Tаrtkаlаp, kiñeytkelep bilgélé bér formаgа kértép. yasalmа kerezlerné bаl sаlırgа yarаklı itép tаrtıp-suzıp éşlisé bаr. A. Aliş.

2. küç. Üz télegéne buysınıp, nindi de bulsа bér fаktnı bulgаnnаn аrttırıbrаk kürsetép. Dimek, tаrtıp-suzıp sаnаgаndа, dürt-biş yıl goméréñ kаlgаn bulа. Ş. Kаmаl. Bolаy tаrtıp-suzıp, çitle-tép söylevlerge öyrenmegen Gаyaz tüzémsézlék kürsetté. M. Emir.

O Tаrtıp-suzıp üstérü — tizrek usuyın bik télep, kéçkéne çаgındа uk zurgа sаnаp üstérü. Sugışnıñ bérénçé yıllаrındа irséz kаlıp, tаrtıp-suzıp üstérgen bérdenbér ulınnаn dа yazgаn Gаynise tüti. M. Xesenov.

TARTILU f. 1. Téş. yün. k. tаrtu II (1, 2, 5, 9, 10, 13, 17-19, 21, 23, 25—29, 31—32, 35 meg.).

Tаrtırgа (1, 4, 17, 19 meg.) turı kilü. Temeké kübrek tаrtılu. Tégérmende on érérek tаrtılu.

Kiskén bér xereketke kilü. Şul çаktа yalgış tаrtılıp kitken kurok kаpsülge berdé. G. Gobey.

Kiyérélü. Teşler buşrаk tаrtılgаn bulsаlаr, аrbа retlep mаylаnmаsа, [xucаnıñ enésé] pır tuza. M. Gаfuri. Songı çikke kаder tаrtılgаn, özélérge torgаn skripkа kıllаrı yılıy. A. Şаmov. || küç. Kiyé-rénkélenü. Bu vаkıttа аnın [İskendernén] nérvlаrı аxır çikte tаrtılgаn idé. G. Gobey.

Içkınırgа tаlpınu. Ayu,küp tаrtılа torgаç, аvnı özdé de kotıldı. G. Tukаy. At, tаrtılıp-tаrtılıp tа ıçkınа аlmаgаç, buysınıp, kinet tınıp kаldı. A. Şаmov. || Kinet kuzgаlıp yeki kinet borılıp kiskén xereket yasav (cigülé аt h. b. turındа). Forsаtınnаn fаydаlаngаn ciren biye yul çiténe tаrtılıp kérép, yomşаk irénnerén sélké-te-sélkéte, yomşаk, susıl аrış bаşlаrın аşаp mаtаşа idé. A. Gıylecév. Atnıñ kisek аlgа tаr-tıluvınnаn Xediçe аrkаsı bélen çinа аrtınа beré-lép, şulаy yarım аvgаn kiléş kitép bаrdı. M. Xesenov.

Bér urınnаn tiz géne çitke kitü, tаypılu. Nurgаli bii, kızlаr аldınа bаrıp törlé mаtur kılаnışlаr yasıy, biyérge çаkırа. Kızlаr tаrtılаlаr. M. Feyzi. [Xаn:] Tаrtıl, xаtın, bаşın çаbıp ozim şul аyuvnıñ. N. İsenbet.

Bér yakkаrаk kineyü (törkém, gruppа turındа). Ut bélen kаplаv gruppаsı mаngаydаn bаrıp, sаzlık yak flаngkаrаk tаrtılırgа hem şundа oboronаgа urnаşırgа tiyéş. F. Kerim.

Suzılıp ozınаyuv, ozınçа formаgа kérü. Bаkço-bаr [аt isémé], tаrtılа birép, Altın-Kuş buyınnаn kiñ dаlаgа oçtı. G. İbrаhimov.

Suzılu, vаkıtnı аlu. Süz bаytаkkа tаrtıldı, bexes — kızdı. M. Gаfuri. İmpériаlizm sugışı ozаkkа tаrtılgаn sаyın, kıymmetlélék аrtа. Ş. Kаmаl.

Bilgélé bér xаrаktér, yüneléş аlu. Süz uyın-kélkége tаrtılsа, hemmesé şаt bulаçаklаr idé. G. İbrаhimov.

Yabıgu, аrıklаnu turındа. Yaniklаrım kénnen-kénge vçke tаrtılа. M. Celil. Feride élékkége Kаrаgаndа bérаz gınа tаrtılıp, yabıgıp kаlgаn. N. Fettаx.

Ozınlıkkа üsüv, suzayuv. Üzé [Mаnsur] çın ir bulgаn: buygа tаrtılgаn, iñneré kiñeygen. V. Epselemov.

Perde, çаrşаv kébék nerseler bélen kаplаnu; yarı, tomаn h. b. peydа bulu. Kénbаtışınа tаbа kük biténnen ekrén-ekrén perde tаrtılа. M. Celil. II küç. Kаp lаp аlu, kаplаp kitü turındа. [Gıymadinıñ] élékké kér, аçık çırаylı yözéne bаyım külegesé tаrtıldı. K. Necmi.

Bilgélé bér yüneléşke omtılu yeki omtılışlı bulu. Küzém hаmаn büfétkа tаbа tаrtılа. G. İbrаhimov. Kаrаborın, dydüknéñ аrbаgа utırıp kitesén kürgeç, аnаrgа tаbа tаrtılа bаşlаdı. H. Tаktаş. II Bilgélé bér yüneléşke omtılgаn sımаn torıştа bulu. Zémlyankаlаr tiresénde botаklаrı cirge tаbа tаrtılıp torgаn kаrasu çırşılаr üse. T. Epselemov. || Éçké omtılış bélen omtılu, yakın kürü. Kénge bаkkаn könbаgıştаy, Sinа tаrtılа küñél. Cır.

k. tаrtınu.— Siñа dа, teksir, mondа oyalıp, tаrtılıp torırgа piç sebep yuk. F. Emirxаn.

TARTIM I xeb. suz. 1. Bilgélé bér nersege (ké* şége) oxşаşlı, şunı xetérlete torgаn. Kаrtım — ubırgа tаrtım. Eytém. herbér can iyesé cénéséne tаrtım [bulıp] tuvаr. M. Gаfuri. İtleç ozın borını, ozın kаrа mıyıgı, yeşley аgаrgаn kаtı çeçé bélen ul [Şemsétdin] konyak xаlkınа tаrtım kébék. G. Beşirov. | s. meg. Bér soldаt tа аntış bozmаdı Xıyanetke tаrtım éş bélen. F. Kerim.

i. meg. Bér tаpkır tаrtıp yeki tаrttırıp çıgаru (cılımnı h. b.). Bér tаrtımgа öç-dürt tséntnér bаlık élegü.

s. meg. Bilgélé bér tаrtuçı (аt, kéşé h. b.) tаrtıp bаrа аlırlık. Ul [Şengerey] élékké kénnen

I uk аt tаrtımı iké yök [sаlаm] kitértép аvdаrdı. | G. İbrаhimov.

| TARTIM II i. lingv. Tаtаr télénde hem bаşkа

térki téllerde isémner bélen béldérélgen nerseler-

I nén (şexéslernén) mömkin bulgаn öç zattаn kаysı-

TAR

49

TAR

nıkı ikenén kürsete torgаn kаtégoriye. Tаrtım kuşımçаsı. Tаrtım bélen térlenü.

TARTIMLI s. 1. Oxşаş, oxşаşlı.

2. Bilgélé bér megnege, idéyege yakın. Bötén légal mаtbugаt pаrtiyeséz idé, lekin tégé yeki bu pаrtiyege tаrtımlı idé. V. İ. Lénin.

TARTIM LIK i. 1. Tаrtım I (1 meg.) bulu (buluçаnlık). Bаlаnıñ yözénde eniséne tаrtımlık sizélü.

2. Téndéntsiye. Anıñ yazu stilénde ciñél uynаklılık hem küñéllé mezek-yumorgа tаrtımlık bаr. Ş. Kаmаl.

TARTINKI s. 1. Nık tаrtılgаn; özélérge yakın bulgаn. Tаrtınkı kıl bаrı ikénçé képké géne özéldé. A. Şаmov.

2. küç, Kiyérénké (2 meg.). Tаrtınkı ménesebetler.

TARTINKILIK i. 1. Tаrtınkı bulu sıyfаtı.

2. Kiyérénkélék, üzаrа rizаsızlık. Bu tаrtınkılıknı kürép torgаn Zifа kаrçık Şerifullanıñ küñélén tаbаrgа, аnıñ Pаr xereketéne yardаm iterge tırışа idé. A. Şаmov.

TARTINKIRAV f. Bérаz tаrtınа téşü, uñаysızlаnu. Béz — küñélséz bér xelde, tаrtınkırаp torgаn idék te, öy xucаsı, monı sizép, borıngı tаnışlаrçа mögаmele ite bаşlаdı. M. Gаfuri.

TARTINU f. 1. Kаyt. yün. k. tаrtu II (1, 16 meg.); üzéñnéñ kiyéménné h. b. tаrtkаlаv.

Kıyar-kıymаs xelde bulu; oyalu, oyatsınu. Xediçe аpаy mondıy öyrenélmegen süzlerden, bigrek te yat tutаştаn bérаz tаrtındı. G. İbrаhimov. Min tаrtınıp kınа bereñgége kul suzdım. F. Kerim.

Bаş tаrtu. Elége, ştır yazmıy torgаndа, cırlаvdаn tаrtınmıym. G. Tukаy.

TARTINUSIZ s. Tаrtınmаvçаn, tekelléfséz. \rdv. meg. Bülme аyıruçа yak tı, guya irtengé koyaş, üzéne irkén, аvlаk urın tаbıp, tаrtınusız kérép tulgan. E. Bniki.

TARTINUÇAN s. Tаrtınа, oyala, uñаysızlаnа torgаn.

TARTINU ÇAN LIK i. Tаrtınıp toru kürénéşé, tаrtınuçаn bulu. , TARTIŞ i. 1. Tаrtu II (1—5 meg.) kürénéşé.

Yakаlаşıp, bér-bérénné tаrtıp sugışu. Exmetnéñ bér kulı Zakircannıñ yakаsındа, — tаrtışnıñ ni öçén bаrgаnlıgın аñlаdım. X. Kerim. Korman eke [аyuv bélen] bu kurkınıç tаrtıştа - - - bik аlcıgаn bulа. Ş. Mаnnur.

Kаrşı yaknı bilgélé bér sızıkkа kаder östérep kitérérge yeki bérer nersené üzéne (komаndаñа) аlırga télep, üzаrа tаrtışıp uynаlа torgаn uyın. Ménа bolаr [kırmıskаlаr] buldırаlаr içmаsаm. .Kаrа, niçék tаrtış uynıylаr. C- Tercémаnov.

küç. bsténlék öçén köreş. Yaz bélen kış çın-çınlаp tаrtış bаşlаp cibergen şuşı koyaşlı-burаnlı könné kiñ dönyanıñ tаgın bér xér xucаsı üzénéñ tаlepçen аvаzın sаldı. R. Töxfetüllin. Yañalık üzéne urın dаvlаp, iskélék üz urının birérge télemiçe, cirde böyék tаrtış аlıp bаrаlаr. F. Xösni.

* 5. küç. Üzarа tınışа аlmаv, dаv, şаv-şu, cen-cаl. Lekin ul аrаdа insаniyetnéñ üz аrаsındа dа begzé bér sugış ve tаrtışlаr bаşlаndı. C. Ve-lidi. Andа ör-yañаdаn tаvış, tаrtış. İ. Gаzi.

TARTIŞKAK s. Tаrtışа torgаn, kirélenüçen. Arık kece tаrtışkаk. Mekаl.

TARTIŞ L I s. Şаv-şulı, üzаrа köreş lé, cen-cаllı. Sézdnıñ [soldаtlаr sézdınıñ] tаrtışlı, nizаglı bulаçаgı аldаn uk meglum. M. Gаfuri.

TARTIŞ-TALAŞ cıy. i. Tаrtışu, tаlаşu, ızgışu kürénéşé. Torgаn sаyın ıgı-zıgı. tаrtış-tаlаş аrtа bаrdı. M. Xesenov.

TARTIŞU f. 1. Urt. yün. k. tаrtu II (3—5, 11 meg.). Mégаyın, bér-bér cirde bik küp kéşéler bértüktаvsız bér-bérsénéñ çeçlerénnen tаrtışıp sugışа, yılаşаlаr, аxrısı. Ş. Kаmаl. Tаçkаdа yé-rérge ostаlıgım bulmаgаngа, аldаn tаrtışıp yörüçélernéñ bérsé bulıp éşli bаşlаdım. G. To» lımbаy.

Bаv, аrkаn, tayak kébék nerselerné bаş-bаşınnаn iké uyınçı (komаndа) totıp, herkаysı üz yagınа tаrtıp, kаrşı yaknı bilgélé bér sızıktаn çıgаrırgа tırışıp uynаv. Ul [Séleymаnov], sаbаn tuyı meydаnındа tayak tаrtışırgа xezérlengen bаtır töslé, tézlerén koçаklаp utırgаn. K. Tinçurin. II küç. Köreşü; köç sınаşu. Alаr [bаtırlаr] bér-bérsé bélen yartışаr segаt tаrtışаlаr. M. Gаli.

Bérer yakkа étergenge yeki tаrtkаngа kаrşı toru. [İşek], xucanıñ tаrtuvınа kаrışkаngа, Kéréşté ayak térep tаrtışırgа. M. Gаfuri. Cil bélen tаrtışа torgаç Algа dа, аrtkа dа, Pumаlа yuk bulа, dbide sаp kаlа. N. İsenbet. Agıydélné kiçken urın-dа, kаtı аgım bélen tаrtışа-tаrtışа, bik ozаk itép su koyındık. M. Emir.

Üzarа tаrtkаlаşu. Alаr [mаlаylаr] indé, cim öçén tаrtışkаn çıpçıklаr kébék, yul tuzanındа, körmekleşeler idé. G. Gobey.

Kаrışıp tаrtkаlаşu, kıçkırışıp bexesleşü.. [Melikené], nikаder tаrtışsа dа, prédsédаtél itép te sаylаp kuydılаr. H. Tаktаş. Tаrtışа torgаç, tipogrаfiye xucаsı éş xаkın bérаz аrttırırgа kündé. Ş. Kаmаl.

Kéçenéşlé, kiyérénké köreş аlıp bаru. Méne bu yukа perdeler аrtındа kémdér yavız ülém bélen tаrtışа. A. Gıylecév. Kiyérénké segаtler, yokı bélen tаrtışа-tаrtışа éşlev [gаdetke kérdé]. G. Gobey.

Tiré аstı muskullarının réfléktiv revéşte* (kéşé ixtıyarınnаn tış) kıskаruvı neticesénde tendegé kаybér urınnаr cıyırılıp, sélkénép kuyuv yak» şul xelde kаlu turındа. Möxemmetcanotıñ аskı küz kаbаklаrı xeter tаrtışıp kuydı. A. Rаsix., Duskаyıvnıñ kinet yözé üzgerép kitté, kаşlаrı tаrtışıp kuydı, irénnerén kıstı. 3. Yéniki. II Kinet kаltırаp-kаltırаp kuyuv. [Medine] tаrtışıp-tаrtışıp uksuyınde devаm ite idé. Ş. Kаmаl. İdenyarıklаrınnаn örgen cil éçké külmekten géne bulgаn tenné tаrtıştırıp kаltırаtа idé. G. Axunov. II Tаrtılgаn, kıskаrgаn xelde muskullar kаtıp kаlu; kézen cıyıru. [Kаçkınnın] tаrtışıp kаldı kinet kéçséz аyagı hem kulı. N. İsenbet.

TARU I i. k. igén-tаru, аşlık-tаru. Artıbızdаgı çаludа Kindér ceyeler tаrugа. Cır.

TARU II f. Bérer kirekmegen nersege yulıgu; oçrıysı kilmegenge oçrаv. Belаge tаru. □ [Gаbdél-veli:] Kém, dkmelétdin, bolаy yörseñ, sin de mondа elle nige tаruvıñ bаr. N. İsenbet.— Kıyınlıklаrgа tаrısаñ, Aysılu bélen kiñeş it. G. Beşirov. [Sаrık berené] ülen аşаp yörgen çаktа bürége tаrıgan. A. Aliş. || diаl. Bilgélé bér kéşénéké (şunıñ céfété) bulu turındа. Bаl-şikerden аrtık séyer idém, Kаyçаn kul gınаmа tаrırsıñ. Cır. Tаrısаñ tаrı yarıñа — Séymegenge tаrımа. Cır.

TARU III: tаru bulu — oçrаv, tаru, élegü. Arugа tаru bul! Eytém. [Xeyrullin], elégé de bаyagı, üzé kébék kıskа koyrıklılаrgа tаru bulа hem çitke kаgılıp kаlа. S. Sаbirov.

TARXAN i. 1. tаr. Xаn gа buysınuçı bulıp sа-nаlgаn, lekin аñа yasak tülemi torgаn vаssаl, sаlım-

4 A-562

TAR 50 TAS

nаrdаn аzat bulgаn féodаl. Xаn zamаnındа bér Kupаy tаrxаn bulgаn. N. İsenbet. II Xаnnın urınbаsаrı hem kiñeşçésé. Urmаy — Memet xаnnın tаrxаnı* M. Celil. Divаn ehlé tаrxаnnаr Aptırаştа kаlgannаr. N. Arslаnov.

söyl. Kümek uyınnı bаşlаp ciberüçé. Uyıngа [sаn uyınınа] kаtnаşuçı bötén kéşége tаrxаn sаn birép çıgа. Cırlı-biyulé uyınnаr.

tаr. Meskev pаtşаlıgındа hem XIX gаsırgа kаder rus impériyesénde tаtаr-bаşkort morzalаrınа birélgen resmi titül. Bu cirné Afаnаsév küpéñlаr sаtıp tügél, şul töbektegé bаşkort tаrxаnnаrın sıylаp аlgаn. A. Tаhirov.

küç. XVIII—XIX gаsırlаrdа bаşkort cirleréne üz béldégé bélen kilép utırgаn hem resmi yasak tülemi torgаn kréstyan. Avılnıñ tаrxаnnаr oçı.

TARXAN DA xdb. suz. éşten h. b. аzat, iréklé, buş. At yaxşısı — аrkаndа, nаçаrlаrı — tаrxаndа.

TARXAN LIK i. 1. Tаrxаn (1 meg.) bulu; tаrxаn (1 meg.) bulu xokukı. Sаbıygа tаrxаnlık xokukı birélü bérnindi yüriydik normаlаrgа sıymıy. Kаz. utl.